Društvo, politika i ekonomija u jugoistočnom Sremu od kraja XIX do sredine HH veka – deo  II

PIŠE: Saradnik portala Poreklo Snežana Aleksić

Vlasništvo obradivog zemljišta po nacionalnoj pripadnosti u Srezu Zemun za 1938. godinu bilo je: Srbi su u svom posedu imali 51.913 kj i 420 hv ili 71,69%, Nemci, Mađari i Rumuni zajedno 12.488 kj 1.559 hv što je bilo 17,24% i svi ostali 8.009 kj 1.355 hv ili 11,06% od ukupno obradive površine Sreza Zemun. Iste godine evidentirano je 10.107 poseda koji su privređivali na obradivoj površini od ukupno 72.412 jutara.

Ugrinovci prednjače u ukupnom broju svih poseda. Vinograda je najviše u Batajnici, sledi je Surčin, dok su površine pod voćem, inače retke u ovom delu Srema, najzastupljenije u Kupinovu. U Batajnici nema evidentiranih voćnjaka, međutim, oglas Miloša Bekića iz Batajnice koji „traži voćara–baštovana, stručnog i praktičnog sa dobrim uverenjem“ upućuje na to da je voćarstvo u Batajnici pred Drugi svetski rat postojalo, verovatno u manjem obimu. Po statistici iz 1938, Dobanovci raspolažu sa najviše zemlje, slede Ugrinovci i Surčin. Najmanji broj svih vrsta poseda i površine obradivog tla je u Bečmenu.

Tabela 2: Broj poseda oranica, vinograda i voćnjaka po opštinama u Srezu Zemun 1938. g.

Izvor: Nikola L. Gaćeša, Zemljišni vlasnički odnosi u Vojvodini uoči Drugog svetskog rata, Matica srpska, 2007, 56.

Prema strukturi poseda u vlasništvu stanovništva Sreza Zemun 1938. godine u kategoriji ispod 1 do 10 j obradive površine nalazilo se ukupno 27.043 j 121 kv.hv.

Vlasnici poseda u ovoj kategoriji mogu se razvrstati u dve grupe, od kojih jednu čine zanatlije ili službenici, koji se izdržavaju prihodima od sopstvenog zanimanja. Zemlja koju oni poseduju služila je za proizvodnju namirnica za sopstvene potrebe, bez proizvodnje tržišnog viška.

Drugu grupu čini siromašno seljaštvo koje je na svojim posedima proizvodilo hranu za sopstvene potrebe. To da li je količina zemlje u vlasništvu ovih porodica mogla da pruži dovoljnu količinu hrane, zavisilo je i od brojnosti same porodice. Sa ovih poseda najčešće nije bilo viška koji se mogao plasirati na tržište. Vlasnici malih poseda, nedovoljnih za izdržavanje, bili su prinuđeni da svoju ekonomiju potpomažu dodatnim prihodima, stoga su najčešće bili regrutovani u najamnu radnu snagu – nadničare, posebno u vreme velikih poljskih radova kada je na većim posedima radne snage nedostajalo.

Između prve i druge grupe u ovoj kategoriji vlasništva nad obradivom površinom u vremenu pre Drugog svetskog rata, prva kategorija je u značajno boljem položaju u odnosu na kategoriju siromašnog seljaštva kome je osnov izdržavanja bila nedovoljna količina oranice i nadničenje.

U Agrarnoj reformi sprovedenoj nakon Drugog svetskog rata kategorija siromašnog seljaštva našla se u boljem položaju od prve kategorije – zanatlija i službenika, kojima osnov izdržavanja nije bila poljoprivredna delatnost. Zanatlije i službenici koji su imali u vlasništvu obradivu površinu, koja je 1945. po Zakonu o agrarnoj reformi i kolonizaciji sadržala „viškove“, oduzeto je sve preko 8 jutara, u nekim slučajevima i više. Oduzeta zemlja je prvo preraspoređena u Agrarni fond, iz koga je potom deljena u vlasništvo porodicama bez zemlje ili sa nedovoljno zemlje za izdržavanje.

Tabela 3: Površina oranica, vinograda i voćnjaka prema veličini poseda u Srezu Zemun u 1938. godini u grupi ispod 1 kj do 10 kj

Izvor: Nikola L. Gaćeša, nav. delo, 80.

U kategoriji od 10 do 50 j nalazilo se ukupno 35.895 j 765 kv.hv. Posedi iz ove kategorije, posebno oni sa preko 20 j mogli su obezbediti prihode dovoljne za izdržavanje. Sa ovih poseda poticali su viškovi koji su uglavnom plasirani na tržište Zemuna i Beograda.

Tabela 4: Površina oranica, vinograda i voćnjaka prema veličini poseda u Srezu Zemun u 1938. godini u grupi od 10 do 50 kj

Izvor: Nikola L. Gaćeša, nav. delo, 80.

U kategoriji zemljišta u vlasništvu raspona od 50 do 100 j u godini 1938. ukupno je 9.471 j 916 kv.hv, posedi ove veličine prisutni su uglavnom u svakom mestu Sreza, izuzev u Progaru. Kao veleposednici sa vlasništvom površina od preko 100 j najčešće se javljaju crkvene opštine, koje su u vremenu između dva svetska rata kupovinama zemljišta značajno uvećale svoje posede.

Tabela 5: Površina oranica, vinograda i voćnjaka prema veličini poseda u Srezu Zemun u 1938. godini u grupi „veliki posedi“ od 50 kj i više, sa ukupnom površinom po određenim mestima

Izvor: Nikola L. Gaćeša, nav. delo, 80

U kategoriji veleposednika nalazi se manastir Fenek čija ekonomija je zahvaljujući visprenosti igumana Danila Brzakovića između dva rata obnovljena, modernizovana i unapređivana tako da je služila kao uzor za razvoj agrarne delatnosti u Srezu Zemun i šire. Osim prihoda koje je ostvarivao od svoje ekonomije, manastir Fenek je prihodovao i od hodočašća. Tokom Drugog svetskog rata Fenek je pretrpeo značajnu materijalnu štetu, a po oslobođenju se našao na udaru agrarne reforme.

Pre Drugog svetskog rata na teritoriji Sreza Zemun agrarna politika išla je u korist razvoja salaša, koji su u ovom delu Srema kao oblik privređivanja počeli da se javljaju krajem XIX veka, posle razvojačenja Vojne granice. Nakon Velikog rata, salaši doživljavaju ekspanziju, a posle Drugog svetskog rata salaši su se našli na udaru nacionalizacije. Ekonomske zgrade koje su postojale na salašima pretvorene su u objekte Mesnih poljoprivrednih stanica (MPS), Seljačkih radnih zadruga (SRZ) da bi nakon njihovih gašenja, gazdovanje nad ovim posedima i objektima uglavnom preuzeli Poljoprivredni kombinati.

Komasacija koja je u Srezu Zemun faktički sprovedena 1938. zbog nastalog rata 1941. u većini nije uvedena u Zemljišne knjige. Osnovni zadatak komasacije 1938. godine bio je ukrupnjavanje poljoprivrednih parcela – grupisanje zemlje u vlasništvu na jednom mestu. Komasacija 1938, kao agro-ekonomska mera, za cilj je imala pospešivanje eksploatacije poljoprivrednog zemljišta. U agrarnoj reformi koja je usledila 1945. godine u pojedinim mestima Sreza Zemun nacionalizovana su zemljišta po komasacionom stanju.

Raspodela ukupne obradive površine u Srezu Zemun prema veličini pojedinačnih poseda 1938. je sledeća: u kategoriji ispod 1 do 10 j nalazilo se ukupno 37% obradive površine, u kategoriji velikih poseda od 50 i preko 400 j nalazilo se ukupno 13% obradivog zemljišta. Polovina od ukupno obradive površine bila je u vlasništvu srednjeg sloja seljaštva u kategoriji od 10 do 50 jutara. Ako bi sliku vlasništva nad obradivim površinama razvrstali prema klasama definisanim u tri sloja, koje čine bogati, srednji sloj i siromašni, odnosi bi bili sledeći: bogati 13%, srednji 50% i sloj siromašnih 37%. Ovako formirane klase u sebi sadrže varijacije: kod siromašnih treba uzeti u obzir da su se u ovoj kategoriji našli i oni ljudi kojima mala količina zemlje u vlasništvu nije bila osnov za izdržavanje jer su se izdržavali od svog zanimanja (zanatlije, učitelji, trgovci itd.). Kao i kod klase siromašnih i klasa bogatih u ovoj analizi mora se posmatrati kao relativna, pošto su u ovu grupu svrstani posedi u rasponu od 50 do preko 400 j a što je zapravo kategorija od bogatih do magnata. Isto tako, u kategoriji srednjeg sloja, gde su vlasnički odnosi prikazani u rasponu od 10 do 50 j obradive površine, radi jasnije slike o stvarnoj imovnoj moći vlasnika, u obzir treba uzeti broj članova domaćinstva kojima je određena obradiva površina iz ove kategorije obezbeđivala izdržavanje.

Ljudi iz predratne kategorije bogatog i srednjeg sloja nakon Drugog svetskog rata našli su se u nimalo zavidnom položaju, kada je u ime naroda otpočela preraspodela kapitala. Sa ekonomskom reformom oslobodilaca nestala je slika kićenog i gizdavog Srema, koji je od razvojačenja Vojne granice i tokom Kraljevine Jugoslavije bivstvovao po kapitalističkim zakonitostima privređivanja. Svakodnevni život odvijao se po ustaljenim moralnim načelima usko vezanim za hrišćanske percepcije sveta i Običajnog prava koje je pod uticajem Zakona iz vremena Vojne granice izgrađeno do savršenstva. Sve se znalo: gde se kuće grade, gde ne. Kako se i gde koje drvo sadi, gde ne. U koje doba se radi, kada se spava. Kada su veselja. Koliko žalost traje. Ko se sa kime kibicuje a ko sa kime u brak stupa. Koliko zemlje u miraz gazdačke kćeri nose, šta se kojim danom kuva itd. Osim u skladu sa Običajnim pravom, bivstvovali su Sremci i u skladu sa pozitivnim pravom Kraljevine Jugoslavije o čemu, između ostalog, informišu i brojne zabeležbe u Zemljišnim knjigama, ali i zabeležbe koje su u Domovnim protokolima vodili sveštenici.

Odlomak iz knjige: Aleksić S, Jugoistočni Srem sredinom HH veka u dokumentima Istorijskog arhiva Beograda, Dobrovoljno silom naterano, IK Prometej, Arhiv Vojvodine, 2020.