Genetički rod štavskih svetominaca – Kuliza E-V13>CTS1273>Z1057

Dopunjeno i izmenjeno: 18.04.2026.

TESTIRANI: Đokić (Vitoše/Brus, Sv. Mina), Maksimović (Trbunje/Blace, Sv. Mina), Smilić i neobjavljeni rezultat (Štava/Kuršumlija, Sv. Mina), Stepić (Pretrešnja/Blace, Sv. Mina) i neobjavljeni rezultat (Jarinje/Leposavić, Aranđelovdan).

 

 Ovaj genetički rod pripada grupi rodova takozvanih „Kuliza“ [1]. Genetički rezultati Y-hromozoma (po pravoj muškoj liniji) su pokazali da su takozvane „Kulize“ raznorodne [2], ali su i pokazali su da su petorica testiranih slavljenika Svetog  Mine, poreklom iz sela Štava na Kopaoniku, genetički jednorodni. Oni čine relativno dobro profilisani genetički rod Kulize –  štavski svetominci. Prema navodima stanovnika Štave, nadimak „Kulize“ nije postojao za štavske svetomince.

Genetički rod štavskih svetominaca je razgranat kopaonički rod čija je matica selo Štava na Kopaoniku (Štava danas pripada opštini Kuršumlija). Po predanju, potiču iz oblasti Štavica, na gornjem Ibru (okolina Tutina). Takođe, po predanju, selidba se desila pre Kosovske bitke 1389. godine. Po oblasti Štavica, iz koje su došli nazvali su naselje, koje su zasnovali na Kopaoniku – Štava. U Štavici, iz koje su se po predanju iselili, do danas nisu pronađeni njihovi genetički srodnici. Ovaj kopaonički rod se vremenom razgranao i u IV-V deceniji XX veka, je na Kopaoniku sa iseljenicima u Kruševačku Župu, Toplicu, Rasinu, Belicu, Levač, Temnić, Lab i Kosovo brojao preko 220 kuća.[3] Skoro svi pripadnici ovog genetičkog roda slave Svetog Minu. Neki rodovi u Levaču i u selu Zemanici kod Leposavića slave Mratindan[4] / Svetog Kralja Stefana Dečanskog (slavi se istog dana kad i Sveti Mina). Oba sveca se obeležavaju 11. novembra po starom (julijanskom) tj. 24. novembra po novom (gregorijanskom) kalendaru.

Genetičkim testiranjem je utvrđeno da ovom rodu najverovatnije pripada i neobjavljeni rezultat testiranog iz Jarinja kod Leposavića koji slavi Aranđelovdan. Interesantno je da se Aranđelovdan u nekim verzijama predanja pominje kao starija slava ovog roda. Takođe, Jarinje je na zapadnoj strani Kopaonika, i nije daleko od pravca kojim su se, po predanju, preci ovog roda doselili iz oblasti Štavica (videti kartu 1). Zbog vrste DNK testa koji su uradili petorica svetominaca i svetoarhanđelac iz Jarinja (Y-DNK test na 23 STR markera) nije moguće odrediti vreme do najbližeg zajedničkog pretka između testiranih.

 

PREDANJA:

Dve porodice iz Štavice na gornjem Ibru doselile su se „pre Kosova“ (pre Kosovske bitke 1389. godine) na Kopaonik. Naselje koje su osnovali na Kopaoniku nazvali su Štava „za uspomenu“ na Štavicu iz koje su se doselili. U Štavi su ostali da žive potomci jedne porodice ovih starih doseljenika, dok potomci druge porodice žive u susednom selu Seocetu.[5] Štavljani i Seočani su doseljenici iz Štavice. Ne kažu iz koga mesta.[6]

 

PREDANJE MITROVIĆA IZ ŠTAVE. Prema porodičnom predanju Mitrovića iz Štave, preci su im se doselili iz oblasti Štavica u selo Štava na Kopaoniku, zbog toga što je neki predak ubio Turčina[7], nekog agu, pa su se odselili i sakrili na Kopaonik, u selo Štava, kome su  dali ime po Štavici iz koje su došli. Tada su promenili krsnu slavu iz Svetog Arhanđela (Aranđelovdan, 21. novembar po gregorijanskom kalendaru) u Svetog Minu, da bi se sakrili i zametli trag Turcima.

Rodonačelnik Mitar, je bio knez ili sudija u Kosovskoj Mitrovici. Starije prezime Mitrovića je bilo Knežević. Mitar je imao šest sinova: Stevan, Miša, Laza, Simeon i Mladen (ime šestog sina nije zapamćeno). Njegov sin Stevan je imao pet ili šest sinova: Ilija, Danilo (zvani Danče), Boško, Vasilije (zvani Vasko) i Vukadin. Šesti sin, Pera, se pojavljuje u jednoj od verzija rodoslova. Vasilije i Vukadin su se između dva svetska rata, iselili u selo Zakut[8] u Labu (Malo Kosovo).

 

PREDANJE SMILIĆA IZ ŠTAVE. Prema predanju Smilića iz Štave, preci Štavljana su živeli na Štavici, (visoravan na teritoriji današnjeg Tutina), kada su se podavili psi nekog age i nekog Štavljanina. Kako je pas Štavljanina udavio aginog, aga je tražio veliku odštetu ili će biti odmazde. Nemajući da plate, Štavljani pod okriljem noći beže. Navodno su stigli do današnjeg sela Lozno kod Leposavića. Pošto su im se deca i stoka pobolevali, posetili su vračaricu koja im je savetovala da napuste to mesto, jer su se naselili na mestu nekog starog groblja. Treba da promene krsnu slavu i uzmu prvu sledeću, pa su tako uzeli Sv. Minu. Mesto novog sela biće tamo gde se deca zaigraju (druga varijanta predanja kaže da novo selo treba da bude tamo gde konji budu kopali kopitima), pa su tako došli do mesta par kilometara zapadno od Štave, sada zvanog Selište.

Nedoslednosti u predanju, uočio je i Smilić, koji je zapisao ovo predanje. Sukob sa Turcima je mogao da se odigra tek tokom 15. veka, a kaže se da je doseljavanje iz Štavice u Štavu bilo pre Kosovskog boja (1389. godine, 14.vek). Takođe, neki  meštani Štave tvrde da ranija slava nije Sv. Arhanđel 21.11 (po novom kalendaru). već 17.09. (po novom kalendaru, Čudo svetog arhangela Mihaila). Nekoliko kuća Vitorovića iz Trešnice, zaseoka Štave, se vratilo na „staru slavu“ Sv. Aranđel 17.09. (Čudo svetog arhangela Mihaila).

 

PREDANJE ZAPISANO I OBJAVLJENO 1885. GODINE. Mihailo St. Riznić, objavio [9] je 1885. godine predanje o podizanju crkve u Štavi. Prema tom predanju, „Mrkša, vojvoda, cara Lazara, nadgledao je rad u kopaoničkim rudnicima iz kojih se vadilo srebro i zlato“, pa je „iskopano blago slao u Gnjilane i Novo Brdo da se tamo kuje novac”. Mrkša je „podigao svoj dvor“ u blizini Štave i „crkvu u Štavi”. „Zbog svoje veštine, blaga i poštenja“ Mrkša je dobio od sultana „zlatnu čašu, srebrno posuđe i ferman, po kome je njegova i njegovih sinova sva zemlja od Kopaonika pa do Jastrepca, Toplice i Beloljina. Tada nastade u sred Turske „štavsko carstvo“ i „štavsko gospodstvo“, koje je „trajalo do pre 200 godina“ (do oko 1685. godine). „Tu su u crkvi bili sve njini grobovi. Od njine familije ima i sad živih ljudi, ali se sve zaboravilo i osirotelo. – Eto tako pričaše meni kmet iz opštine lukovske a iz seoca Štave, za koga opet drugi seljaci pričahu: da je u njega „zlatna čaša“ i „berat carski.“ Ja izneh samo pričanje meštana, a istoricima ostaje da iz ovih podataka pravu istinu pronađu“.

PREDANJE I KAZIVANJA ZAPISANA I OBJAVLJENA 1937. GODINE. Izvanredno je zanimljivo kazivanje svetominaca u Štavi, koje je zapisao Radoslav LJ. Pavlović 1937. godine u svojoj studiji „Kulize – poreklo i starina“. Radoslav LJ. Pavlović je istraživač koji se najviše bavio ovim rodom. Doprinos ovog istraživača bio je presudan za prikupljanje postojećih podataka o ovom genetičkom rodu. Ovde prenosimo delove Pavlovićeve studije značajne za ovaj rod:

»Štavljani su potomci „Mrkše, vojvode cara Lazara“ (vojvode Mrkše Sićevskog) i „kralja Vukašina, oca Kraljevića Marka”. Ove dve ličnosti se ponekad mešaju. Prema predanju, Mrkša je nadgledao rad u kopaoničkim rudnicima, a „za Vukašina” bilo je devet samokova na Lukovskoj Reci (od Lukova do Merćeza). Prema predanju dve porodice Kuliza doselile su se u isto vreme (pre Kosova) iz Štavice (na gornjem Ibru), i po oblasti, iz koje su došle, nazvale su naselje koje su zasnovale – Štava. I danas Štavljani, kao i njihovi krvni srodnici u susednom Seocu, dele se na dva ogranka: Kneževiće (Mitroviće i Đokiće) i Malkiće, Malkićane (Steviće, Vuletiće, Tomiće i dr.).

Mrkšin srodnik i predak današnjih Stevića, Jovića u Štavi bio je vrlo vešt kopaonički rudar, pa je sultanu poslao na dar jabuku od zlata salivenu. Za tog Stevića, Jovića kaže predanje „da je, kao vrlo vešt livac, učio rudare u nekakvom sultanovom rudniku tamo negde preko mora u Aziji“

Preci Kneževića (Đokića i Mitrovića) u Štavi bili su nasledni knezovi pod Turcima. Svaki knez je imao po tri velika imanja: u Beloljinu u Toplici, u Štavi i u Vitošu (današnjem selu Vitošu u blizini Štave). U ranija vremena živeli su veoma ugodno i bezbrižno u velikim zadrugama. Na pr. zadruga Simiona Kneževića u Štavi imala je 76 članova. Kosta Knežević, Simionović, star 50 godina (1937. godine), iz Zakuta u Labu, i unuk ovog Simiona, priča da je njegov ded slavio slavu „sedam“ dana, a da su toliko slavili i njegovi mlađi, sve do pre pedeset godina. Činjene su obimne pripreme da se slava što bolje proslavi. Ranije su, kaže Kosta, naši Kneževići išli pred slavu radi kupovine vina u Orahovac kod Prizrena. Vino su kupovali iz tamošnjih „vinograda Nemanjića“. Za ribu saragu odlazili su u Skadar, a za rakiju („najbolju”) išli su u Matejevac kod Niša.

I o ovim Kulizama u Štavi čuju se one priče da su bili „bezbožnici” i u „nekakvoj drugoj veri“, pa nisu poštovali „srpske“ svece i radili su na „srpske“ praznike. Neki Štavljanin, pričaju, bio je tako bogat i živeo u tolikom izobilju da nije znao šta će „od mnogoga dobra“, pa je na svojoj vodenici sagradio kolo od zlata. Orao taj bogataš na „Lazaricu“ (Lazarevu subotu). Naišao neki putnik, pa ga ukorio što radi praznikom. „Laza neka lazi, a ja ću da orem“, odvratio bogati Štavljanin. Odmah zatim otpočela strahovita nepogoda nad selom. Izlila se „silna“ voda iz neba. Reka nadošla, preplavila kraj oko crkve, raskopala groblje i odnela sve, pa i vodenicu sa zlatnim kolom.

Prema drugoj priči, zimovnici bogatog Štavljanina bili su u Toplici na mestu na kome je današnje selo Beloljin (kod Blaca). Sve ovce u ogromnom stadu bile su belorune (otud ime selu). Naišao pored zimovnika neki putnik, pa videći belo stado koje je prekrilo polje uzviknuo: „Hvala bogu kad je ovako što dao“. Čuo to „bezbožni” Štavljanin, pa odvratio: „Šta bog dao, kad ja zaradio“. Naskoro potom udari pomor u ovce i one sve za kratko vreme uginu.

Štavljani su dobra pričala i odlični pametari. Vrlo lepo i živo pričaju o tome kako je kralj Stefan Dečanski na svom putu u Moravu svratio u Štavu i tu ostavio srebrno sedlo s takumom[10] da ga uzme kad se vrati. Na povratku udari drugim putem (preko Belog Brda na Kopaoniku), a sedlo ne uzme. Docnije su dečanski kaluđeri dolazeći „u pisaniju“ tražili sedlo u nekoliko mahova. Priča se da ovo sedlo „ćuti“ (leži) niže brda Treske (Štavske Treske). Štavljani pričaju isto tako lepo o svojim dalekim precima vojvodi Mrkši i kralju Vukašinu, o štavskom gospodstvu pod Turcima. Priča se da je Mrkša imao jedinicu kćer i nju je dao za Toplicu Milana, „koji je tad živeo onde gde je sad Kuršumlijska Banja“ (ispod Prepolca).

Kulize osobito dobro znaju puteve svojih raselica i imena mesta na tim putevima. I danas znaju da pokažu put kojim su se kretali Mrkšini karavani s tovarom rude za Gnjilane i Novo Brdo. Oni znaju za Orahovac i Hoču u okolini Prizrena. Oni nabavljaju vino iz „vinograda Nemanjića” u Orahovcu i dovode „majstore“ iz Velike Hoče u Štavu da opravljaju izgorelu seosku crkvu.

Porodična predanja su sveža i jaka. Znaju sve svoje srodnike po imenu, hvale i uznose njihove osobine. Svoje hvale i preterano uzdižu, drugi susedi su za njih niži. U Štavi i danas vole da istaknu kako je seoski aga naselio svoje „čifčije” Krnce, Krnčeviće. Nerado podnose doseljenike od drugih rodova i na razne načine uspevaju da u selu ostanu kao jedini stanovnici (u susednom Seocu). «

 

O STARIJEM POREKLU, PRE ŠTAVICE NA GORNJEM IBRU:

Radoslav LJ. Pavlović je prepoznao sledeće podgrupe Kuliza: I) starinci; II) rodovi nepoznatog porekla; III) doseljenici,  1. Iz Arbanije preko Metohije i Štavice (na gornjem Ibru), 2. Iz Crne Gore preko Starog Vlaha (sela Sasa i Kulizinog Sela na Goliji), 3. Iz Kuča (u Crnoj Gori), 4. Iz Hercegovine, 5. Iz Štavice (na gornjem Ibru), 6. Iz Ibarskog Kolašina, 7. Iz sela Kuliza (u Pribojskom Srezu), 8. “Od Sjenice”, 9. Iz Ostatije (u Moravičkom Starom Vlahu), 10. Sa Kosova, 11. “Iz Arnautske”, 12. Iz okoline Vranja, 13. “Iz Užičkog okruga”, 14. Iz sela Ježevice (niže Jelice u okolini Čačka).  Ova podela nam je od izuzetne važnosti, obzirom da smo u doseljeničkoj struji „iz Štavice (na gornjem Ibru)“ prepoznali genetički rod štavskih svetominaca.

R. LJ. Pavlović u svojoj studiji o Kulizama iznosi zaključak, „izgleda da je zemlja matica Kuliza Arbanija, kraj oko Bojane, Skadra i Pilota u staroj srpskoj državi u kome se mešao balkansko-romanski, arbanaški i slovenski elemenat.“

Na osnovu genetičkih rezultata, danas znamo da su Kulize raznorodne, pa možemo (za sada) da odbacimo kao nepouzdan zaključak R. LJ. Pavlovića da sve Kulize pripadaju jednom genetičkom rodu, što ga je navelo da još starije poreklo svih Kuliza, uključujući štavske svetomince, potraži u severnoj Albaniji. Na  ovaj zaključak ga je navelo predanje drugih doseljeničkih struja Kuliza, koje je posmatrao kao jedan rod, kao i rasprostranjenje toponima koji se vezuju za život Kuliza uopšte.

Primer za to su Nikolići i Ivanovići [11], 6 kuća, sv. Mina, a prekada sv. Nikola, slava „celog“ sela u Gočmancu u Kopaoniku. Starinom misle da su iz Arbanije. Oni pripadaju doseljeničkoj struji „iz Hercegovine“.

Trošići [12] (15 kuća) u Božurevcu u Levču pripadaju doseljeničkoj struji „iz Arbanije preko Metohije i Štavice (na gornjem Ibru)“. Ime Trošan, pa prezime Trošanović i toponimi Trošan i Trošani u Arbaniji, prema R. LJ. Pavloviću upućuju na poreklo i starinu i drugih Kuliza Šiljokapića u severnoj Arbaniji ili u Metohiji, odnosno u Štavici.

Dakle, rodovi koji imaju predanje da su doseljeni iz severne Albanije ili njihovo prezime na to upućuje, pripadaju doseljeničkim strujama „iz Hercegovine“ i „iz Arbanije preko Metohije i Štavice (na gornjem Ibru)“, dok kod rodova doseljeničke struje „iz Štavice (na gornjem Ibru)“, koju čine štavski svetominci, nema predanja o starijem poreklu, pre nego što su doseljeni u Štavicu na gornjem Ibru.

 

PISANI ZAPISI I ETNOGRAFSKA ISTRAŽIVANJA:

U kopaoničkim selima, Štava i Seoce, genetički rod štavskih svetominaca je činio većinu stanovništva (1948. godine u Štavi 44 od 52 kuće – 85%, u Seocu 33 od 36 kuće – 92%), pa ćemo ovde izneti dostupne podatke o stanovništvu ova dva sela. Ova dva sela će ući u sastav Kneževine Srbije 1878. godine.

 

          Selo Štava

Ovo selo datira još iz antičkog perioda, a tokom srednjeg veka bilo je poznato po nalazištima olova, cinka, srebra i zlata. Takođe tuda je prolazio i čuveni dubrovački put.[13] Neki su se bavili rudarstvom.[14] Pod današnjim imenom se prvi put pominje u osmanskom defteru iz 1530. godine kao Ištava (İştava).[15] Iz jednog osmanskog dokumenta iz 1716. godine saznajemo da je rudara u Štavi bilo i tada.[16]

Ilarion Ruvarac objavio[17] je zapise patrijarha Arsenija IV Jovanovića iz jednog rukopisnog jevanđelja štavske crkve, koje se čuva u manastiru Beočinu u Sremu. U dva zapisa navodi patrijarh Arsenije IV Jovanović, da je 23. aprila 1726. godine „prihodi u selo Štavu u dom Miluevića [18] Miloša“, a u drugom zapisu govori kako je 26. jula 1736. došao u „počateni dom ćir Miloša Miluevića“. [19]

Po neuspehu ustanka i druge seobe Srba (1737), Štava je opustela. Tek po oslobađanju Toplice, austrijski slikar i putopisac Feliks Kanic posetio je staru štavsku crkvu, koja je bila oskrnavljena od strane Arnauta.[20]

Radoslav LJ. Pavlović je zapisao[21] da je selo Štava u oblasti Kopaonika 1770. godine u nuriji popa Mateja (po Devičkom katastihu). Godine 1884. je u Štavi bilo 50 poreskih glava.

Kao učesnik Karađorđevog ustanka 1804 – 1813. pominje se bimbaša Radisav Malkić iz Štave (zaselak Malkići). [22] On je u Delovodnom protokolu Karađorđevu N^o 1233 od 20. marta 1813. godine, zapisan i kao Radisav Vučitrnski [23]. U redovima vojske bimbaše Radisava Malkića, pominje se i Ćira Mijailović [24] iz Štave.

U jednom dokumentu naslovljenog kao „senat kosovski“ iz 1840. godine [25], među kopaoničkim kmetovima pominju se i: Jovan od Štava i Dmitar od Štava.

Srbija je 1876. godine objavila rat Turskoj.  Ustanici, u narodu poznati kao ustaši, napustili su svoja sela i prešli u Srbiju da se, kao dobrovoljci, uz srpsku vojsku, bore protiv Turaka. Poznato je da nisu svi Srbi, stanovnici jednog naselja, učestvovali u ustanku. Načelstvo Kozničkog sreza u Kožetinu (Aleksandrovcu) naredilo je 19. novembra 1876. godine da se popišu izbegle ustaške porodice. Iz sela Štava bilo je 19 ustaških porodica, sa 147 stanovnika (prosečna porodica je imala 7,7 članova). Najbrojnija porodica iz ovog sela je imala 14 članova. Od ovih 19 ustaških porodica, 13 porodica je preteralo preko granice stoku u Srbiju. Preterano je preko granice ukupno 57 goveda, 94 ovaca i 29 koza (konja i svinja nije bilo). Arbanasi su popalili ustaške kuće i zapalili i porušili crkvu u Štavi.

Imena ustanika iz Štave: Gavrilović Gruja, Maksim; Gvozdena, žena N.N.; Gmitrović Jeremija, Raka; Jovanović Petar; Krstić Vukojica; Kulizić Jova; Lazić Vučko; Milanović Mina; Milosavljević Vasa; Mladenović Grujica; Đorđe, Smil (njegovi potomci su današnji Smilići); Radosavljević Milić, Petar; Simonović Timotije.

Iz Trešnjice, zaseoka sela Štave, ustanik Radenković Nedeljko. Posle rata (1878) vratio se u staro mesto.

Svi su (sem Trebinjaca[26]), jedan isti rod – Kulize, Kulizići, po predanju došli „pre Kosova (pre Kosovske bitke 1389) iz Štavice“ (na gornjem Ibru)[27]. Slava Sv. Mina, prekada „Bogojavce“ (Bogojavljanje). Vratili su se u oslobođenu Štavu.

Sem popisanih, i druge ustaške porodice izbegle iz Štave, pominju se u Protokolu umrlih crkve Preobraženja Gospodnja u Brusu od 1876. godine, zapisano je da je umro Vojislav, sin Vukojice Tomića iz Štave. U Protokolu krštenih iste crkve zabeleženo je 1877. godine, da Jezdić Vidosava, supruga Viloteja N. iz Štave i Tomići: kovač Vukojica i Ranđija imaju kumstvo. Takođe, 1878. u istom protokolu zapisano je da ovaj Vukojica i Milenko Davidović, težak iz Mrča, imaju kumstvo. Po završenom ratu (1878) Jezdići su se vratili u staro mesto (Štavu). Tomići su ostali u Brusu.

Pominju se i Delići, starinci iz sele Mrče (slave Đurđic, a prekađuju Đurđevdan) s Kulizama u Štavi imaju kumstvo od starina – „kumuju celoj Štavi“. [28]

Godine 1884. u Štavi je bilo 50 poreskih glava. [29]

 

Selo Seoce

O životu pod Turcima nema mnogo podataka. U turskom popisu oblasti Brankovića 1444/45. godine pominje se naselje Seoce.[30]

Kao učesnik Karađorđevog ustanka 1804 – 1813. pominje se pisar Gavrilo Jovanović ili Smilić kod bimbaše Radisava Malkića iz Štave.[31]

Iz Seoceta Smilići, pisar Gavrilo i brat mu Petar, sinovi popa Jovana Smilića su u vojsci bimbaše Radisava Malkića[32] (1813) učestvovali u boju na Šarmatovu Vrelu.[33]

Iz sela Seoce, 1876. godine, je bilo 18 ustaških porodica, sa 162 stanovnika (prosečna porodica je imala 9 članova). Najbrojnija porodica iz ovog sela je imala 18 članova. Od ovih 18 ustaških porodica, 7 porodica je preteralo stoku preko granice. Preterano je preko granice ukupno 5 konja, 33 goveda, 30 ovaca, 31 koza i 4 svinje.

Imena ustanika iz Seoca: Vasilijević Sibin; Gavrilović Mijailo; Gmitrović Metođe; Dimitrijević Milenko; Đokić Arosinije, Maksim, Filip; Kostić Jova; Lazarević Pantelija, Stevan, Cvetko; Lukić Neša; Nestorović Milisav; Petrović Radosav, Todor; Radovanović Simion; Ristić Grujica, Ignjat. Svi su jedan isti rod i krvni srodnici Kuliza, Kulizića u Štavi. Slava sv. Mina, prekada Bogojavljanje.

Sem popisanih, zabeleženi su i druge ustaše iz Seoca. U Protokolu Bruske crkve iz 1876. zabeleženo je da je 13.10.1876. „poginuo u ratu od Turaka Minić Krsta iz Seoca“. Ostali ustaši vratili su se u stari kraj. [34]

Pominju se 1876. godine, ustanici iz Kalimanca danas zaseoka Seoca, a tada posebnog naselja, Vulić Jovan i Tomić Milentije, obojica od istog roda, od Kuliza iz susednog sela Seoce. Ne znaju u kom su se mestu nastanili posle 1878. godine. [35]

 

Ostala naselja gde se pominju štavski svetominci

Selo Boranci: Pominju se 1876. godine, ustanici iz Boranca Đokić Anta; Jezdimirović Anta; Jovanović Manojlo, Stevan; Lazarević Đurđe, pop; Marković Đorđe; Milošević Vukosav. Poreklom su od Kuliza iz Štave. Slava Sv. Mina. U protokolu rođenih Bruske crkve zapisani su kumovi Jovanović Sima i žena mu Sava iz Boranca. [36]

Selo Kovizle (opština Brus): Pominju se 1876. godine ustanici Vuletić Janićije i Stevan. Oni su svetominci od Kuliza iz Štave. Potomci su im u Radunju.[37]

Selo Lozovik [38] (Grad Jagodina) u Smederevskoj Nahiji: U arhivskoj građi [39] je 1. februara 1831. godine zabeležen „Toša Radisavljević Štavljanin“ iz Lozovika u Smederevskoj Nahiji i njegova „braća iz Štava, sela Vučitrnske nahije“.

Selo Radunje: Pominju se 1876. godine, ustanici iz Radunja Vučković Jevdenije i Jovanović Veličko. Vučkovići i Jovanovići su jedan isti rod – od Kuliza iz Štave. Slava Sv. Mina. Vratili su se u oslobođeno selo posle 1878. godine. [40]

 

TERITORIJALNI RAZMEŠTAJ GENETIČKOG RODA ŠTAVSKIH SVETOMINACA – KULIZA:

Teritorijalni razmeštaj genetičkog roda štavskih svetominaca – Kuliza u IV-V deceniji XX veka. Rodovi „iz Štavice (na gornjem Ibru)“, prema studiji „Kulize – poreklo i starina“. U analizi su korišćeni i podaci iz studije „Kopaonik, antropogeografska ispitivanja“ Radoslava LJ. Pavlovića i drugi izvori.

 

Oblasti i mesta stanovanja	današnja opština	Broj kuća*	Rodovsko ime / prezime	Krsna slava	Napomena
Kopaonik:		105
Štava	Kuršumlija	46	Gavrilovići, Smilići, Miletići, Milići, Tomići, Tanaskovići, Malkići (Malkićani), Kneževići (Mitrovići, Đokići), Stevići (Jovići), Nešići, Lazarevići, Vitorovići, Milenkovići, Vuletići i Vučkovići	sv. Mina i prekada „Bogojavci”  – Bogojavljenje (i, str.183) Sv. Mina, Sv. kralj Stefan Dečanski i prekada slava cele Štave Bogojavljenje	(i, str.183) Dve porodice iz Štavice na gornjem Ibru doselili su se “pre Kosova” (1389. g) i naselje koje su zasnovali nazvali Štava “za uspomenu” na Štavicu, iz koje su se doselili. U Štavi su potomci jedne porodice ovih starih doseljenika dok potomci druge porodice žive u susednom selu Seocetu. Gavrilovići, Milići, Miletići, Smilići, Tomići Tanaskovići, Malkići – Malkićani, Mitrovići i Đokići (23 kuće). U Željevu su: Milenkovići, Mitrovići, Josići, Simići, Vučkovići i Miletići. U Trešnjici su: Smilići, Jovići, Lazarevići, Vitorovići (9 kuća). Jedini stanovnici Mijočića su: Gavrilovići, Stevići i Nešići (6 kuća)
Seoce	Kuršumlija	33	Malkići (Malkićani), Jovići, Ilići, Smilići, Sretenovići, Krstići, Milićevići, Vasići, Lukići, Gligorijevići, Tomići, Stevići, Todorovići, Jevtići, Trifunovići, Miletići i Kneževići (Đokići).	sv. Mina, (i, str.187) sv. Mina ili sv. Kralj Stefan Dečanski i prekada Bogojavljenje	Krvni srodnici štavljanskih Kuliza. (i, str.187) Jovići, Ilići, Smilići, Đokići, Sretenovići, Krstići, Milićevići (16 kuća) svi u Valogama. Vasići, Lukići, Gligorijevići, Tomići, Stevići, Todorovići, Jevtići, Trifunovići/ Trivunovići, Miletići (15 kuća). U Kalimancu su Lukići (2 kuće) od Lukića iz sela.
Šošiće (u knj. Šošići)	Brus	1	Kuzmanovići	sv. Mina (i, str.190) sv. Mina i mali sv. Arhangel	u Šošiću („u Rusave“). Njihovi seljaci brane im da se sahranjuju u seoskom groblju, pa su morali „obrazovati“ zasebno groblje. (i, str.190) Kuzmanović je od Maksića, svetominaca iz Krive Reke.(Maksići 1 k., sv. Mina i mali sv. Arhanđeo 6/19 septembra u Krivoj Reci u Kopaoniku. Imaju predanje da su vrlo stari i da su živeli u selu „u vreme cara Lazara”. Danas je u selu samo jedna kuća, a ranije je to bio jak i veoma razgranat rod. Odavde su se mnogi iselili u Podibar, trsteničko Pomoravlje, Kruševačku Župu i Rasinu. Na njih se odnosi svo što smo zabeležili u Krivoj Reci: „Kulize su kulizile Turcima, vlastima uopšte“.)
Lukovo	Kuršumlija	1	Tanaskovići	(i, str.186) sv. Mina i slava zemlje sv. prorok Ilija	(i, str.186) nov doseljenik Milibor Tanasković je došljak na ujčevinu iz Štave.
Graševci	Brus	1	Markovići	(i, str.43) sv. Mina-sv. Mrata i sv. Arhangel	(i, str.43) Posle 1850. godine u selo je došao Kuliza-Marković, od Kuliza-Maksića iz Krive Reke na Kopaoniku.
Koporiće	Leposavić	1	Jovanovići (Petrovići)	(i, str.143) sv. Mina	(i, str.143) Posle 1912. godine Jovanović (1 kuća, sv. Mina) od Jovanovića iz Radunja.
Radunje	Brus	6	Vučkovići, Jovanovići i Ilići	(i, str.176) sv. Mina i prekada Bogojavljenje	(i, str.176) preci Vučkovića, Jovanovića i Ilića (6 kuća) su iz Štave od Kuliza.
Vitoše	Brus	2	Kneževići (Mitrovići i Đokići)	(i, str.174) sv. Mina i prekada „Bogojavci”  – Bogojavljenje	(i, str.174), Knežević-Đokić i Mitrović, 2 kuće, su od Kneževića-Kuliza iz Štave.
Gornje Leviće	Brus	4	Jovanovići i Ilići	(i, str.190) sv. Mina	(i, str.190) Jovanovići i Ilići, 4 kuće, sv. Mina. Od svetominaca iz Štave.
Bozoljin	Brus	6	Miletići i Božići	(i, str.178) sv. Mina i  Bogojavljenje	Zadruga Bože Miletića po pričanju istog Bože iz 1880. god sastavljena je iz šestoro braće i njihovih potomaka, svega na broju 45 duša. Sam Boža je bio starešina. Njihova zadruga troši 100 oka žita na tri dana. Zimi lože po tri vatre i obeduju na tri trpeze. (St. Novaković, Selo iz dela “Narod i zemlja u staroj srpskoj državi”, Glas akademije nauka, knj. XXIV, str. 207). Ovaj Boža sa svojom ženom „Žujom“ vodio je pravu bitku sa Žižama doseljenicima iz Žigolja, ne bi li ih oterao sa zemljišta koje im je dao Turčin, seoski spahija. Za potomke ovoga Bože (Miletiće i Božiće) kažu u selu: „Gotovi su da, tuđe imanje zauzmu, da svakog optuže; opašće te, slagaće, a izvući će se ispod krivice iako je kriv.“ (i, str.178) tokom 17. ili 18. veka, u selu se naselio Boža, predak Božića (6 kuća) od svetominaca iz Štave.
Zemanica (u knj. Zamanica)	Leposavić	2	Radenkovići	(i, str.136) Mratindan	(i, str.136) došli iz Biševa u Rožaju.
Mrče	Kuršumlija	1	Milićevići	(i, str.178) sv. Mina	(i, str.178) Milićević, 1 kuća, je doseljenik. Iz Štave prešao je u Lukovo i ušao u kuću jednog svetoilinca. Docnije iz Lukova došao na miraz u Deliće.
Paljevštica (kod Krive Reke)	Brus	1	Kneževići (Simonovići)	(i, str.38) Sv. Mina i ženina slava Mitrovdan	u Paljevštici (više Brusa). (i, str.38) Knežević-Simonović (Sv. Mina i ženina slava Mitrovdan). Ušao u kuću mitrovštaka.
Kruševačka Župa:		4
Trnavci	Aleksandrovac	1	Lazarevići	sv. Mina	iz Graševaca u Kopaoniku.
Gornja Zleginja	Aleksandrovac	3	Kulizići	sv. Mina, a prekađuju nedelju pred sv. Minu	Doseljeni su iz Štave. Njihovi srodnici su Kulize (Simići z k., sv. Mina i nedelja pred sv. Minu) u selu Bariljevu na Kosovu (u okolini Vučitrna).
Rasina:		?
Zlatari	Brus	?	Tambure (Tamburići)		u Zlatarima u Donjoj Rasini (niže Razbojne).
Belica:		5
Lozovik	Jagodina	5	Stojanovići	sv. Mina i Preobraženje	Doselili su se iz Štave „pre sto godina“. Njihovi srodnici su u Poljni, Maloj Drenovi i Barama u Levču. (Naselja 30, str. 126)
Levač:		39
Županjevac	Rekovac	1	Brkić (Kulize)	sv. Kralj	Naselja srpskih zemalja 2, str. 486. (ii) Brkići (Kulize), 1 kuća, slave Sv. Kralja (Stefana Dečanskog), preslave nemaju.
Mala Drenova	Trstenik	8	Branković	sv. Kralj	Naselja srpskih zemalja 2, str. 483 (ii) Brankovići (8 kuća), doseljenici iz Srema.  Nazivaju ih Kulize i smatraju ih za izdajnike,  slave sv.  Kralja,  a preslavljaju Preobraženje. Preslavu su od skoro uzeli (1955. god).
Riljac	Trstenik	16	Štavljani	sv. Kralj, preslava Preobraženje	Naselja srpskih zemalja 2, str. 484
Prevešt	Rekovac	4	Belojevići	sv. Kralj, preslava Preobraženje	Naselja srpskih zemalja 2, str. 486
Poljna	Trstenik	10	Tavrići	sv. Mina	prekade nemaju, ali su, da ne bi bili bez prekade kao Vuk Branković, podigli crkvu u Štavi i posvetili je Preobraženju, pa su Preobraženje uzeli. (Naselja srpskih zemalja 2, str. 492)
Kosovo:		5
Cecilija	Vučitrn	2	Stanisavljevići	sv. Mina	Doselili su se iz Boranca u Kopaoniku od Stanisavljevića posle rata 1914-1918.
Bariljevo	Priština	3	Kulize	sv. Mina i nedelja pred sv. Minu	Doselili su se iz Gornje Zleginje posle rata 1914 -1918.
Lab:		45
Gornja Pakaštica	Podujevo	1	Radivojevići	sv. Mina
Revuće	Podujevo	9	Stevići i Radosavljevići	sv. Mina
Slatina	Podujevo	1	Jovanovići	sv. Mina	(i, str.172) Posle Prvog svetskog rata doselio se iz Dankovića kod Kuršumlije Jovanović (1 kuća, Sv. Mina–Mrata).
Trebinje (u knj. Trebinja)	Kuršumlija	1	Jovanovići (Milanovići)	Sv. Luka, (i, str.185) Sv. Mina i ženina slava – Sv. Luka i Markovdan	Trebinjci, svi svetolučinci i stari doseljenici od Trebinja u Hercegovini „nisu se nikad orođavali s Kulizama“. (i, str.185) Daleki preci Milenkovića (u koje se prizetio Milanović-svetominac) su se doselili iz Nikšića “pre tri stotine i više godina”. Milanović (jedna kuća, Sv. Mina i ženina slava – Sv. Luka i Markovdan) prešao je iz Štave i prizetio se u kuću Milenkovića.
Boranci (u knj. Borance)	Brus	11	Stanisavljevići, Vuletići i Stanojevići	sv. Mina (i, str.175), sv. Mina-Mrata i Bogojavljenje	(i, str.175),  Vuletići, Jovanovići, Stanojevići i Stanisavljevići (11 kuća), jedan su rod sa Kneževićima u Štavi i Vitošu.
Crnatovo	Leposavić	2	Milutinovići	sv. Mina (i, str.135), Mratindan	Milutinovići (2 k.) u Crnatovu (u Obadima). (i, str.135),  Posle rata 1876/78. doselili su se Milunovići (2 kuće, Mratindan) iz Biševa u Rožaju. Ovde se razlikuju prezimena, Milutinović i Milunović
Gornja Repa	Podujevo	6	Mladenovići (4 k, sv. Mina) u Gornjoj Repi i Zakutu. Kneževići (Simionovići 6 k, sv. Mina) u Gornjoj Repi i Zakutu.	sv. Mina
Zakut	Podujevo	4		sv. Mina
Donja Pakaštica	Podujevo	4	Jovići (1 k) i Grujičići (3 k)	sv. Mina
Dobrotin	Podujevo	1	Jovići	sv. Mina
Bradaš	Podujevo	5	Kneževići (Đokići), Miletići i Ristići	sv. Mina	Doselili su se posle ratova 1912/13, odnosno posle rata 1914—1918. Iselili se „zbog teskobe“, a u Labu dobili od države zemljište za naseljavanje.
Toplica:		16
Kuršumlija	Kuršumlija	2	Tomići i Vukojičići	sv. Mina	dve trgovačke porodice.
Pavaštica	Kuršumlija	3	Ćirkovići, Tomići i Rakići	sv. Mina	Doselili su se odmah posle rata. 1876/78.
Trbunje**	Blace	3	Miletići i Maksimovići(**)	sv. Mina	Miletići, 2 kuće (**) Maksimović, Trbunje, Blace, Mratindan, E-V13>Z5018>L241. Maksimovići su poreklom od Đokića iz Seoca kod Kuršumlije koji su tamo doseljeni iz susedne Štave. Đokići su od Kneževića koji su ogranak Kuliza iz tog sela. Od Smilića iz Štave koji slavi istu slavu se razlikuje na svega jednom markeru čime je potvrđeno predanje o zajedničkom poreklu.
Prebreza	Blace	3	Tamburići	sv. Mina i prekada Preobraženje	Iz Zlatara. Doselili su se odmah posle rata 1876/78 (prema pismenom saopštenju Dar. Zečević, asistenta Etnografskog instituta). Dalje im je poreklo iz Štave.
Barbatovac	Blace	4	Tomići i Mladenovići	sv. Mina	Svi su u Toplici i svi noviji doseljenici, posle rata 1876-1878.
Pretrešnja***	Blace	?	Stepići (***)	sv. Mina	(***) Stepić, Sv. Mina (Mratindan), Pretrešnja, Blace, E-V13>Z1057. Testirani pripada rodu Kuliza u okviru koga najbliža poklapanja na 21 od 23 markera ima sa Smilićem (Štava/Kuršumlija) i Maksimovićem (Trbunje/Blace), koji takođe slave Sv. Minu. Testirani je naveo da su se u Pretrešnju doselili oko 1900. godine iz sela Borance u opštini Brus.
Temnić:		4
Milutovac	Trstenik	4	Tavrići	sv. Mina
UKUPNO:		224+

NAPOMENA (tabela 1): U tabeli su podvučena prezimena testiranih pripadnika roda.

GLAVNI IZVORI (tabela 1):  Radoslav LJ. Pavlović, “Kulize (poreklo i starina)”, Glasnik etnografskog instituta SAN, I, 1-2, Beograd, 1952, str. 9 – 34. Rodovi poreklom „iz Štavice (na gornjem Ibru)“.

(i) Radoslav LJ. Pavlović, “Kopaonik, antropogeografska ispitivanja, posebni deo: Naselja i stanovništvo, Građa za monografiju”, (prir. Borisav Čeliković, Kopaonik, Župa, Rasina, Trstenička Morava: naselja, poreklo stanovništva, običaji), Službeni glasnik / SANU, Beograd, 2020, str. 9 – 192. Pavlović je istraživanja vršio u periodu 1934-1940, sa dopunama 1947. i 1949. godine.

Najvažniji izvori za ovu tabelu su studije Radoslava LJ. Pavlovića „Kulize – poreklo i starina“ i posthumno objavljena „Kopaonik, antropogeografska ispitivanja“. Od izuzetne koristi je činjenica da se zabeleženi broj kuća u ovim studijama  poklapaju, što govori o pedantnosti istraživača.

DODATNI IZVORI (tabela 1):

(ii)  „Hronika sreza Levačkog“ –  https://www.poreklo.rs/2012/11/24/poreklo-prezimena-selo-%c5%beupanjevac-rekovac/ i https://www.poreklo.rs/2012/11/20/poreklo-prezimena-selo-mala-drenova-trstenik/ pristupljeno 28.02.2026.

(*) u broj kuća nisu uračunati genetički srodnici iz Jarinja

(**) i (***) analize urednika Srpskog DNK projekta i podaci dobijeni od strane testiranih. (Radoslav LJ. Pavlović ne navodi Maksimoviće u Trbunju – već samo 2 kuće Miletića. Nije popisao ni svetomince u selu Pretrešnja).

Za neke od ovih rodova je zabeleženo i drugačije predanje, pored navoda o poreklu iz Štave i/ili Štavice, pa njihovo pripadanje ovom genetičkom rodu, ipak treba uzeti sa izvesnom dozom sumnje, iako postoje i indicije da pripadaju ovom rodu. Nadamo se da će genetički testovi u budućnosti razrešiti ovo pitanje.

Ovo se pre svega odnosi na Radenkoviće (2 kuće), slave Mratindan, iz Zemanice kod Leposavića. Za njih je R.LJ. Pavlović zabeležio [41] da su došli iz Biševa u Rožaju. Na drugom mestu[42] se navodi da svi rodovi koje navodi, uključujći i ovaj rod, slave Sv. Minu i da pripadaju doseljeničkoj struji iz Štavice „na gornjem Ibru“.

Slično je i za  Milutinoviće (2 kuće) u Crnatovu (u Obadima) za koje se na jednom mestu kaže da slave Sv. Minu[43], a na drugom da se prezivaju Milunovići [44] (2 kuće isto), da slave Mratindan da su iz Biševa u Rožaju. Ovde je isti autor popisao različita prezimena, Milutinović i Milunović.

U Levaču [45] slave sv. Kralja (Stefana Dečanskog): u selima Županjevac (Brkić, 1 kuća, preslave nemaju) i Mala Drenova (Brankovići, 8 kuća, preslavljaju Preobraženje od 1955. god). Za Brankoviće u Maloj Drenovi se navodi da su doseljenici iz Srema (nazivaju ih Kulize i smatraju ih za izdajnike). Ipak, nedaleko od ovih mesta, u selu Riljac ima 16 kuća Štavljana. Takođe, navodi se da Stojanovići iz Lozovika kod Jagodine imaju srodnike u Poljni, Maloj Drenovi i Barama [46] u Levču (Naselja i poreklo stanovništva, knjiga 30, str. 126).

***

Ostaje otvoreno pitanje jesu li starinci iz oblasti Kopaonik (kako ih je klasifikovao R.LJ. Pavlović [47]) srodni štavskim svetomincima. Od njih, za sada, nema testiranih. U IV-V deceniji XX veka su prisutni u selima Semeteš, Kriva Reka, Velika Grabovnica, Novo Selo, Jelakce, Vojmilović, Ploča i varošima Brus i Aleksandrovac.

Selo Semeteš: Sekulići (Jovanovići 16 k., sv. Mina) u selu Semetešu (u Kopaoniku). O njima ima priča da su bili „bezbožnici”, „u nekakvoj drugoj veri“ i nisu poštovali „srpske” praznike. Pored guvna naišao neki putnik (po nekima to bio sv. Sava), pa ukorio popa što radi praznikom. „Ćirik neka ćiriče, a ja ću da vršem“, odgovorio pop. Provalila se zemlja, u dubinu utonuo pop i ceo vršaj, i stvorilo se jezero (današnje Semeteško jezero). Posle voda izbacila popovu kapu u Ibar u Popovom Polju u selu Rudnici.

Selo Kriva Reka: Maksići 1 k., sv. Mina i mali sv. Arhanđeo 6/19 septembra u Krivoj Reci u Kopaoniku. Imaju predanje da su vrlo stari i da su živeli u selu „u vreme cara Lazara”. Danas je u selu samo jedna kuća, a ranije je to bio jak i veoma razgranat rod. Odavde su se mnogi iselili u Podibar, trsteničko Pomoravlje, Kruševačku Župu i Rasinu. Na njih se odnosi svo što smo zabeležili u Krivoj Reci: „Kulize su kulizile Turcima, vlastima uopšte“.

Selo Velika Grabovnica: Maksići (3 k., sv. Mina, mali sv. Arhanđeo i sv. Sava) u Velikoj Grabovnici (u Kopaoniku). Raselice Maksića iz Krive Reke.

Selo Novo Selo: Maksići (1 k., sv. Mina) u Novom Selu, takođe u Kopaoniku. Isto, raselice Maksića iz Krive Reke.

Selo Jelakce (u Jošanici): Maksići (2 k., sv. Mina i mali sv. Arhanđeo) u Jelakcu (ispod Željina). Isto, raselice Maksića iz Krive Reke.

Varoš Brus: Maksići (1 k., sv. Mina) zanatlija (kovač) u Brusu. Isto, raselice Maksića iz Krive Reke.

Selo Vojmilović: Maksići (1 k., sv. Mina i mali sv. Arhanđeo) u Vojmilovićima (Dubravama) u Kopaoniku. Isto, raselice Maksića iz Krive Reke.

Selo Ploča: Simidžije, Simidžići (1 k., sv. Mina) u Ploči (ispod Željina).

Varoš Aleksandrovac: Maksići (3 k., sv. Mina) u Aleksandrovcu u Kruševačkoj Župi. Od ovih Maksića jedan priložio neko zemljište aleksandrovačkoj crkvi u Kožetinu; kažu da je to učinio „zbog nekog zlog dela“.

 

ISTAKNUTI PRIPADNICI RODA:

Učesnik Karađorđevog ustanka 1804 – 1813. je bio bimbaša Radisav Malkić iz Štave (zaselak Malkići).[48] U Delovodnom protokolu Karađorđevu N^o 1233 od 20. marta 1813. godine, zapisan je i kao Radisav Vučitrnski [49]. U ustanku je držao sektor Kopaonika između Oštrog Koplja i Rudina (prema Badnjeviku – Šalji).[50]

 

CRKVA SVETOG MINE U ŠTAVI:

Crkva Sv. Mine nalazi se u selu Štava, jednobrodna je građevina, arhitektonski skromnog izgleda, koja je gotovo jedan metar ukopana u zemlju. Svojom unutrašnjošću može da zaseni mnogo veće građevine tog tipa. Oslikana je negde u 17. veku u doba Pajsija Prvog. Slikalo je četiri slikara za koje se smatra na osnovu njihovog ikonografskog izražavanja i rukopisa da su poreklom Grci. Kompletno slikarstvo je rađeno u vizantijskom stilu.[51]

Dok jedni tvrde da crkva svetog Mine potiče još iz 12. veka [Spomeničko nasleđe Srbije. Nepokretna kulturna dobra od izuzetnog i od velikog značaja, Beograd 2007], drugi smatraju da je podignuta u 15. veku od strane vojvode Mrkše Sićevskog, istaknutog vlastelina srpske despotovine [Miloš Milovanović, Crkva Svetog cara Lazara – Prolom, digitalna arhiva MI SANU]. Naš poznati arheolog Julka Kuzmanović Cvetković kaže da crkva postoji još od vremena kada su Srbi naselili ove prostore, a da je velika obnova usledila za vojvode Mrkše . Narodno predanje takođe svedoči da su preci sadašnjih stanovnika preneli pri doseljavanju svoju slavu svetog Minu i sagradili crkvu.

Po predanju sagrađena je 37. godine posle boja na Kosovu. Smatra se da je ktitor prvobitne crkve bio kralj Milutin i da je hram posvetio sinu Stefanu Dečanskom, koji se kao svetac u pravoslavnom kalendaru slavi istog dana kada i Sv. Mina, 24. novembra. Inače, Stefan Dečanski je bio zaštitnik kopa(o)ničkih rudara.[52]

Prema Đorđu Sp. Radojičiću[53], Mrkša, „vojvoda cara Lazara“, to je Mrkša Sićevski iz Sićeva u Metohiji (u okolini Istoka), koji je podigao crkvu u Štavi „trideset sedam godina posle Kosovske bitke“ (1426. godine) Vojvoda Mrkša Sićevski pominje se u Vučitrnskom ugovoru od 1426, a kao mrtav za vlade despota Đurđa.

Neposredno pred austro-turski rat (1737 – 1739) pećki patrijarh Arsenije Jovanović Šakabenta posetio je štavsku crkvu radi uspostavljanja kontakta sa narodom iz Toplice i njihovog dizanja na oružje [Petko D. Marjanović, Toplica kroz vekove, Prokuplje 2008].

 

GENETIČKI PROFIL RODA:

Haplogrupa  E-V13 je nastala pre oko 5.000 godina i danas je skoncentrisana pretežno u Evropi, gde pokazuje najveću raznovrsnost. Takođe, raznovrsnost grana proisteklih iz E-V13 na Balkanu ukazuje na njenu veliku starost na ovim prostorima, pa je, po svemu sudeći, V13 bila zastupljena, u određenom postotku kod raznih paleobalkanskih naroda (Ilira, Tračana, Dradanaca, Dačana, itd).[54] Kod Srba danas, 16% čine pripadnici haplogrupe E-V13.[55]

Njena podgrana E-V13>CTS1273>Z1057 nastala je pre oko 4.800 godina.[56]

Smilić iz Štave, neobjavljeni rezultat testiranog iz Štave i svetoarhanđelac iz Jarinja imaju potpuno poklapanje na 23 STR markera i čine modalni haplotip ovog roda. Najbliži njima je Maksimović iz Trbunja koji ima samo sniženu vrednost na markeru DYS456. Đokić iz Vitoša, pored snižene vrednosti na markeru DYS456 (kao Maksimović) ima i sniženu vrednost na markeru DYS549. Stepić iz Pretrešnje se od modalnog haplotipa razlikuje sniženom vrednošću DYS635 i dvostruko sniženom vrednošću markera DYS456.[57]

 

ZAKLJUČNA RAZMATRANJA:

Genetička istraživanja Y-hromozoma (po pravoj muškoj liniji) su nam omogućila objektivnu osnovu za procenu etnoloških istraživanja, predanja i istorijskih zapisa. U našem slučaju, genetički rezultati su potvrdili, da nisu sve takozvane „Kulize“ jednorodne. Međutim, među njima se relativno dobro izdvaja struja doseljenika Kuliza „iz Štavice (na gornjem Ibru)“ kako ju je zapisao Radoslav LJ. Pavlović i ona čini genetički rod štavskih svetominaca. Od izuzetnog je značaja da je R. LJ. Pavlović iza sebe ostavio završenu studiju „Kulize – poreklo i starina“, kao i građu za posthumno objavljenu antropogeografsku studiju „Kopaonik“, čijom analizom, uz genetičke rezultate, smo došli do potpunijih saznanja – da ovom genetičkom rodu najverovatnije pripada i svetoarhanđelac iz Jarinja, iako nema predanje o pripadnosti ovom rodu.[58]

Pored saznanja da su Kulize raznorodne, možemo (za sada) da odbacimo kao nepouzdan zaključak R. LJ. Pavlovića da je još starije poreklo ovog roda, pre Štavice na gornjem Ibru, starinom iz severne Albanije. Na  ovaj zaključak ga je navelo predanje drugih doseljeničkih struja Kuliza, kao i rasprostranjenje toponima koji se vezuju za život Kuliza uopšte, koje je posmatrao kao jedan rod.

Genetika ukazuje da je ovaj rod, po svemu sudeći, starobalkanskog porekla.[59] U ovom rodu (za sada) nisu pronađene pribraćene porodice.

Za sledeće rodove koje smo ipak svrstali u štavske svetomince u literaturi je zabeleženo i drugačije predanje pored navoda o poreklu iz Štave i/ili Štavice, pa njihovo pripadanje ovom genetičkom rodu, ipak treba uzeti sa izvesnom dozom sumnje, iako postoje i indicije da pripadaju ovom rodu.

Radenkovići (2 kuće), slave Mratindan, iz Zemanice kod Leposavića. Za njih je R.LJ. Pavlović zabeležio [60] da su došli iz Biševa u Rožaju. Za  Milunoviće [61] / Milutinoviće (2 kuće) u Crnatovu (u Obadima) se na jednom mestu kaže da slave Mratindan da su iz Biševa u Rožaju. Ovde je isti autor popisao različita prezimena, Milutinović i Milunović. Za Brankoviće u Maloj Drenovi u Levaču se navodi da su doseljenici iz Srema.

Takođe, ostaje otvoreno pitanje jesu li ostali kopaonički svetominci, starinci na Kopaoniku, koji nemaju predanje da su iz Štave i/ili Štavice srodni genetičkom rodu štavskih svetominaca ili ne.

Nadamo se da će genetički testovi u budućnosti razrešiti ova pitanja.

 

POZIV NA Y-DNK TESTIRANJE:

 Ukoliko pripadate pomenutim rodovima, a želite za uradite Y-DNK test na 25 STR markera možete popuniti sledeću formu ili poslati imejl na adresu: [email protected].

Detalji se nalaze ovde:

DNK testiranja preko “Porekla” – Biološki fakultet u Beogradu – Poreklo

Ukoliko imate dodatne informacije, možete ostaviti komentar ispod ovog teksta ili poslati imejl na adresu: [email protected].

 

U OVOM TEKSTU OBRAĐENA SU SLEDEĆA PREZIMENA, PATRONIMI I RODOVSKI NADIMCI ŠTAVSKIH SVETOMINACA:

 

U XVIII veku se pominju:

Selo Štava: Miluević / Milujević

 

U XIX veku se pominju:

Selo Boranci: Đokić, Jezdimirović, Jovanović, Lazarević, Marković, Milošević.

Selo Kovizle: Vuletić.

Selo Lozovik: Radisavljević, Štavljanin.

Selo Radunje: Vučković, Jovanović.

Selo Seoce: Vasilijević, Vulić, Gavrilović, Gmitrović, Dimitrijević, Đokić, Jovanović, Kostić, Lazarević, Lukić, Minić, Nestorović, Petrović, Radovanović, Ristić, Smilić, Tomić.

Selo Štava: Vučitrnski, Gavrilović, Gmitrović, Jezdić, Jovanović, Knežević, Krstić, Kuliza, Kulizić, Lazić, Malkić, Mijailović, Milanović, Milosavljević, Mladenović, Radosavljević, Radenković, Simonović, Tomić.

 

U XX veku se pominju:

Selo Barbatovac: Mladenović, Tomić.

Selo Bariljevo: Kuliza, Simić.

Selo Bozoljin: Božić, Miletić.

Selo Boranci: Vuletić, Jovanović, Stanisavljević, Stanojević.

Selo Bradaš: Đokić, Knežević, Miletić, Ristić.

Selo Vitoše: Đokić, Knežević, Mitrović.

Selo Gornja Zleginja: Kulizić.

Selo Gornja Pakaštica: Radivojević.

Selo Gornja Repa: Knežević, Mladenović, Simionović.

Selo Gornje Leviće: Ilić, Jovanović.

Selo Graševci: Kuliza, Marković.

Selo Dobrotin: Jović.

Selo Donja Pakaštica: Grujičić, Jović.

Selo Županjevac: Brkić, Kuliza.

Selo Zakut: Knežević, Mitrović, Mladenović, Simionović / Simonović.

Selo Zemanica: Radenković.

Selo Zlatari: Tambura, Tamburići.

Selo Koporiće: Jovanović, Petrović.

Varoš Kuršumlija: Vukojičić, Tomić.

Selo Lozovik: Stojanović.

Selo Lukovo: Tanasković.

Selo Mala Drenova: Branković.

Selo Milutovac: Tavrić.

Selo Mrče: Milićević.

Selo Pavaštica: Rakić, Tomić, Ćirković.

Selo Paljevštica: Knežević, Simonović.

Selo Poljna: Tavrić.

Selo Prebreza: Tamburić.

Selo Prevešt: Belojević.

Selo Pretrešnja: Stepić.

Selo Radunje: Vučković, Ilić, Jovanović.

Selo Revuće: Radosavljević, Stević.

Selo Riljac: Štavljanin.

Selo Slatina: Jovanović.

Selo Seoce: Vasić, Gligorijević, Đokić, Ilić, Jevtić, Jović, Knežević, Krstić, Lukić, Malkićan, Malkić, Miletić, Milićević, Smilić, Sretenović, Stević, Todorović, Tomić, Trivunović / Trifunović.

Selo Trbunje: Maksimović, Miletić.

Selo Trebinje: Jovanović, Milanović.

Selo Trnavci: Lazarević.

Selo Cecilija: Stanisavljević.

Selo Crnatovo: Milutinović, Milunović.

Selo Šošiće: Kuzmanović.

Selo Štava: Vitorović, Vuletić, Vučković, Gavrilović, Đokić, Jović, Josić, Knežević, Lazarević, Malkićan, Malkić, Milenković, Miletić, Milić, Mitrović, Nešić, Simić, Smilić, Stević, Tanasković, Tomić.

 

IZVORI:

 

Y-DNK rezultati:

▪ Srpski DNK projekat (dnk.poreklo.rs/DNK-projekat/)

 

Predanja:

▪ porodično predanje Mitrovića iz Štave

▪ porodično predanje Smilića iz Štave

 

Literatura:

▪ Bukumirić, Mileta: Onomastika gornjeg i srednjeg Laba, Institut za srpsku kulturu – Priština (tj.) Leposavić /

Filozofski fakultet K. Mitrovica / Dom kulture „Sveti Sava“, Istok, 2002

▪ Bušetić, Todor M: Levač, Srpski etnografski zbornik, knjiga peta, biblioteka Naselja i poreklo stanovništva, knjiga II, Srpska kraljevska akademija, Beograd, 1903.

▪ Vukićević, Ivan i dr. (grupa autora), Genetičko poreklo Srba Stare Hercegovine, Društvo srpskih rodoslovaca Poreklo / Zadužbina Poreklo, Beograd, 2021.

▪ Gligorijević, Rodoljub: U prestonici vojvode Mrkše, Sven, Niš / Kuršumlija, 2009.

▪ Grupa autora, Naselja srpskih zemalja, knjiga II (2), Srpski etnografski zbornik, knjiga peta, Srpska kraljevska akademija, Beograd, 1903.

▪ Daničić, Đuro: Rječnik iz književnih starina srpskih, dio drugi, Državna štamparija, Biograd, 1863.

▪ Drobnjaković, Borivoje M: Smederevsko Podunavlje i Jasenica, Srpski etnografski zbornik, knjiga XXXIV, biblioteka Naselja i poreklo stanovništva, knjiga HIH, Srpska kraljevska akademija, Zemun,1925.

▪ Đokić, Nebojša; Savić, Marija, Crkva Svetog Mine u Štavi i rudarski rejon Belo Brdo -Koporić – Belasica, Juhorski zapis, tematski zbornik, Istorijski arhiv Kruševac, Udruženje za kulturu i umetnost Logos Svojnovo, Svojnovo – Kruševac, 2018

▪ Đorđević, Tihomir R: Arhivska građa za naselja u Srbiji u vreme prve vlade Kneza Miloša, Naselja i poreklo stanovništva, knjiga 22, Srpska kraljevska akademija, Beograd-Zemun, 1926.

▪ Ilić, Radomir M: Ibar – antropogeografska proučavanja, Srpska kraljevska akademija, Beograd, 1905.

▪ Jeličić, Aranđel C: Kopanik – Planina bogova (monografija Kopaonika i opština koje se na njega naslanjaju: Brus, Aleksandrovac, Raška, Blace, Kuršumlija i Leposavić), Kulturno–prosvetna zajednica Srbije / Centar za kulturne delatnosti i bibliotekarstvo Brus, Brus, 2013.

▪ Letopis matice srpske, knjiga 229, sveska I, (članak: Prilošci istorijskoj geografiji Srbije od Ilariona Ruvarca), Matica srpska, Novi Sad, 1905, str. 1 – 11

▪ Mijatović, Stanoje: Belica, Srpski etnografski zbornik, knjiga LVI, Naselja i poreklo stanovništva, knjiga 30, Srpska kraljevska akademija, Beograd, 1941.

▪ Nedeljković, Slaviša: Srpski narod na Kosovu i Metohiji od Grčkog ustanka do proglašenja hatišerifa od Gilhane (1821–1839), Srpske studije, Knj. 3, Filozofski fakultet, Beograd, 2012.

▪ Obradović, Milovan: Agrarna reforma i kolonizacija na Kosovu (1918 – 1941), Institut za istoriju Kosova, Priština, 1981.

▪ Pavlović, Radoslav LJ: Žalica, Seoce, Štava, Mrče, Lukovo i Trebinje – iz rukopisa Kopaonik, antropogeografska ispitivanja, E-476, (prir. Borisav Čeliković, Toplica i Dobrič: naselja, poreklo stanovništva, običaji), Službeni glasnik / SANU, Beograd, 2018, str. 153 – 160

▪ Pavlović, Radoslav LJ: Kopaonik, antropogeografska ispitivanja, posebni deo: Naselja i stanovništvo, Građa za monografiju, (prir. Borisav Čeliković, Kopaonik, Župa, Rasina, Trstenička Morava: naselja, poreklo stanovništva, običaji), Službeni glasnik / SANU, Beograd, 2020, str. 9 – 192

▪ Pavlović, Radoslav LJ: Kulize (poreklo i starina), Glasnik etnografskog instituta SAN, I, 1-2, Beograd, 1952, str. 9 – 34, dostupno i ovde https://www.poreklo.rs/2013/07/13/kulize-rodovi-koji-slave-sv-mratu/

▪ Pavlović, Radoslav LJ: Seobe Srba i Arbanasa u ratovima 1876. i 1877-1878. godine, Glasnik etnografskog instituta SAN, IV-VI, Beograd, 1957, str. 53 – 102

▪ Popović, Janićije: Uspomene Nikole Popovića iz Gračanice na Kosovu pod Turcima i Život Srba na Kosovu od 1812. do 1912. godine, 1982.

▪ Radojičić, Đorđe Sp: Mrkšina crkva i „Štavsko gospodstvo“ (istoriska osnova jednog predanja), Starinar srpskog arheološkog društva, treća serija, knjiga dvanaesta,  Štampa Državne štamparije Kraljevine Jugoslavije, Beograd, 1937, str. 36-44

▪ Riznić, Mihailo St: Dopisi. Crkva u selu Štavi (Starinar srpskog arheološkog društva, godina II (prva serija), Kraljevsko-srpska državna štamparija, Beograd, 1885, str. 61-65.

▪ Ristić, Kosovka: Malo Kosovo – antropogeografska studija, Obod-Cetinje, Priština, 1971.

 

Članci i podaci sa interneta:

▪ Milovanović, Miloš; Šegan, Marija (prir.): Crkva sv. Mine u Štavi, http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=890, pristupljeno 27.02.2026

▪ Stojanović, Dragiša: Crkva Svetog Mine u Štavi, https://www.rts.rs/vesti/srbija-danas/5699658/crkva-svetog-mine-u-stavi.html,  pristupljeno 27.02.2026

▪ https://www.yfull.com/tree/E-Z1057/, pristupljeno 27.02.2026.

NAPOMENE:

[1] ime Kuliza je: „ime poružno”, znači „izdajicu”, „brankovića”, „ulizicu”, „nametljivca”, „špijuna”.

[2] Genetički rod štavskih svetominaca – Kuliza pripada haplogrupi E-V13>CTS1273>Z1057. Ovu struju doseljenika je Radoslav LJ. Pavlović u studiji „Kulize (poreklo i starina)“, nazvao Kulize „Iz Štavice, na gornjem Ibru“. Za ostale Kulize i slavljenike Sv. Mrate koji se pominju u studiji „Kulize (poreklo i starina)“, genetičkim testovima se pokazalo da NE pripadaju genetičkom rodu štavskih svetominaca – Kuliza, već da pripadaju različitim haplogrupama: E -V13> Z13591 (genetički rod Bjelopavlića), I2a>PH908>Y183257, I2a>PH908>Y56203, I2a>Y3120, I2a>PH908, R1a>Z280>BY99654.

[3] Radoslav LJ. Pavlović, Kulize (poreklo i starina), Glasnik etnografskog instituta SAN, I, 1-2, Beograd, 1952, str. 32 – 33

[4] videti tabelu 1

[5] Radoslav LJ. Pavlović, Kopaonik, antropogeografska ispitivanja, posebni deo: Naselja i stanovništvo, Građa za monografiju, (prir. Borisav Čeliković, Kopaonik, Župa, Rasina, Trstenička Morava: naselja, poreklo stanovništva, običaji), Službeni glasnik /SANU, Beograd, 2020, str. 183.

[6] Pavlović, 1952, str. 25

[7] predanje Mitrovića iz Štave odseljenih 1923. godine u Zakut (opština Podujevo).

[8] danas opština Podujevo

[9] Mihailo St. Riznić, Dopisi. Crkva u selu Štavi (Starinar srpskog arheološkog društva, godina II (prva serija), Kraljevsko-srpska državna štamparija, Beograd, 1885, str. 61-65).

[10] takum – pribor, servis, kompletna oprema; tuce nečega; onaj deo čibuka koji se stavlja u usta

[11] Pavlović, 1952, str. 13

[12] isto, str. 24

[13] http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=890, pristupljeno 27.02.2026.

[14] Pavlović, 1952, str. 27

[15] Nebojša Đokić, Marija Savić, Crkva Svetog Mine u Štavi i rudarski rejon Belo Brdo -Koporić – Belasica, Juhorski zapis, tematski zbornik, Istorijski arhiv Kruševac, Udruženje za kulturu i umetnost Logos Svojnovo, Svojnovo – Kruševac, 2018, str.66

[16] isto, str. 67

[17] Letopis matice srpske, knjiga 229, sveska I, (članak: Prilošci istorijskoj geografiji Srbije od Ilariona Ruvarca), Matica srpska, Novi Sad, 1905, str. 8; Radoslav LJ. Pavlović, Kulize (poreklo i starina), Glasnik etnografskog instituta SAN, I, 1-2, Beograd, 1952, str. 18

[18] prema B. Čelikoviću (Kopaonik, 2020) prezime je Milujević

[19] pripadnost Miloša Milu(j)evića navedenom genetičkom rodu ne može sa sigurnošću tvrditi. Međutim, obzirom da je Štava bila većinski naseljena pripadnicima ovog roda, koji su nerado podnosili doseljenike drugih rodova i da se radi o uglednom domaćinu – to sve ukazuje na opravdanu pretpostavku o njegovom pripadništvu ovom rodu.

[20] https://www.rts.rs/vesti/srbija-danas/5699658/crkva-svetog-mine-u-stavi.html, pristupljeno 27.02.2026

[21] Pavlović, 2020, str. 183

[22] Rodoljub Gligorijević, U prestonici vojvode Mrkše, Sven, Niš / Kuršumlija, 2009, str. 67

[23] Godišnjica Nikole Čupića, knjiga 27, (Avram N. Popović – Ustanak u Gornjem Ibru i po Kopaoniku od 1806. do 1813. god), Zadužbina Nikole Čupića, Beograd, 1908, str 234.

[24] isto, str 253

[25] Janićije Popović, Uspomene Nikole Popovića iz Gračanice na Kosovu pod Turcima i Život Srba na Kosovu od 1812. do 1912. godine, 1982, str. 201

[26] od ustanika su još popisani Trebinjac Sava i Stanisav iz Štave, koji nisu od roda svetominaca – Kuliza, pa smo ih ovde izostavili iz gornjeg spiska. Trebinjci su od lučinštaka iz Trebinja. Vratili su se u oslobođenu Trebinju.

[27] ovde Radoslav LJ. Pavlović navodi da su starinom iz Severne Albanije. Taj zaključak izvodi jer smatra da su sve Kulize jednorodne, pa predanje drugih rodova prenosi i na štavske svetomince – Kulize. Kod svih štavskih svetominaca i njihovih iseljenika, prisutno je samo predanje iz oblasti Štavica (ne navodi se mesto), a kod ovog roda nije zabeleženo predanje iz Severne Albanije.  „Kulize uveravaju da su svi mratinci, svetominci i svetodečanci „jedno“, upravo krvni srodnici.“ Dalje, „prema rasprostranjenju toponima koji se vezuju za život Kuliza uopšte, izgleda da je zemlja matica Kuliza Arbanija, kraj oko Bojane, Skadra i Pilota u staroj srpskoj državi u kome se mešao balkansko-romanski, arbanaški i slovenski elemenat. Iz Arbanije Kulize se kreću preko Crne Gore, Hercegovine i dalje.“

[28] Radoslav LJ. Pavlović, Seobe Srba i Arbanasa u ratovima 1876. i 1877-1878. godine, Glasnik etnografskog instituta SAN, IV-VI, Beograd, 1957, str. 55-56, 58-60, 65-66

[29] Radoslav LJ. Pavlović, Kopaonik, antropogeografska ispitivanja, posebni deo: Naselja i stanovništvo, Građa za monografiju, (prir. Borisav Čeliković, Kopaonik, Župa, Rasina, Trstenička Morava: naselja, poreklo stanovništva, običaji), Službeni glasnik /SANU, Beograd, 2020, str. 183

[30] Aranđel C. Jeličić, Kopanik – Planina bogova (monografija Kopaonika i opština koje se na njega naslanjaju: Brus, Aleksandrovac, Raška, Blace, Kuršumlija i Leposavić), Kulturno–prosvetna zajednica Srbije / Centar za kulturne delatnosti i bibliotekarstvo Brus, Brus, 2013, str. 439

[31] Godišnjica Nikole Čupića, knjiga 27, (Avram N. Popović – Ustanak u Gornjem Ibru i po Kopaoniku od 1806. do 1813. god), Zadužbina Nikole Čupića, Beograd, 1908, str 234

[32] očigledno da je ovo Radisav Malkić (zapisan i kao Radosav Milkić)

[33] Godišnjica Nikole Čupića, knjiga 27, (Avram N. Popović – Ustanak u Gornjem Ibru i po Kopaoniku od 1806. do 1813. god), Zadužbina Nikole Čupića, Beograd, 1908, str 253; Aranđel C. Jeličić, Kopaonik Planina bogova (monografija Kopaonika i opština koje se na njega naslanjaju: Brus, Aleksandrovac, Raška, Blace, Kuršumlija i Leposavić), Centar za kulturne delatnosti i bibliotekarstvo, Brus, 2013, str. 180 (ovde je 2013. godine načinjena slovna greška pa je upisan kao „Radosav Milkić“, umesto kao RADISAV MALKIĆ.

[34] Pavlović, 1957, str. 58-60, 66

[35] isto, str. 66

[36] isto, str. 68

[37] isto

[38] odnosi na selo Lozovik na teritoriji  današnjeg Grada Jagodina, oblast Belica, a ne na naselje Lozovik, u današnjoj opštini Velika Plana, koje je pedesetak kilometara severnije. Radoslav LJ. Pavlović navodi Stojanoviće (5 kuća, Sv. Mina i Preobraženje) koji su se doselili 100 godina ranije „iz Štave u Toplici“. (isto objavio Stanoje Mijatović 1941. godine u svojoj knjizi „Belica“, strana 126). S druge strane, u Lozoviku kod Velike Plane, Borivoje M. Drobnjaković je u knjizi „Smederevsko Podunavlje i Jasenica“, 1925. godine, zabeležio Ćosiće (Janjiće), 18 kuća, sv. Mrata, Predak Mihailo Ćosa sa dva sina došao iz Kruševca. (Radoslav LJ. Pavlović njih nije svrstao u Kulize).

[39] Tihomir R. Đorđević, Arhivska građa za naselja u Srbiji u vreme prve vlade Kneza Miloša, Naselja i poreklo stanovništva, knjiga 22, Srpska kraljevska akademija, Beograd-Zemun, 1926, str.395

[40] Pavlović, 1957, str. 67

[41] Pavlović, 2020, str. 136

[42] Pavlović, 1952, str. 20

[43] isto

[44] Pavlović, 2020, str. 135

[45] Naselja srpskih zemalja, knjiga II (2), Srpski etnografski zbornik, knjiga peta, Srpska kraljevska akademija, Beograd, 1903, str. 483, 484 i 486

[46] u današnjoj opštini Rekovac

[47] Pavlović, 1952, str. 15

[48] Gligorijević, str. 67

[49] Godišnjica Nikole Čupića, knjiga 27, (Avram N. Popović – Ustanak u Gornjem Ibru i po Kopaoniku od 1806. do 1813. god), Zadužbina Nikole Čupića, Beograd, 1908, str 234, 248,252, 253

[50] isto, str.256

[51] https://www.rts.rs/vesti/srbija-danas/5699658/crkva-svetog-mine-u-stavi.html, pristupljeno 27.02.2026

[52] Aranđel C. Jeličić, Kopaonik Planina bogova (monografija Kopaonika i opština koje se na njega naslanjaju: Brus, Aleksandrovac, Raška, Blace, Kuršumlija i Leposavić), Centar za kulturne delatnosti i bibliotekarstvo, Brus, 2013, str. 417

[53] Đorđe Sp. Radojičić, Mrkšina crkva i „Štavsko gospodstvo“ (istoriska osnova jednog predanja), Starinar srpskog arheološkog društva, treća serija, knjiga dvanaesta,  Štampa Državne štamparije Kraljevine Jugoslavije, Beograd, 1937, str. 36-44; Radoslav LJ. Pavlović, “Kulize (poreklo i starina)”, Glasnik etnografskog instituta SAN, I, 1-2, Beograd, 1952, str. 18; Đuro Daničić, Rječnik iz književnih starina srpskih, dio drugi, Državna štamparija, Biograd, 1863, str. 94

[54] Ivan Vukićević i dr. (grupa autora), Genetičko poreklo Srba Stare Hercegovine, Društvo srpskih rodoslovaca Poreklo / Zadužbina Poreklo, Beograd, 2021, str. 95

[55] isto, str. 96

[56] https://www.yfull.com/tree/E-Z1057/

[57] Srpski DNK projekat (dnk.poreklo.rs/DNK-projekat/)

[58] Po jednom predanju su starinci, a po drugom su doseljeni posle Velike seobe od Sjenice, a daljim poreklom su iz plemena Morače.

[59] R. LJ. Pavlović je takođe zaključio da „Nema razloga da se Kulize smatraju kao potomci starih rudara Sasa.“

[60] Pavlović, 2020, str. 136

[61] Pavlović, 2020, str. 135

AUTOR: Žarko Milovanović [email protected]