AUTOR TEKSTA:
GORDAN BRKIĆ
Za samo osam decenija, od drugog Hatišerifa, do Prvog svetskog rata, Srbija je učetvorostručila broj stanovnika. Taj rast je daleko bio iznad trendova u ostatku Evrope, kao i u okolnim delovima Osmanskog carstva. Ovaj bum će, istovremeno mladoj knjaževini, a potom kraljevini doneti brojne ekonomske probleme.
Tokom samo 80 godina Srbija je prošla kroz najveću demografsku transformacija u svojoj istoriji. Broj stanovnika porastao je sa 678.192 stanovnika 1834. godine na 2.971.700 stanovnika uoči Prvog svetskog rata. Taj rast bio je posledica dva istovremena procesa – masovnog doseljavanja i visokog prirodnog priraštaja.
Posle Drugog srpskog ustanka 1815. godine Srbija je bila jedna od najređe naseljenih oblasti Balkana. Godine 1833. na jednom kvadratnom kilometru živelo je svega 12,5 stanovnika. Zbog nedostatka radne snage i velikih površina neobrađenog zemljišta, knjaz Miloš je sprovodio aktivnu politiku naseljavanja. Doseljenicima su dodeljivani posedi, omogućavano da zauzmu neobrađenu zemlju i šume koje nisu imale vlasnike. Zahvaljujući takvoj politici, između 1834. i 1874. godine u Kneževinu Srbiju doselilo se oko 666.000 Srba iz Hercegovine, Bosne, Crne Gore, Makedonije i Vojvodine.
U suprotnom smeru delovalo je iseljavanje muslimanskog stanovništva. Hatišerif iz 1830. godine zabranio je muslimanima da žive van većih gradova, što je podstaklo postepeno napuštanje Srbije od strane dela nepravoslavnog stanovništva. Ipak, obim ovog iseljavanja bio je znatno manji od useljavanja Srba iz okolnih krajeva, pa je ukupni migracioni bilans ostao snažno u plusu.
Pored migracija, presudnu ulogu imao je i prirodni priraštaj. Tokom druge polovine 19. veka Srbija je ušla u fazu demografske tranzicije u kojoj je smrtnost postepeno opadala, dok je natalitet ostao veoma visok. Stopa rađanja kretala se oko 45 promila, među najvišima u Evropi tog doba. Istovremeno je došlo do pada smrtnosti među novorođenčadima i decom. Kao posledica toga, prirodni priraštaj je naglo rastao. U periodu od 1862. do 1865. godine iznosio je 11,2 promila, da bi između 1881. i 1885. dostigao čak 21 promil godišnje. Početkom 20. veka i dalje je ostao visok i kretao se oko 14,8 promila.
Proja za seljaka, pšenica za dugove i porez
U drugoj polovini 19. veka srpski seljak sve više proizvodi za tržište, a sve manje isključivo za sopstvene potrebe. Da bi obezbedio gotov novac za plaćanje poreza, dugova i drugih novčanih obaveza, najkvalitetniju pšenicu prodaje ili izvozi, dok za ishranu domaćinstva zadržava jeftinije namirnice, pre svega kukuruz. Tako proja postepeno potiskuje pšenični hleb sa trpeze siromašnijeg stanovništva. Problem nije bio samo u količini već i u kvalitetu hrane. Savremenici su ukazivali da je brašno često bilo veoma lošeg kvaliteta zbog primitivnih metoda vršidbe, čuvanja i mlevenja žita. Analize su pokazivale da je udeo nečistoća u brašnu mogao dostići čak 64 odsto. Pored toga, grubo mlevenje nije omogućavalo organizmu da u potpunosti iskoristi hranljive materije, pa je stvarna hranljiva vrednost hleba bila znatno manja nego što bi se očekivalo.
Za razliku od zapadne Evrope, gde je pad nataliteta počeo već tokom 19. veka, u Srbiji je taj proces kasnio. Upravo je to stvaralo ono što demografi nazivaju „maltuzijanskim makazama“ – situaciju u kojoj smrtnost opada, dok broj rođenih ostaje visok, pa stanovništvo raste brže nego što privreda može da obezbedi nove resurse. Kako je primetila istoričarka Mari-Žanin Čalić u knjizi Socijalna istorija Srbije 1815–1941, Srbija je do kraja 19. veka prešla put od hroničnog nedostatka stanovništva do stanja koje se može opisati kao strukturna agrarna prenaseljenost.
Porodična zadruga
Važan razlog ovako visokog nataliteta predstavljala je porodična zadruga. U Srbiji su postojale brojne zadruge sa 20, 30, pa i do 40 članova. Takav oblik zajedničkog života omogućavao je mladima da rano stupaju u brak bez prethodnog sticanja samostalne ekonomske osnove. Briga o deci bila je raspoređena na čitavu zajednicu, pa su novorođenčad i mala deca odrastali u okviru šire porodice dok su roditelji radili poljoprivredne poslove. U uslovima kada je zemlje bilo mnogo, a radne snage malo, brojna porodica predstavljala je ekonomsku prednost.
Šta su Maltuzijanske makaze?
Pojam „maltuzijanske makaze“ potiče iz teorije engleskog ekonomiste Tomasa Roberta Maltusa (1766–1834), koji je krajem 18. veka pokušao da objasni zašto se siromaštvo uporno pojavljuje čak i u društvima koja beleže privredni napredak. Maltus je polazio od pretpostavke da stanovništvo ima prirodnu tendenciju brzog rasta kada su uslovi života povoljni. Nasuprot tome, proizvodnja hrane i drugih životnih resursa može da se povećava samo postepeno, jer zavisi od količine obradivog zemljišta, tehnološkog nivoa i raspoloživog kapitala. Zbog toga se u jednom trenutku otvaraju „makaze“ između broja ljudi i količine resursa kojima društvo raspolaže. Kada broj stanovnika raste brže od proizvodnje hrane, dolazi do pada životnog standarda. Zemljišni posedi se usitnjavaju, nadnice opadaju, a sve veći broj ljudi deli iste resurse. Posledice su bile siromaštvo, glad, neuhranjenost, povećana smrtnost, masovne migracije ili društveni sukobi. U tradicionalnim agrarnim društvima ovaj mehanizam delovao je vekovima. Tek industrijska revolucija omogućila izlazak iz ovog kruga.
Međutim, demografski bum je brzo počeo da stvara probleme. Da bi obezbedili hranu za sve brojnije stanovništvo, seljaci su krčili šume i pretvarali pašnjake u oranice. Površine pod žitaricama neprestano su rasle, da bi do 1910. godine čak 92,7 odsto obradivih površina bilo pod žitom. Istovremeno su se smanjivali prostori pogodni za stočarstvo, koje zahteva daleko veće površine od ratarstva.
Posledice su bile dramatične, usledio je drastičan pad u stočarstvu. Između 1860. i 1910. godine broj ovaca, konja i goveda po stanovniku smanjen je približno za polovinu.
Još izraženiji bio je pad broja svinja – sa 164 svinje na 100 stanovnika sredinom 19. veka na svega 22,5 početkom 20. veka. Između ostalog, to se desilo i zato što su iskrčene hrastove šume u kojima su žirovi bili besplatna ishrana za svinje, a seljaci nisu imali para da kupuju stočnu hranu. Tako je Srbija, poznata po trgovini svinjama, postepeno napuštala tradicionalno stočarstvo.
Promene u poljoprivredi odrazile su se i na ishranu stanovništva. Umesto nekadašnjeg „standarda mesa“, koji je karakterisao Srbiju u prvoj polovini 19. veka, postepeno se prešlo na „standard žita“. Osnovu ishrane sve više su činili hleb i kukuruzna proja, dok je meso postajalo sve ređa namirnica, naročito kod siromašnijih slojeva. Istraživanja s kraja veka ukazivala su na nedostatak kalorija od oko 35 procenata u odnosu na fiziološke potrebe stanovništva. Lekari su sve češće upozoravali na širenje tuberkuloze, bolesti izazvanih neuhranjenošću i lošim zdravstvenim stanjem stanovništva. Godine 1895. čak je četvrtina vojnih regruta proglašena nesposobnom za vojnu službu zbog loše ishrane.
Drveni plugovi i „vekovni nulti rast“
Jedan od glavnih razloga zbog kojih srpska poljoprivreda nije mogla da prati nagli rast stanovništva bila je njena izuzetno niska produktivnost. I početkom 20. veka veliki deo poljoprivredne proizvodnje i dalje se oslanjao na tehnike koje su se malo razlikovale od onih korišćenih vekovima ranije. Osnovno oruđe za obradu zemlje bio je drveni plug, dok su metalni plugovi i modernije poljoprivredne mašine bili retkost. Godine 1897. manje od četvrtine plugova bilo je od metala, preovlađivali su oni drveni. Krajem 19. veka većina seljačkih domaćinstava nije raspolagala ni dovoljnim brojem zaprežnih životinja, a upotreba veštačkih đubriva bila je praktično nepoznata. Obrada zemlje zasnivala se na ekstenzivnom širenju obradivih površina, a ne na povećanju prinosa po hektaru. Ministarstvo narodne privrede Kraljevine Srbije došlo je još 1907. do sledeće ocene: „Zemlja se kod nas vrlo rđavo obrađuje, ore se većinom samo jedanput pred sejanje i obično vrlo plitko; retko se i slabo đubri a i đubre se nepravilno prikuplja i rđavo se upotrebljava”. Istoričar Holm Zundhausen je ovakvo stanje opisao kao „vekovni nulti rast“ agrarne produktivnosti – situaciju u kojoj se ukupan obim proizvodnje povećavao uglavnom zahvaljujući većem broju obrađenih njiva i većem broju radnika, a ne tehnološkom napretku.
Demografska eksplozija postepeno je podrivala i samu instituciju porodične zadruge koja je pomogla da do nje dođe. Kako je broj članova rastao, sve je teže bilo obezbediti egzistenciju za desetine ljudi na istom posedu. Zato se zemljište delilo na sve manje parcele, a velike zadruge su se raspadale na manja domaćinstva. Dok su sredinom 19. veka zadruge sa dvadeset i više članova bile uobičajena pojava, početkom 20. veka prosečno domaćinstvo u Srbiji imalo je 6,2 člana, a zadruge sa više od 15 članova činile su samo oko dva procenta svih domaćinstava.
Upravo u tom paradoksu leži jedna od ključnih osobenosti srpskog razvoja u 19. veku. Mehanizmi koji su omogućili demografski uspon – useljavanje, visoka stopa rađanja i porodična zadruga – vremenom su proizveli ekonomske i socijalne teškoće. Kako zaključuje Mari-Žanin Čalić, Srbija je do kraja veka uspešno rešila problem nedostatka stanovništva, ali je istovremeno ušla u stanje agrarne prenaseljenosti koje će postati jedno od glavnih ograničenja njene modernizacije u decenijama pred Prvi svetski rat.
Komentari (0)