Vuk nije bio Branković

2. jula 2013.

komentara: 0

Portal Poreklo objavljuje tekst mladog istoričara Nemanje Devića o Vuku Brankoviću, kojim on daje jedan drugi pogled na ovu ličnost iz srpske istorije.

Vuk Branković

Njegovo ime sinonim je za izdaju i simbolizuje sudar činjenice i mita u razumevanju prošlosti. Ko je zapravo bio Vuk Branković?

Vuk Branković je rođen oko 1345. u staroj, uglednoj porodici koja, prema predanju potiče od prvih Nemanjića. Unuk je Mladena, župana kralja Milutina i vojvode Stefana Dečanskog. Sin je Branka Mladenovića, Dušanovog namesnika u Ohridu. Na jednoj fresci (slika gore) u ohridskoj crkvi Bogorodice Perivlepte, odmah do poslednjeg srpskog cara, prva je predstava i jedini sačuvan portret Vuka Brankovića. Star je na njoj oko 18 godina, stasit, krupnih očiju i duge riđe kose, sa oreolom oko glave. Godine 1365. Vuk se sa porodicom vratio iz Ohrida na svoju baštinu na Kosovu. Njihova je zemlja zahvatala prostranu oblast sa središtem u Drenici. Dvojica braće rano su se zamonašila, pa se Vuk pojavio kao naslednik i pretendent.

Vukov uspon započinje u vreme raspada srpskog carstva. Mladi vlastelin je oko 1371. oženio Maru, kći gospodara moravske Srbije Lazara Hrebeljanovića. U isto vreme pada i srpski poraz na Marici i propast najuticajnijih Mrnjavčevića. Slom najmoćnijih velikaša južno od današnje makedonsko-srpske granice bilo je šansa za mladog vlastelina. Do tada poznat više po poreklu nego po moći, Vuk je koristio šansu da proširi svoju oblast. Od Balšića je uzeo Prizren, a od kralja Marka Skoplje.

Njegov tast, knez Lazar zadobio je podršku crkve, proširio svoju oblast i okupio srpske feudalne gospodare. Bitno se izmenila i Vukova pozicija kao kneževog zeta. Vodio je samostalnu unutrašnju i spoljnu politiku i kovao svoj novac.

novac Vuka Brankovica

                                                           Srednjovekovni novac Vuka Brankovića

Kosovska bitka odigrala se 15. juna 1389. na Vukovoj zemlji. O njoj je premalo pouzdanih istorijskih izvora. Obe strane pretrpele su velike gubitke, a stradala oba vladara – i srpski knez Lazar i osmanski emir Murat. Momčilo Spremić je ocenjivao da je u Kosovskom boju stradao ceo jedan naraštaj. Posledice su bile nesagledive. Bitka je odredila budućnost srednjovekovne države, koja je sedamdeset godina kasnije pala u ropstvo, ali i srpskog naroda, čiji se identitet temeljio na osveti kosovskih rana i oslobođenju oblasti koja je oglašena kolevkom državnosti. Njeni motivi – pričešće i večera, heroji i žrtva, izdaja – bili su podloga za nacionalni ep. Vuk Branković, koji je izgleda zapovedao jednim krilom u boju sa Turcima, preživeo je bitku. Koliko sutradan postao je najmoćniji srpski gospodar. Narodno predanje mu to nikada nije oprostilo.

Preživevši boj, Vuk se, kao i množina drugih velikaša, upustio u nov poduhvat proširenja svoje oblasti. Značajno je uvećao teritoriju, delom i na račun Lazarevića, a onda proširio i titulaturu, dodajući svome imenu vladarsko ime Stefan. Time je ugrozio kult i tekovine kosovskog cara – mučenika, što je bilo tek početak stvaranja negativnih konotacija u vezi sa njegovim imenom. U toj borbi za prvenstvo, gde je možda smatrao i da treba da preuzme nasleđe i ulogu Lazara koji je ostavio maloletne potomke, Vuk nije bio gori od ostalih velikaša. Ubrzo posle kneževe pogibije, preminuo je i patrijarh Spiridon, Vukov prijatelj i zaštitnik. Novoizabrani patrijarh Danilo bio je naklonjen Lazarevićima. On je Lazareve ostatke preneo iz Vukovog sedišta Prištine u manastir Ravanicu, kanonizovao ga i time, stvaranjem nove svetorodne loze, legalizovao položaj njegovih sinova – Lazarevića – kao naslednika prestola.

Kosovska bitka

                                                                           Kosovska bitka

Za razliku od Lazarevića koji su brzo postali lojalni Turcima uprkos porodičnoj tragediji, Vuk im se uspešno suprotstavljao. Ipak, Turci su 1392. zauzeli Skoplje i Vuk je naposletku postao njihov vazal. Međutim, izbegavao je nametane obaveze. Nije se pojavio u Seru 1394, na sastanku vazala koji je sazvao sultan Bajazit. Nije učestvovao u bici na Rovinama 1395. ni kod Nikopolja naredne godine. Bajazit je ubrzo započeo pohod protiv njega. Vuk je pružio otpor, ali je u jesen 1396. poražen. Bačen je u tamnicu, gde je ostao do kraja života. „Šta je sve preživeo u turskoj tamnici, to je samo on znao. U njoj je i umro već 6. oktobra 1397.“ Iza sebe je ostavio tri sina. Jedan od njih, potonji despot, Đurađ Branković nasledio je svog ujaka Stefana Lazarevića i vladao Srbijom skoro do kraja njenog postojanja u srednjem veku. Da je Vuk zaista bio izdajnik na Kosovu, teško da bi despot Stefan posinio Đurđa i odredio ga za naslednika.

Kako to da je Vuk Branković u narodnom predanju postao izdajnik? Nijedan izvor iz prvih vekova posle Kosovske bitke ne pominje njegovu izdaju. Govorilo se tek o neslozi među srpskim velikašima, koja je bila evidentna. Prvi ga kao izdajnika imenuje tek Mavro Orbin, 1601. godine, u spisu „Kraljevstvo Slovena“. Tokom XVII veka mit o Brankovićevoj izdaji na Kosovu postaje opšte mesto. Od tada, uglavnom kroz epske pesme, motiv izdaje kao opomena potonjim narodnim vođama, biva zastupljen i u XIX veku. Narodni pesnik je uz gusle popevao: „Bog ubio Vuka Brankovića, on izdade tasta na Kosovu i odvede dvanaest hiljada, pobratime, ljutih oklopnika“.

Mitologizacija prošlosti, dijalog kneginje Milice i Vuka Brankovića

Tezu o Brankovićevoj izdaji prvi su opovrgli predstavnici kritičkog pravca u srpskoj istoriografiji – Ilarion Ruvarac i Ljubomir Kovačević. Nezavisno jedan od drugog, tokom 1888. godine, prvi u svom delu „O knezu Lazaru“, a drugi u studiji „Vuk Branković“, ustanovili su da Branković nije bio izdajnik u Boju. Ljubomir Kovačević je studiozno iščitavao niz povelja, zapisa i svih ostalih izvora koji bi mu pomogli u sklapanju mozaika o oklevetanom velikašu. U romantičarskim pogledima, kako u učenoj javnosti, tako i u narodu, ove su tvrdnje dočekane na nož. Viševekovni mit nije se dao lako srušiti. Kovačević je uzrok za klevetanje Vuka Brankovića video u „ponositosti predaka“, koji su kao razlog za gubitak bitke na Kosovu navodili srpsku neslogu, a ne tursku nadmoć. U savremenim tumačenjima računa se i s tim da je Vuku Brankoviću pripisana odgovornost bosanskog vojvode Vlatka Vukovića, koji je sa svojom vojskom napustio bojište, kao i odgovornost Vuka Lazarevića, koji se 1409. u borbi za prevlast protiv brata Stefana oslonio i na turske odrede. Narodni gnev i kletva tako su se bezrazložno izlili na Vuka Brankovića.

Povodom obeležavanja 600-godišnjice Kosovske bitke 1989. sniman je film čije se replike pamte i koji je presudno uticao na formiranje nove narodne svesti. Na osnovu mita, Branković je ponovo prikazan kao negativna ličnost. Sudar činjenica i mita neprekidno prati poglede na srpsku prošlost. U ovom slučaju mit jeste štetan. Etiketa „nacionalnog izdajnika“ prišivala se i kasnije mnogim osvedočenim rodoljubima. Budući da se na osnovu istorijskih izvora zna prava uloga Vuka Brankovića, trebalo bi mu se na pravi način i odužiti. Da bi se jedna velika i duga nepravda ispravila, ovim tekstom predlažem da srpski vlastelin, koji je predvodio otpor tuđinu i umro u ropstvu, dobije ulicu u srpskoj prestonici. U realizaciji te ideje nam, valjda, ništa ne stoji na putu. To je i simboličan test o sazrevanju naše nacionalne svesti.

 

BELEŠKA O AUTORU:

Nemanja DevićNemanja Dević, istoričar. U saradnji sa Institutom za savremenu istoriju, naukom počeo da se bavi kao maturant gimnazije. Obavio je na terenu iscrpna istraživanja žrtava Drugog svetskog rata u Šumadiji. Autor je većeg broja publicističkih tekstova, ali i naučnih radova, među kojima se izdvajaju i tri monografije. Za svoj rad nagrađen je sa više priznanja. Sfere interesovanja vezane su mu za nacionalnu istoriju novog veka i savremenog doba, srpsko društvo i kulturu.

 

 

IZVOR: Srpski akademski krug

Komentari (0)

Odgovorite

Trenutno nema komentara. Budite prvi i ostavite komentar.