Svi vladari Srbije Reviewed by Momizat on . Portal Poreklo objavljuje kratak prikaz knjige "Svi vladari Srbije“ Dejana Nikolića. Priredio saradnik portala Poreklo Vojislav Ananić Po Porfirogenitu, Srbi su n Portal Poreklo objavljuje kratak prikaz knjige "Svi vladari Srbije“ Dejana Nikolića. Priredio saradnik portala Poreklo Vojislav Ananić Po Porfirogenitu, Srbi su n Rating:
You Are Here: Home » Autori » Svi vladari Srbije

Svi vladari Srbije

Portal Poreklo objavljuje kratak prikaz knjige „Svi vladari Srbije“ Dejana Nikolića. Priredio saradnik portala Poreklo Vojislav Ananić

Po Porfirogenitu, Srbi su na Balkansko poluostrvo došli iz svoje postojbine Bojke, u vreme kad je Vizantijskim carstvom vladao car Iraklije (610-641). U njihovoj postojbini, kaže on, Srbima su upravljala dva brata, pošto su od oca nasledili vlast. Jedan od braće odluči sa polovinom naroda da napusti svoju postojbinu, pa je tako došao u Vizantiju. Naselili su se u Serviji (Srbica), jugozapadno od Soluna. Srbi su na Balkan došli kao organizovana vojska i bili su nezadovoljni ovom teritorijom, pa im je car dozvolio da se nasele na teritoriji koja je bila opustošena od Avara. Vrlo brzo, Srbi su se raširili od reke Bojane, do reke Cetine i na planinskom području između reka Ibra, Zapadne Morave, Pive, Tare, gornjeg toka reke Bosne i oblasti Soli. Srbija je kasnije nazvana Raška. Porfirogenit nabraja i druge srpske zemlje, Duklju, Travuniju, Zahumlje i Paganiju na zapadu. Gotovo dva veka kasnije, pisac Barskog rodoslova (Letopis popa Dukljanina), kaže da se Srbija delila na dve oblasti, Ras i Bosnu. Srbi su i u to najstarije doba imali svoje vladare i pre

VIŠESLAVA, za kojeg se pouzdano zna (oko sredine 7. veka). Od njega se rodi

RADOSLAV, pa PROSEGOJ, pa VLASTIMIR, Višeslavov praunuk, i ta dinastija se nazivala VIŠESLAVIĆI.

Knez Vlastimir je vladao oko 835-850. godine. Svoju ćerku je udao za Krajinu, sina trebinjskog župana BELE. Posle smrti Vlastimirove, raški presto su nasledila tri njegova sina

MUTIMIR, STOJIMIR i GOJNIK. Knez Mutimir je vladao oko 850-891/2. godine. Na osnovu imena Mutimirovog sina Stefana, kao i najstarijeg Gojnikovog sina Petra, može se zaključiti da su Srbi u to vreme primili hrišćansku veru iz Carigrada, jer se od tada deci daju hrišćanska imena.

Knez PETAR GOJNIKOVIĆ je vladao od 891/92-917/18. Njega je iz Hrvatske napao brat od strica (Mutimirov sin) Bran oko 894. godine, a 896. iz pravca Bugarske, Klonimir (Stojimirov sin). Humom je vladao MIHAILO VIŠEVIĆ (910-930).

Knez PAVLE BRANOVIĆ je vladao od 917/18-920. godine (sin Mutimirovog sina Brana). Vojska kneza Pavla Branovića je potučena i na srpski presto dolazi knez

ZAHARIJA PRIBISLAVLJEVIĆ (Prvoslavljević) od 920-924.On je bio sin Pribislava (Prvoslava), koga je sa vlasti zbacio Petar Gojniković. Bežeći od Bugara, knez Zaharija, je sa jednim delom naroda iz zapadnih krajeva Srbije, pobegao u Hrvatsku.

Knez ČASLAV KLONIMIROVIĆ je vladao od 927/28-oko 950. godine, a došao je iz Bugarske (iz Preslava). Župan Časlav Klonimirović je prvi izvršio stvarno ujedinjenje srpskih plemena pod okrilje Srbije (Raške). Za njegove vladavine, Srbija je obuhvatala Bosnu (do Cetine, Livna i Plive na zapadu), Duklju, Trebinje i Konavle (Nikšić, Gacko i Nevesinje), a na severu sve do Rudnika, a možda i do Save. U to vreme, veliku opasnost po Srbiju, Bugarsku i Vizantiju, predstavljao je nov narod, Ugri (Mađari), koji su zarobili i Časlava i vezanog ga bacili u Savu. Posle njegove smrti jedinstvena država je počela da se raspada i to je trajalo sve do 1070. godine. Ubrzo je Srbijom zavladala nova srpska dinastija VUKANOVIĆI.

Veliki župan VUKAN, vladao je oko 1090-1116. Dukljanski kralj BODIN (1081-1101) je iskoristio rat Normana protiv Vizantije i Duklji priključio Rašku (Srbiju) i Bosnu. Bodin je Rašku dao na upravu dvojici svojih župana Marku i Vukanu. VUKAN je bio poreklom iz Zete. Posle Bodinove smrti, on je postao prva ličnost srpske istorije i veoma je ugrožavao vizantinsku teritoriju – Kosovo. Za vreme Vukanove vladavine, umesto imena Raška, sve češće se koristi pojam SRBIJA. Vukan nije imao muške dece i posle njegove smrti, nasledio ga je sinovac UROŠ, a VUKANOVIĆI su samo pripremili teren NEMANJIĆIMA.

Veliki župan UROŠ I je vladao oko 1116-1146). Gotovo celi 12. vek na Balkanu bio je ispunjen vizantijsko-mađarskim ratovima. Mađarski kralj Stefan II (1114-1131), već teško oboleo, pred kraj života se izmirio sa svojim sinovcem Belom i odredio ga za svoga naslednika. Pošto je sa Srbijom bio u tesnim vezama, Stefan je 1129. oženio Belu Jelenom, ćerkom velikog župana Uroša I. Pored kraljice Jelene, ubrzo se uz Belu II Slepog (1131-1141) našao kao vrlo uticajna ličnost na mađarskom dvoru, Urošev sin BELOŠ. U mađarskim hronikama se može naći da je župan Uroš I zajedno sa svojim sinom Belošem pomagao Mađare u borbi protiv Nemaca.

Veliki župan UROŠ II je vladao oko 1146-1156. godine. Preko Mađara, i Srbija je postala deo antivizantijskog saveza. Mađarskom je u to vreme vladao Geza II.(Belin i Jelenin sin), a Srbijom je vladao Uroš II (rođeni ujak mađarskog kralja). Okrećući leđa Mađarima (zbog straha od Vizantije), mnogi srpski velikaši su pokušali da zbace sa vlasti Uroša II. Za novog velikog župana uzdigli su Uroševog brata DESU. U tome sporu, arbitrirao je vizantijski car Manojlo i presto je ostao Urošu II, a Desa je dobio Dendru (Šumadiju). Oko 1156. godine, Uroša II smenjuje

PRIMISLAV, a njega

BELOŠ, drugi brat Uroša II. Ovaj je dobrovoljno napustio presto i ponovo se vratio u Mađarsku, a nasledio ga je brat

DESA, koji je po drugi put 1162. postao srpski veliki župan. Vladao je od 1162-1165. godine.On je ženidbenim vezama hteo da stupi u vezu sa Nemcima i udaje, radi toga, svoju ćerku za Leonarda Osorskog. Slabost dukljanskih vladara, omogućila je Desi da izađe na Jadransko more, a ponovo je zavladao i Dendrom (koju je bila povratila Vizantija). Tim svojim postupcima, župan Desa je trasirao put Stefanu Nemanji. A Desa je najverovatnije 1165. odveden u vizantijsko zarobljeništvo.

Veliki župan TIHOMIR je vladao oko 1165-1166. godine. On je imao tri brata: Stracimira (upravljao krajevima oko Zapadne Morave), Miroslava (Hum) i Stefana Nemanju (oblasti oko Ibra, Rasine, Toplice i Dubočice-oko Leskovca). Stefana Nemanju je zatvorio brat Tihomir, a kada se ovaj oslobodio iz zatočeništva, preoteo je presto svome bratu Tihomiru, koji se udavio za vreme bitke u reci Sitnici. Novi srpski vladar postao je

STEFAN NEMANJA, a njegova braća Stracimir i Miroslav, su mu se potčinili. Veliki župan STEFAN NEMANJA je vladao oko 1166-1196. godine. Rođen je u mestu Ribnici, kod današnje Podgorice, kao najmlađi Zavidin sin. Najpre je kršten po katoličkom obredu, ali je kršten u Rasu ponovo, u Crkvi Sv. Petra i Pavla, po pravoslavnom obredu. Tihomir je vladao Srbijom pod pokroviteljstvom vizantinskog cara, a Stefan Nemanja se odmah zamerio Vizantiji, jer mu je saveznik postala Mađarska, a preko nje i Mletačka Republika i Nemačka. Nemanja je odmah počeo sa osvajanjem vizantinske teritorije. Glavni pravci Nemanjinog delovanja bili su učvršćivanje pravoslavlja i proterivanje bogumila (babuna). Najviše ih je prebeglo u Bosnu, kod bana KULINA (1180-1204). Stefan Nemanja je Srbiji pripojio Timočku krajinu, Niš, Prizren, gotovo svu Zetu, Kotor, južnu Dalmaciju, metohijsku, kosovsku i moravsku kotlinu, Pernik, Zemun, Velbužd, Skoplje, Vranje, Podrinje Trebinje, Hum… 25. marta 1196, Stefan Nemanja se odrekao prestola u korist srednjeg sina Stefana, zeta vizantinskog cara Aleksija III Anđela i u manastir Vatoped stigao 2. novembra 1197. Stefan Nemanja je bio rodonačelnik najznačajnije srpske srednjevekovne dinastije.

Kralj STEFAN NEMANJIĆ PRVOVENČANI je vladao od 1196-1228. godine. Njegov stariji brat Vukan je upravljao u Zeti, Trebinju, Hvosnu, Toplici. Stefan Nemanjić je bio mudar i darovit, vaspitan u vizantinskom duhu. Oko 1201. je oterao svoju ženu Evdokiju, a sa njom je imao sina Radoslava i ćerku Komninu i polako se okretao zapadu. Od pape Inoćentija III je zatražio kraljevsku krunu, a dobio je 1199. od pape Honorija III. No, ubrzo se vratio saradnji sa Vizantijom i pravoslavnom crkvom. To je bilo vreme 4. krstaškog rata (1202-1204) i krstaši su 1204. osvojili Carigrad i tada je stvoreno Latinsko carstvo, a u Nikeji je uspostavljeno Nikejsko carstvo. Stefan Nemanjić se ponovo oženio 1204. i imao dva sina: Vladislava i Predislava. Oko 1207. se ponovo ženi, ovoga puta sa Anom, unukom mletačkog dužda Dandola. Sa Anom je imao sina Uroša. Kažu da se ženio i četvrti put, ćerkom «nezakonitog strica» latinskog cara Roberta Kurtnejskog. Na samrti se zakaluđerio i umro je septembra 1228. godine.

Kralj STEFAN RADOSLAV je vladao od 1228-1233. godine. Bio je oženjen Anom, ćerkom epirskog despota Teodora I. Anđela. Pošto mu je i majka Evdokija bila Grkinja, i novi srpski vladar se počeo ponašati kao Grk. Uz pomoć bugarskog cara Asena 2. (čiji je bio zet), Vladislav je zbacio sa vlasti brata Radoslava, koji se, razočaran, zamonašio.

Kralj STEFAN VLADISLAV je vladao od 1233-1243. godine. Bio je oženjen Beloslavom, ćerkom bugarskog cara Asena II. 1233. Sava kruniše Vladislava za kralja i povlači se sa čela srpske crkve. Sava je umro 27. januara 1236. u Trnovu, a kralj Vladislav mu je preneo mošti u manastir Mileševu, maja 1237. godine. Kralj Vladislav je u proleće 1243. morao da ustupi presto svom mlađem bratu UROŠU I, a on je otišao u Zetu. Pored Srefana, kralj Vladislav je imao i sina Desu, a ćerku je udao za omiškog kneza Đuru Kačića.

Kralj STEFAN UROŠ I je vladao od 1243-1276. godine. Bio je treći sin Stefana Prvovenčanog, prvog srpskog kralja. Za razliku od svoje braće Radoslava i Vladislava, Uroš je bio okrenut zapadu, jer mu je majka poreklom od mletačkog dužda Dandolo, a bio je i oženjen Francuskinjom Jelenom (oko 1245). Kralj Uroš je morao da prizna vrhovnu vlast mađarskog kralja, a i njegov najstariji sin Dragutin, bio je oženjen Katelinom, ćerkom budućeg kralja Stefana V. Da bi se obezbedio i sa juga, kralj Uroš se ženi po drugi put i to ćerkom gospodara Tesalije Jovana I Anđela. Kralj Uroš je počeo sa iskorišćavanjem srpskog rudnog bogatstva, a prvi rudnik je bio Brskovo na Tari. 1276. godine, sa prestola ga je svrgnuo sin Stefan Dragutin, a on se zamonašio.

Kralj STEFAN DRAGUTIN je vladao od 1276-1282. godine. Bio je stariji sin kralja Uroša, a oca je svrgao uz pomoć Mađara. Svoju teritoriju, kralj Dragutin je povećao 1284. godine, pošto mu je šurak, mađarski kralj Ladislav IV ustupio Srem i Mačvu sa Beogradom. Tako nova prestonica postaje Beograd, pored stare, koja se nalazila u Debrecu. U borbi oko prestola, srpska vlastela je bila na Dragutinovoj strani, a Milutin je imao podršku srpskog sveštenstva. 1313. godine, i pored svega, zajednički učestvuju u ratu protiv novog hrvatskog bana Mladena Šubića, koji je napao Hum. Dragutin umire 12. marta 1316. godine, pošto se uoči smrti zamonašio.

Kralj STEFAN UROŠ II MILUTIN je vladao poprilično, od 1282-1321. god. Na saboru u Deževu (kod Rasa) 1282. kralj Dragutin se odrekao prestola u korist 27- godišnjeg brata Milutina. Milutin je osvojio Skoplje, Polog, Ovče Polje, Zletovo, a srpska granica je na jugu išla do Ohrida, Prilepa i Strumice, a na istoku je zauzeo i Vidin. Otvarao je nove rudnike Trepču, Rudnik, Belasicu, Rogozno, a iz Kopaonika je vadio srebro. Kralj Milutin je često menjao žene, od Jelene (koja mu je rodila sina Stefana i ćerku Anu – Nedu), pa ćerku tesalskog sevastokratora Jovana I Anđela, pa Dragutinovu svatiku, kaluđericu Jelisavetu, sestru mađarskog kralja Ladislava IV (sa kojom je imao ćerku Caricu – Zoricu), pa Anu, ćerku bugarskog kralja Đorđa I Terterije (sa kojom je imao sina Stefana Konstantina), pa do Simonide, ćerke vizantinskog cara Andronika II. Milutin je imao već oko 40 godina, a Simonida samo 5. Sa njom Milutin nije imao dece i posle njegove smrti, ona se vratila u Carigrad, gde se zamonašila. Njen lik, ostao je zauvek u Srbiji, u Gračanici. 1313. srpska, Milutinova vojska se prvi put sukobila sa Turcima i odnela pobedu. Milutin je ratovao i sa sinom Stefanom, kojeg je dao da oslepe i poslao ga zajedno sa ženom Teodorom i sinovima Dušanom i Dušicom u Carigrad. Ali, Stefan nije bio potpuno oslepljen, već se samo pretvarao i posle sedam godina se sa porodicom vraća u Srbiju, a otac mu na upravu daje Budimlje. Dragutin umire marta 1316. i sada Mađari traže od Milutina nazad Mačvu i Beograd. Ratove u kojima je učestvovao kralj Milutin, iskoristio je bosanski ban Stjepan II Kotromanić (1314-1353) i Bosni pripojio Usoru, Sol i gornje Zahumlje. Milutin umire oktobra 1321., a za njegove vladavine, javlja se i veliki polet u književnosti (episkop Danilo i Teodosije).

Kralj STEFAN UROŠ III DEČANSKI je vladao od 1321-1331. Sin je kralja Milutina i njegove prve žene Jelene. Za kralja je krunisan januara 1322. i uzeo službeno ime Uroš III. Po smrti svoje žene, kraljice Teodore, ponovo se ženi 1324. Grkinjom Marijom Paleolog, bratanicom bivše srpske kraljice Simonide. Bosaski ban Stjepan II Kotromanić 1328.zauvek zauzima Zahumlje. Po imenu manastira Dečani, Stefan Uroš III dobija nadimak «Dečanski». Do odlučujućeg sukoba između oca i sina Dušana je došlo avgusta 1331, kada je Stefan Dušan sa svojom vojskom došao do Nerodimlja, očevog dvorca. Tada je sin Dušan naredio da mu se otac zatvori u grad Zvečan, gde je posle dva meseca i preminuo. Još za očevog života, arhiepiskop Danilo II je krunisao Stefana Dušana za kralja, septembra 1331. godine.

CAR STEFAN UROŠ IV DUŠAN je vladao od 1331-1355. Bio je oženjen Jelenom, sestrom bugarskog cara Ivana Aleksandra, od 1332, čime se obezbedio sa istoka. Vizantiju je napao 1334. i došao do Soluna. Vizantinac Jovan Kantakuzen POZIVA Turke u pomoć i kod Stefanijane dolazi 1344. do sukoba između Srba i Turaka, kada je srpska vojsa bila potučena, a Turci uvučeni u Evropu. 16. aprila 1346. prvi srpski patrijarh Joanikije je krunisao kralja Dušana za cara. U vreme kad je Balkanskim poluostrvom harala kuga, car Dušan je sa svojom ženom caricom Jelenom boravio na Svetoj Gori i to je bila prva i poslednja žena koja je boravila na Atosu, i to 1348. godine. I pored kuge, srpska vojska je osvojila Epir i Tesaliju i celu Albaniju (osim Drača). Dušanovo carstvo se prostiralo od Dubrovnika, gornjeg toka Neretve i Drine, pa sve do reke Meste, a oktobra 1350.osvojio je ušće Neretve i krenuo ka Cetini. Ali, Dušanov krajnji cilj je bio Carigrad, gde ga je 20. decembra 1355. zadesila smrt, u 47-oj godini života. Predanje kaže da su ga otrovali Grci. Srpsko carstvo se tada prostiralo od Save i Dunava na severu, pa sve do Peloponeza na jugu. Dušan Veliki je Srbiji podario i Zakonik 1349. u Skoplju, a dopunjen u Seru 1354.

Car STEFAN UROŠ V je vladao od 1355-1371. godine. Dušanov sin i naslednik je rođen 1337. i kad mu je otac umro, njemu je bilo tek 19 godina. Car Uroš V se 1360. oženio Anom, ćerkom vlaškog kneza Aleksandra Basarabe, sa kojom nije imao dece, pa je za svoga naslednika proglasio Vukašina Mrnjavčevića, kome je 1365. dao titulu kralja. Najmoćniji Urošev velikaš Vojislav Vojinović, umire 23. septembra 1363. i položaj cara Uroša se vrlo pogoršao. Severne oblasti su pripale Vojislavljevom sinovcu Nikoli Altomanoviću. Smrću Vojislava Vojinovića, braća Mrnjavčevići postaju vodeći srpski velikaši. Vukašin je bio dosta mudar i lukav čovek pa se postepeno počeo odvajati od cara. Uz njega su stali i Balšići iz Zete, ali ubrzo dolazi do ljihovog definitivnog razlaza. Nikola Altomanović, gospodar oblasti od Rudnika do mora, odmetnuo se od cara 1367. godine. Na levoj obali Vardara su dosta samostalno vladali braća Dejanovići. Kosovom je upravljao Vuk Branković, a oblasti oko reke Morave držao je knez Lazar Hrebeljanović. Knez Lazar je 1370. proširio svoju teritoriju na račun Nikole Altomanovića, osvojivši Rudnik. Despot Uglješa Mrnjavčević je uzeo na sebe zadatak da sa Balkana protera Turke. Uz Mrnjavčeviće nije stao ni jedan srpski velikaš, iako su Turci pretili celom Balkanu. Na reci Marici, 26. septembra 1371. srpska vojska je doživela katastrofalan poraz od Turaka a poginuli su i Uglješa i Vukašin. Vukašinov sin Marko (Kraljević Marko), postao je turski vazal u Makedoniji. Car Uroš V potpuno potisnut iz svih političkih zbivanja, umire 2. ili 4. decembra 1371, u 35-oj godini života. Sa njim je ugašena muška linija dinastije Nemanjića i srpsko carstvo je prestalo i formalno da postoji.

Knez LAZAR HREBELJANOVIĆ je vladao nekim srpskim teritorijama od 1371-1389. godine. Bio je sin Pribca Hrebeljanovića, velikaša, logoteta i peharnika cara Dušana. Lazar je rođen oko 1329. u Prilepcu kraj Novog Brda. Odrastao je i vaspitavan na dvoru Cara Dušana, koji ga je kasnije oženio Milicom, ćerkom kneza Vratka i potomka Nemanjinog sina Vukana. Sa Milicom je imao pet ćerki: Maru, Draganu, Teodoru, Jelenu (Jelu) i Oliveru i dva sina: Stefana i Vuka. Udajama svojih ćerki, učvrstio je vlast.Milica je umrla 11. novembra 1405. Pred naletom moćnih saveznika župan Nikola Altomanović biva poražen i uhvaćen u Užicu, a oslepljen 1373. Njegove oblasti dele Knez Lazar i njegovi sestrići, kao i njegov zet Vuk Branković, a bosanskom banu Tvrtku pripala je teritorija oko gornjeg toka Drine i srednjeg i donjeg Polimlja. Balšići Zeti pripajaju Trebinje, Konavle i Dračevicu. Najmoćniji srpski velikaš postaje knez Lazar. On se počeo okruživati prijateljima i jednu ćerku je udao za Vuka Brankovića, drugu za Đurđa Stracimirovića Balšića (u Zetu), treću za bugarskog cara Šišmana, a četvrtu za mačvanskog bana Nikolu Gorjanskog Mlađeg. Tvrtko I se 1377. krunisao za «kralja Raške i Bosne» u manastiru Mileševi, ali podršku srpske crkve nije imao. Ona je gledala na kneza Lazara, koji bi obnovio srpsku državu. Lazareva prestonica je bio Kruševac. Srpska i turska vojska su se sukobile na Vidovdan, u utorak, 28.juna 1389. na Kosovu Polju. U borbi su poginuli i Murat i Lazar. Izdaje Vuka Brankovića nije bilo, jer je on i posle bitke ostao neprijatelj Turaka. Prva srpska pesnikinja Jelena (Jefimija), žena despota Uglješe, sastavila je «Pohvalu knezu Lazaru».

Despot STEFAN LAZAREVIĆ je vladao od 1389-1427. Posle Kosovske bitke, kneginja Milica i njen sin knez Stefan Lazarević, priznali su vrhovnu vlast turskog sultana Bajazita (1389-1402), a svoju najmlađu ćerku Oliveru mu je dala za ženu. Protiv njene popustljive politike prema Turcima bio je njen zet Vuk Branković, gospodar Kosova, koji je nastavio da daje otpor Turcima i njima se pokorio tek januara 1392. Knez Stefan Lazarević je oko 1393. postao punoletan i preuzima vlast u Srbiji. Vladao je kao turski vazal i 1395. na poziv sultana, učestvovao u ratu protiv Vlaškog vojvode Mirče. U tome ratu su isto kao vazali učestvovali i kralj Marko (Kraljević) i Konstantin Dejanović, i obojica su poginula. Na turskoj strani je učestvovao Stefan Lazarević i 1396. kod Nikopolja, kada su potučeni Krstaši, i protiv Mongolskog osvajača Timur-Lenke kod Angore 28. jula 1402. godine. Da bi ga pridobio za savez hrišćanskih država, vizantinski car Jovan je knezu Stefanu dao titulu despota, a došlo je i do veridbe Despota Stefana sa carevom svastikom. Protiv nove politike despota Stefana, istupio je njegov sestrić Đurađ Branković, sin Vuka Brankovića., koji je nastojao da u Srbiji preuzme vlast. Kasnije je despot Stefan priznao vrhovnu vlast mađarskog kralja. Tako je od Žigmunda dobio Mačvu sa Beogradom i Golupcem, a svoju prestonicu preneo iz Kruševca u Beograd. Kako despot Stefan Lazarević sa Jelenom nije imao dece, priznaje za svog naslednika sestrića Đurđa Brankovića., koji se 1414. ženi Irinom (Jerinom) iz porodice Kantakuzen. Despot Stefan je bio veliki ljubitelj književnosti i u njegovo vreme je radila «Resavska škola». Podizanje i oziđivanje Beograda i njegovo pretvaranje u srpsku prestonicu, zasluga je despota Stefana. Od sestrića Balše III koji je umro 1421. despot Stefan je u nasleđe dobio Zetu. Njegova despotovina se prostirala od Save i Dunava do zetskog primorja i planinskih grebena Šar planine i na istoku do Timoka. Umire od srčanog udara 19. jula 1427. u blizini Kragujevca.

Despot ĐURAĐ BRANKOVIĆ je vladao od 1427-1456. Rođen je oko 1375. i bio sin Vuka Brankovića i Mare Lazarević, ćerke kneza Lazara. Kada je stupio na srpski presto, Đurađ Branković je imao oko 52 godine. Od kralja Žigmunda je dobio na području Mađarske mnoge varoši, gradove i druga dobra. Despot Đurađ Branković je 1428. ostao bez prestonice. Beograd je morao da vrati Mađarima, a Kruševac su držali Turci. Zato je odlučio da podigne novi grad. Muratu je verovatno, morao da da svoju ćerku Maru za ženu i nova srpska prestonica Smederevo je podignuta već 1430. Drugu ćerku Katarinu, dao je za ženu grofu Urlihu Celjskom još 1433. Đurađ i Jerina su imali četiri sina: Grgura, Stefana, Lazara i Teodora i dve ćerke, Maru i Katarinu. Posle tromesečne opsade, branioci Smedereva su 1439. morali da predaju Turcima grad. To je bio i prvi pad srpske despotovine. Padom Srbije, Turcima su bili otvoreni svi putevi za osvajanje Bosne i Mađarske, koju je sada štitio jedino Beograd. Turci su počeli opsadu Beograda aprila 1440. U toku 1441. javila se ideja da se protiv Turaka organizuje jedan veliki hrišćanski savez. Na čelu ove vojske, nalazili su se Janoš Hunjadi (Sibinjanin Janko) i Đurađ Branković. Jula 1444. je u Segedinu sklopljen mir između Turske i Mađarske. Odlučna bitka između Mađara i Turaka se vodila od 17-19. oktobra 1448. Mađari su na Kosovu pretrpeli katastrofalan poraz, a Hunjadi biva uhvaćen od strane despota, pri bekstvu iz Srbije. Mađarski kralj je 7. avgusta 1451. sa despotom sklopio novi mir i tada je obavljena veridba Jelisavete Celjske, mlađe Đurđeve unuke, sa Matijom, mlađim sinom Janka Hunjadija. Carigrad je pao 29. maja 1453. a turski sultan Mehmed II Osvajač, pretvorio je Crkvu Aja Sofija u džamiju. Razjedinjeni hrišćanski svet Evrope, doživeo je time, težak udarac. Turski sultan, krenuo je protiv Srbije. Kada su Turci u leto 1456. pošli na Beograd, despot Đurađ je sa Janošem Hunjadijem branio raniju srpsku prestonicu. Od kuge, koja se tada pojavila, umro je i Janoš Hunjadi. Despot Đurađ nije uspeo da sklopi mir sa sultanom i umro je 24. decembra 1456. Nasledio ga je mlađi sin Lazar Branković.

Despot LAZAR BRANKOVIĆ je vladao od 1456-1458. Despotovi stariji sinovi Grgur i Stefan bili su oslepljeni 1441, a posle pada Smedereva, 18. avgusta 1439. Đurađ se sa porodicom sklonio u Mađarsku. Proturski orijentisani bili su despot Lazar, njegov brat Grgur, bivša sultanija Mara, Toma Kantakuzen i Jerina, koja je umrla 3. maja 1457. Despot Lazar Branković je umro 20. januara 1458. godine. Za sobom nije ostavio muške potomke, već samo ćerke Jelaču (Jelenu), Irinu i Milicu. Despot Lazar Branković je bio poslednji srpski vladar koji je nosio despotsku titulu dobijenu od Carigrada.

Despot STEFAN BRANKOVIĆ je vladao od 1458-1459. godine. Odmah posle smrti despota Lazara, bosanski kralj Tomaš, je nastojao da se dokopa srpskog prestola. Svog sina, kneza Stefana Tomaševića, oženio je Lazarevom ćerkom Jelačom (cilj je bio spajanje Srbije i Bosne). Novi srpski vladar, trebao je da postane kraljević Stefan Tomašević. On je 21. marta 1459. preuzeo vlast nad despotovinom. Slepi Stefan Branković je na kraju otišao u Albaniju, kod svoje sestre, gde se 1460. oženio Angelinom, ćerkom Arijanita Komnina i sa njom imao sinove Đorđa i Jovana i ćerku Mariju. Ovaj brak je bivšem srpskom vladaru doneo srodničku vezu sa Skenderbegom. Umro je 9. oktobra 1476. Posle njegovog proterivanja u Veneciju i Furlaniju, u Srbiji je prekinuta vladavina muških potomaka Brankovića. Smederevo je 1459. palo u turske ruke bez borbe. Time je pala i cela Despotovina pod tursku vlast. Ipak, srpski otpor Turcima, trajao je duže nego otpor drugih balkanskih država. Ali, skoro 500 godina Srbija će se nalaziti pod turskom vlašću. Jedino zahvaljujući srpskoj Crkvi, srpski narod je uspeo da sačuva nacionalni identitet. Srpska Crkva je sprečila da proces islamizacije uspe u Srbiji kao što se to dogodilo u Bosni. Zbog toga, a i zato što je ona podizala narod na bune i ustanke protiv Turaka, 1766. je ukinuta Pećka patrijaršija.

VOŽD KARAĐORĐE PETROVIĆ je vladao od 1804-1813.

KNEZ MILOŠ OBRENOVIĆ je vladao od 1815-1839.

KNEZ MIHAILO OBRENOVIĆ od 1839-1842.

KNEZ ALEKSANDAR KARAĐORĐEVIĆ od 1842- 1858.

KNEZ MILOŠ OBRENOVIĆ (druga vladavina) od 1858-1860.

KNEZ MIHAILO OBRENOVIĆ (druga vladavina) od 1860-1868.

KRALJ MILAN OBRENOVIĆ od 1868-1889.

KRALJ ALEKSANDAR OBRENOVIĆ od 1889-1903.

KRALJ PETAR I KARAĐORĐEVIĆ od 1903-1921.

KRALJ ALEKSANDAR I KARAĐORĐEVIĆ od 1921- 1934.

KRALJ PETAR II KARAĐORĐEVIĆ od 1934 – 1945 (uz vladavinu kneza Pavla i Milana Stojadinovića – jer nije odmah bio punoletan, da bi nasledio oca).

 

IZVOR: Prikaz dela knjige „Svi vladari Srbije“ Dejana Nikolića (Narodna biblioteka ’Resavska škola’, Despotovac, januar 2001, treće izdanje). Priredio saradnik portala Poreklo VOJISLAV ANANIĆ iz Sente

 

 


Komentari (36)

  • milan

    Pitanje je koliko je ovo tačno, kasniji delovi verovatno jesu, ali doseljavanje Srba na Balkan, kako smo mi naučeni, je netačno. Poznato je da nama zapadna istorijska škola nameće istoriju koja se zasniva na pisanju Porfirogenita, koji nije bio istoričar, i to da naši istoričari nisu uzimali u obzir druge istorijske izvore, a koji su nešto o njima saznali brzo su morali da ućute, kako bi sačuvali glavu na ramenima, pa su i dan danas zabranjeni. Ko želi više o ovome da sazna neka potraži u radovima Jovana Deretića i istoriji Miloša S Milojevića. Naši nekadašnji vladari su se na Berlinskom kongresu odrekli i svoje istorije. http://www.youtube.com/watch?v=iWTAH_69uLo pogledajte na ovaj link.

    Odgovori
  • Aleksandar Marinković

    Deretić i slični idu u drugu krajnost prema kojoj je i Paja Patak zapravo Srbin. Miloš Milojević ima promašaja, a tumačenja su mu subjektivna kao i Porfirogenitova. Uostalom, DEI cara Koste je drugorazredni istorijski izvor. To ne znači da je baš sve slagao ili bio u neznanju, a pogotovo da je mrzeo Srbe. I nekima omiljeni Mavro Orbini nije razlikovao Nemanju od Stefana Prvovenčanog, pa ga niko ne napada jer je u drugim stvarima ipak bio u pravu. Jedan od problema Deretićevih sledbenika je nedostatak objektivnosti. Nadalje,jedno od plemena koje je sebe zvalo Srbima (Serboi) jesu došli na Balkan u periodu od 5. do 7. veka, dovlačeći sa sobom i neke Slavene. Ti Slaveni su uglavnom naselili dan. Vojvodinu, Slavoniju i Makedoniju.Neki su Serboji, izgleda, bili i u savezu sa Gotima. Ali, manji ogranak Serboja je već u doba Rimljana bio na ovim prostorima, zajedno sa ostalim Sarmatima.

    Odgovori
  • Aleksandar Marinković

    Na kraju krajeva, Srbi kao i ostale nacionalnosti, nastali su mešanjem različitih skupina. Niko nije jednoobrazan.

    Odgovori
  • viktor.teodorović

    * koliko sam uspio proučiti strane izvore -oslobođene emotivnog pogleda na to doba – spominje se UNKNOWN ARCHONT – nepoznati arhont – koliko se zna o tom periodu za kojeg lično tvrdim da je „greška cara iraklija !“?

    Odgovori
  • Milun Radovanović

    POSTOVANI
    U ovoj lepoj zemlji, pojedini nasi inteligenci, mislim da u Svetu nigde takvih nema. Svuda u svetu intelektualci bore se da o svom narodu istraze istinu. Takodje tu istinu prezentuju narodu. A kod nas svetski priznati nasi istoricari, istrazivaci, prezentuju znacajna dela nase istorije, kulture, porekla Srpskog naroda uz mukotrpan i u svetu priznat rad. A njihova dela osporavaju, nekakvi pojedini kvazi intelektualci. Muka mi je od tih nasih pojedinih kvazi intelektualaca, koji pisu po direktivama zapadnih, srbomzackih Akademija i njihovih intelektualaca. Na nasu srecu ima ova napacena i slovom osiromasena Srbija, inteligencije koja voli i postuje svoju zemlju i svoj narod i ne pise po direktivama tog trulog i srbomrzackog zapada, i nisu poslednji Dr O.L.Pjanovic i Dr. J. Deretic koji pisu dokazanu istinu.

    Odgovori
  • ZAVIDA ili BELA UROŠ

    Poštovani sabesednici !
    Ova tema me interesuje, jer se u nekim naučnim radovima javlja kao Dilema.
    Ovde nemislim samo na srpske izvore veći strane izvore dokumenata koji u Vukanoviće stavljaju uz ime BELLA UROSCH (ZAWIDA).
    Da li imamo nekakve tekstove o Zavidi ?
    Hvala mnogo.

    Odgovori
  • miroslav staparac

    Molim da mi neko odgovori vezano za ČASLAVA KLONIMIROVIĆA ?
    Da li je arhont ČASLAV KLONIMIROVIĆ IMAO KĆER?
    Tj. da li je neko od familije preživio smaknuće u Savi!?
    Hvala svakom dobronamjernom !

    Odgovori
  • vojislav ananić

    Mrnjačevići

    (legende o sestri cara Dušana, Grubani i njenim sinovima Mrnjavčevićima; Štrbci i Mrnjavčevići; Kosovčići…)

    To je poznata istoriska srednjevjekovna porodnca koja je postala i legendarna i opjevana cijelim ciklusom narodnih pjesama. Poznato je da je Mrnjačević kralj Vukašin i da je on otac Kralja Marka, narodnom pjesmom opjevanog Kraljevića Marka, o kome postoji cijela literatura. Vizantijski istoričar Halkokondila navodi da je na dvoru cara Dušana jedan od braće Mrnjačevića bio peharnik, a drugi konjušar. Kritični istoričar Jiriček („Istorija Srba“ knj. I. str. 313, 314) ovako je naveo predanja o porijeklu Mrnjačevića: „Kazivanje dubrovačkih hroničara oko 1600. nalik je na skasku. Po Orbiniju, otac ove braće bio bi neki siromašan vlastelin M r nj a va nz Livna koji je posle žnveo kod Blagaja na Neretvi; pa ga je car Stefan pozvao sebi na dvor (Orbini 274, Luccari pr. izd. 58). Na ove hercegovačke skaske nadovezuje se jedna poznata hronika Manastira Zoografa na Sv. Gori po kojoj bi Vukašin vodio poreklo nz sela Opanaka kod Omiša (Jordan Ivanov, 171). Ovo ime potseća na Mrnjana (Merganus) koji se u jednoj povelji oko 1280. spominje u Trebinju kao kaznec ili blagajnik (camerarius) kraljice Jelene, matere Uroša II“.
    Međutim narodna predanja o porijeklu braće Mrnjačevića i o njihovim roditeljima, u više raznih imena, žive u narodu u bezbroj varijanata i njih su zapisivali skupljači narodnog blaga, narodnih umotvorina i opisivači narodnog života. Donijećemo pregled tih narodnih predanja u obliku legendi i skaski po hronološkom redu kako su zabilježena i publnkovana, i naznačiti gdje su sve zabilježena. Ovo su mjesta i krajevi gje su zabilježena: Šumadija, Gruža i Levač, istočna Srbija oko Niša, sjeverna Dalmacija, Kordun u Hrvatskoj, Vojvodina, Bjelopavlići (stara Zeta) i Boka. Ta predanja su za nas još od većeg značaja i interesa zbog toga što su to djed i baba najpopularnijeg junaka na cijelom Balkanskom Poluostrvu o kome ima na stotine, n do hiljade, narodnih pjesama, skoro kod svih balkanskih naroda.

    Podatak Vuka Karadžića

    Poznati skupljač narodnog blaga, narodnih umotvorina Vuk zapisao je u svoj Riječnik ovo: „Mrnjavčeva Gradina (zidine) u selu Lovreću, između Sinja i Imotskoga i veli: Onuda se pripovijeda da se ondje rodio otac Kraljevića Marka. Ja sam u Tršiću slušao da je Vukašin došao od nekuda iza Mostara grada iz sela Opanaka; a i kod Mrnjavčeve Gradine i sad ima selo Opanci.“

    Podatak u Kalendaru „Vojvođanin“

    U publikaciji Vojvođanin, srpsko-narodni kalendar za 1857. (ctp. 63-65) štampano je narodno nredanje pod naslovom Narodna priča o smrti cara srpskog Ur o š a V s i n a c a r a D u š a n a S i l n o g. Iako je priča pod sumnjom da je dogonjena prema Pajsijevom Ž i t i j u C a r a U r o š a V, donosimo je zbog starosti od 80 g., njenog publikovanja i to od riječi do riječi: „Srbskiji car Dušan imao je jednu sestru. Pa budući da je neopisano mrasava i ružna bila, to zamoli svoga brata cara, da joj dopusti, da iz dvora ma kud u svet ide, samo da nije onde na očima u carskom dvoru. Car joj dopusti, no s tom primjedbom da se nigdi ne kazuje, da je carska sestra. Kad mu ona ovo obeća, obdari je on carskim darom. Ona ode, i više se za nju ništa znalo ni čulo nije, gdi je i kako je.
    Posle nekoliko godina zaželi srbski car Dušan Silnn, da svoje ogromno carstvo poodi, kao što to i danas mudri carevi čine, koji se žele o blagostanju svojih podanika da uvjere, te tako pytujući dođe u Dalmaciju, u selo Grbljane. No ppe neg što će u ovo selo doći, poruči car knezu. Grebljanskom, da ga na večeru očekuje. Knez saopšti dolazak carev knjeginji. Knjeginja se zabrine, ko će caru večeru da zgotovi.
    Isti je knez imao jednog pastira po imenu M rnju. Ovaj je Mrnja bio nekiji maliji čovječuljak. U isto vreme bila js u službi kod pomenutoga kneza i jedna služavka, po imenu „G r u b a”. Na nekoliko godina ppe dolaska cara Dušana u Grbljane rekne kneginja knezu: „Kako bi bilo, kad bi mi udali Grubu za Mrnju; Gruba je ružna a Mrnja je opet malen ja držim, da ćemo dobro djelo učiniti, ako ih vjenčamo.“ Knez joj ovo njeno predloženje odobri, te ih ispitaju i vjenčaju.
    Kao što je rečeno: Gruba je u kući kneževoj poslove služavke odpravljala, a Mrnja je opet ovce kneževe čuvao. Bog im blagoslovi brak njihov i usreći ih sa troje muške dece.
    Onog dana pred noć, kad će car doći izađe kneginja brižno u kujinu. Kad Gruba onako brižnu kneginju vidje zapita je: „Zašto si, gospođo kneginjo tako brižna?“ Na koje joj ova odgovori: „A kako neću biti brižna, kad će nam večeras car na večeru doći, a ja tužna ne znam, kako ćy caru zgotoviti večeru“. Gruba joj odma na ono odgovori: „Ako je to, gospođo, sva tvoja briga, to se onda ništa ne brini, ja ću caru zgotovit večeru. Kneginja se od čuda nasmeje, pa rekne: „Idi, Grubo, ne budali, odkud’ ćeš ti moći za cara zgotovit večeru? Gruba joj i opet rekne: „Da, ja ću caru zgotovit večeru, pa ako mu se nedopadne, a ono neka mi odma glavu odseče”. Šta je sad znala kneginja drugo činiti, već joj odobri njenu ponudu.
    Car večera i prenoći. Kneginja je mlada i neopisano lepa bila. Kad sutra dan car ustane i već da pođe, zovne kneginju te zapita, ko mu je sinoć onu večeru zgotovio da ga želi da vidi i obdari. Na koje mu kneginja odgovori: „Svetli care! ogpejano sunce’ ne ištite onu osobu da vidite, jer je tako ružna da ćete se odma zgroziti kad je vidite; ona je kod nas u službi više godina, te je udadosmo za našeg pastira. O, svetla kruno! ne ištite nju da vidite, već ako uprav želi Vaše carsko Veličastvo nju da obdari, a ono ću Vam dovesti njeno troje dečice koj su tako lepa kao tri zlatna krsta.
    Car odobri ovu kneginjinu ponudu. Deca se nzvedu. Car ih obdari i izjavi svoju želju da ih povede sa sobom u dvor carski gdi da se vaspitaju. Materi njihovoj ovo istina teško padne, da se sa decom svojom rastane, no budući da je znala, da ih svome bratu predaje; to se ipak utješi.
    Cap uzme djecu sa sobom te povede, no u isto vreme izjavi kneginji nasamo svoju želju, budući da još onda car Dušan poroda imao nije: da ako kneginja muško čedo rodi, da ga takođe u dvor carski pošlje, koje će on usvojiti; pa onda pođe dalje iz Grebljana. Mrnja čuje da je car njegovu decu uzeo te izađe uz put pred cara sa budžom u ruci i zaište svoju djecu. Car ga stane odbijati govoreći, da će on njegovu djecu srećnom učiniti, i da će mu oni prvi do koljena biti. M r nj a je neostupno iskao svoju djecu, i kad mu car ne htede decu dati, uvati on cara za noge, i htede ga s konja skinuti. Kad već car vide, da mu sva dobra predlaganja ne pomažu, a on da znak jednom od svojih pratioca, koji potegne buzdovanom i Mrnju ubije.
    Deca vidiše svoga mrgvog oca. Ova se deca pozivahu: V u k a š i n, G o j k o i U g lj e š a. Car je bio njihov ujak. Gruba je za ovu tajnu znala, no car Dušan i pastir Mrnja nisu znali.
    Po odlasku carevom nz G r e b lj a n a po zakonu prirode rodi kneginja za cpećy muško čedo, koje u svetom krštenju ime dobijs „Lazar”. Kad je dete poodraslo, pošlje ga knez i kneginja u carski dvor. U isto vreme rodi i carica Dušanova Jelena carevića Uroša V, prestolonaslednika Dušanovog.

    Milićevićev podatak iz Šumadije

    Milai Đ. Milićević u svojoj Kneževini Srbi ji (str. 231), koja je štampana 1876 g„ donio je predanje o crkvi Jsževici u Potočanima (2 i po sata od Borča), zadužbnni Kralevića Marka, i legendu o roditeljima braće Mrnjačevića koja glasi: „U porodidi Nemanjića, veli priča; bila je jedna devojka tako ružna, da je bila strahota pogledati je. Nju uze Mrnja, otac Mrnjačevića. Posle nekoliko godina života s njome, on je otera i oglasi da je umrla. Ona se, jadnica, potucala, pa se u toj planini nastani, kao nekakvo divlje stvorenje. Udri tuda car Dušan, i zanoći na mestu Bečevici. Kad je bio o večeri, a on opazi da su mu zgotovljena jela koja je još kao dete najradije jeo. „Ko je ovo gotovio?“ upita car. Seljaci kažu da je to neka žena iz sveta, koja odavno živi tu u planini kao pustinjica, pa sad im se ponudila da zgotovi večeru za cara. Car zanovedi da mu je dovedu. Seljaci se počnu ustezati, govoreći mu da je ona ružna preko svake mere. „Da se dovede“ rekne car carski. I kad ona dođe, car pozna svoju rodicu koja je bila za Mrnjom. Ona my tu kaže svu svoju istoriju i patnje. Pa kako se nije htela više vraćati mužu, car joj načini pomenutu crkvu, gde je živela kao kaluđerica, do smrti, i tu ukopana“.

    Podatak iz Grblja

    U Beogradskim Novinama od 1896. g. br. 301 nzašla je legenda o roditeljima braće Mrnjačevića koju u kraćem izvodu donosimo: Sestra cara Dušana zvala se Mrnja i ona je služila u Grblju kod kneza, i udala se za slugu Drnju. Za pokoj duše Drnjine, koji je po carevu nalogu pogubljen, podignut je o trošku carevom manastir Podlastva, koji slavi sv. Bogorodicu, 8 septembra, a nalazi se u vrh Mrčeva Polja u Grblju.

    Predanje iz Šumadiskog Levča

    U časopisu, Karadžić za 1889. (str. 228) izašlo je ovo narodno predanje sa naslovom Grda i Mrlja:
    U silnoga cara Stevana bila sestra po imenu Grda. Da mu ne bi svojom gruboćom dvor sramotila, car je otera odatle. Dugo i dugo lutala je Grda od nemila do nedraga, dok je najposle ne donese put u jednu bogatu kuću jednog velikog grada. U domaćina te bogate kuće bio je sin posve neuredan, mrnjav i haljkav, i zbog toga su ga zvali Mrlja. I tako domaćin oženi Mrlju Grdom. Grda i Mrlja živeli su lepo. U njihovom lepom životu Bog im darovao tri sina: Vukašina, Uglješu i Gojka. Jednom je silni car Stevan putovao po svojoj velikoj i prostranoj carevini. Putujući tako dođe u grad u kome su živeli Grda i Mrlja sa svojom lepom dsčicom. I ne znajući, da mu je tu sestra, on se nastani u kući baš onoga domaćina za čijim je sinom bila Grda. Zbog njihove gruboće domaćin ih otera u šumu kod stoke da se tamo nalaze dok car kod njega bude. Tu je ovaj bogati domaćin častio cara što je bolje umeo i znao, ali je car ipak čašću bio nezadovoljan, jer niko nije umeo da mu zgotovi ono jelo, koje je on najviše voleo. Čuje ovo Grda, pa kradom dođe iz plannne te zgotovi za cara ručak i on bude potpuno zadovoljan. Car zapita domaćina: ko mu je zgotovio ovaj ručak? A kad mu odgovori: „Moja sna Grda“. ČUVŠI za to retko ime, car se seti da to ne bude njegova sestra, pa zapovedi, da mu odmah tu ženu izvedu. Kad je izvedoše car pozna svoju sestru, izljubi se s njom i zamoli je, da mu oprosti, što je iz dvora oterao. Grda mu to oprosti i on se s njom, Mrljom i njihovom decom odmah vrati u dvor gde su pored njega carski uživali. Tu na dvoru svoga ujaka odrasli su sestrići: Vukašin, Uglješa i Gojko. Ali su sestrići bili neblagodarni na dobroti svoga ujaka. Kad su odrasli i ojačali oni su mu u carevini svakojake smetnje činili, pa mu na posletku i sina ubili, pa se sami zacarili.
    Po pričanju pok. deda Marisava Đorića, iz Poljne, Levač.

    (6) Predanje iz okoline Niša

    B. Tirić zapisao je u okolini Niša narodno predanje o roditeljima bpaće Mrnjačevića, sa naslovom Gruba i Mrlja i ona je izašla u Zvezdi (br. 91 od 1899 g.) i ono u izvodu glasi (prema knjizi Sr. J. Stojkovića Kraljev i ć M a r ko str. 62).
    „Cap Stepan imao je ružnu ali mudru sestru Grubu, koja je sa rugobe svima omrzla. Kad ona to opazi, napusti carev dvor i tumarne u svet, te padne na konak nekom imućnom domaćinu, koji iije imao dece. Videći je mudru i kućanicu, domaćin je uzme pod svoje, a potom je privenča za svoga ovčara M rlju, s kojim rodi Vu kašina, Uglješu i Gojka; i domaćinu pod starost dade Bog sina Lazara. Jednom car Stepan, obilazeći carstvo, dođe u to selo, gde bude uslužen jelom i đakonijom kao u carskom dvoru. Tome se car začudi; a kad mu rekoše da je jelo zgotovilo neko ružno čeljade, zatraži da ga vidi; no Gruba ne smede izaći na oči careve, već mu posla cvoje sinove. Car poznade u njima carsku krv, seti se sestre svoje, pa mu suze potekoše. Onda car uzme k sebi Vukašina i Uglješu, kao i domaćinova Lazara, da ih vodi u Prizren; no kako se tome usprotivi Mrlja, bi po carevoj naredbi ubijen. Deca su videla kako im carski ljudi oca ubiše, bi im žao, ali se ne zaplakaše. Ta deca postaše carski ljudi n velikani. Vukašin je gledao da osveti oca, a Lazar osta caru zahvalan i veran. Lazar je branio i careva sina Uroša, a Vukašin ga je ubio“.

    (7) Podatak iz Otočke Krajine u Hrvatskoj

    Slično predanje zapisao je od Ilije Trtice u Crnoj Vlasti (Otočka Krajina u Hrvatskoj) Manojlo Bubalo- Kordunaš i ono je štampano u Kalendaru Srbobran za 1900. g. (str. 118 i 119), a u kratkom izvodu glasi: „Careva sestra zvala se Mrnja, a došla je u Dubrovnik, tu je služila kod kneza i udala se za njegovog slugu, koji se zvao Grabljo. Car Dušan, došav u Dubrovnik, jeo je jela sestrina, poznao sestru, pokajao se, uzeo sa sobom ne samo nju, nego i njena muža c njima tri snna i vaspitao ih. Tako su po njoj Mrnjavčevići.

    (8.)Podatak đenerala Miškovića

    Đeneral Jovan Mišković u svome radu Geografsko – istorijske slike zz Kraljevine Srbije, koji je štampan u Godišnjici Nikole Čupića knj. XXI, donosi (str. 98 i 100) ovo narodno predanje o roditeljima braće Mrnjačevića:
    ,.Car Dušan oterao je bio svoju sestru Grubanju, što je vrlo gruba (ružna) bila, pa s toga je tako i nazvana. Grubana odnekuda dođe u Potočane, nekom Stanoju, kome je kuća bila gde je sada kosa Stanovište. Tu se ona uda za Stanojevog slugu Mrnju i s njim izrodi krasne sinove: Vukašina, Uglješu i Gojka. Kad je Dušai putovao po ovom kraju, došao je na konak u Potočane Stanoju, i tada mu Grubana spremi večeru „mast iz kostiju jagnjećih nogu“, koje je jelo car veoma voleo, a sestra mu znala za to, pa htela da ga počasti. Kad je car okusio jelo začudi se, pa upita, ko je jelo zgotovio, oni mu kažu i na njegovo navaljivanje moradnu da izvedu Grubanu preda nj, u kojoj Dušan poznade svoju sestru. Sad joj on rekne da bira koga xoće od njegovih velmoža za muža, ali ona ne hte ni jednoga, već se izrazi opeg za svoga Mrnju. Car, da bi ga se kurtalisao, da ga ne sramoti, naredi te ga ubiju na Selištu u Bečevici. Grubana poče kukati i proklinjati cara, a on da bi je ublažio reče: „Ćuti, podići ćy mu crkvu za spomen da je ni u „Beču“ nema“. A drugi vele da se narod ne „beči“ na ubistvo. Otuda ime selu Bečevica; a tako je postala i „Mrnjina Crkva“ kako je narod u okolini zove“.

    Podatak iz Šumadijsks Gruže

    Cvijićev saradnnk pok. dr Mihailo Dragić, u svome radu Gruža („Naselja“ knj. X str. 210 i 217), 1921 g.; doneo je varijatu legende o roditeljima bpaće Mrnjačevića koja glasi: „Četvrt časa pa Jug od sela (idući ka Borču) u današnjem groblju lalazi se jedna crkvina, dobro očuvana. Ta se crkva zvala Bečevica. Za njei je postanak vezano ovo, inače poznato predanje. Car Dušan je imao jednu vrlo ružnu sestru, te je stoga otera sa dvora. Ona se zvala Gruba. Lutajući ona dođe u Potočane nekom bogatom seljaku Aksentiju da služi. Kod tog Aksentija bno je neki sluga Mrlja, vrlo ružan čovek, koga Aksentije oženi sa Grubom i iz toga se braka rodiše Vukašin, Uglješa i Gojko. Car Dušan putujući jednom po svom carstvu zakonači kod tog domaćnna Akseitija u Potočanima. Domaćin je želeo da što bolje ugosti cara, te se raspitivao šta car navolije da jede. Gruba onda reče da zna šta car rado jede i spremi mu teleće jezike. Car se veoma začudi jelu po njegovoj volji spremljenom i zatraži da mu domaćin dovede onoga ko je spremio jelo. Domaćin se ustezao i odvraćao cara od toga, jer je, veli, to jedna vrlo ružna žena. No car je hteo svakako da je vidi i naredi da je dovedu. Kad su je doveli car pozna u njoj svoju sestru. Sutradan car je povede sa svojom svitom. Kad su bili na današnjem Selištu, car joj dozvoli da sklopi ruke oko vrata jednome iz njegove svite, koga hoće za muža. No ona sklopi ruke oko cvoga ružnoga muža Mrlje. Onda se car naljuti i naredi da se Mrlja ubije. Kada su Mrljini sinovi odrasli, doznadu za smrt svoga oca i potraže mu grob, i na tom mestu podignu crkvu. Bečevicom se nazvala zato, što se sa sviju strana videla (izbečila). Nju su docnije Turci razrušili, ali su joj zidovi još i sad mestimice do tri metra očuvani“.

    Podatak iz Bjelopavlića

    Cvijićev saradnik Petar Šobajić u svome radu Bjelopavlići i Pješivci, 1923.g., (Naselja, knj. XV str. 225) donio je o tome kako je nazvana jedna livada „Mrnje“ ovo narodno objašnjenje: „Jedna livada među kućama u Ćuriocu (Kosovi Lug) nosi ime Mrnje. Postoji onamo predanje da su Mrnjačevići bili iz Kosovog Luga. Car Dušan je imao ružnu sestru, po imenu Grubu. Hteo se nje na svaki način otarasiti, pa je dadne jednom slugi, da je odvede i negde zagubi. Naišli bili oni tako preko luga, gde umorni svrate u jednu kolibu. U njoj živeo Mrnja, krupan, runjav i vrlo ružan čovek. On ss zaljubi u Grubu i uzme je za ženu. Od njih su bili Mrnjačevići, koji su odande predigli u Skadar. Blizu Mrnja se jedno mesto zove Radakovići”.

    (11) Priča o sestri i zetu Vezira Sokolovića

    Na drugom mjestu (Politika od 7 jula 1935. g. str. 14) iznio sam podatke neke koji ukazuju mogućnost da su Sokolovići od potomaka kralja Vladislava, onoga koji je podigao sebi kao zadužbinu Manastir Mileševo i u njemu bio sahranjen, a čijem se potomstvu gubi svaki pisani trag u Hercegovini. Pored ostaloga, pozivao sam se na nzjavu samoga Sokolovića mletačkom poslaniku „da je despotskog roda porijeklom. Zasada kao najjači dokaz za tu smjelu hipotezu koju „NEKI kritičari smatraju kao drsku, čak i neozbiljnu donosimo ono što je bosanski istoričar dr Safetbeg Bašagić donio u svojoj: Kratkoj uputi u prošlost Bosne i Hercegovine (str. 37.) Samo nažalost, Bašagić nije caveo da li je ovo našao gde zapisano u turskim izvorima, ili je čuo u našem narodu, i ako je kod nas našao da je naveo ime čovjeka od koga je to kazivanje čuo. TO predanje o kćeri i zetu Vezira Sokolovića glasi ovako: „Pripovijeda se da je Silan beg bio veoma ružan i crn u licu. Kad je Mehmed paša (Sokolović) Visoki postao veliki vezir, pozvao je Sinan bega i sestru da ga posjete u Carigradu. Jednom, da je iskuša, reče sestri u četiri oka: „Kako si mogla izabrati onog crnog ugursuza za muža? Nego znaš što: ja ću tebi dati koga god hoćeš od stambulskih lala i paša“. Na određen dan i mjesto reče joj da dođe, kuda će proći svi stambulski plemići, pa koji joj se dopadne neka baci na njega zlatnu jabuku da se zna na koga je pano izbor. Tako se dogodi. Sve što je od oka i plemena prošeta ispred nje, a Sinan beg najzadnji. Mudra Sokolovićka baci na njega jabuku, što je Mehmed pašu većma iznenadilo. Na pitanje, zašto je opet Sinana odabrala, reče: „U mojim očima nema nijedan pristaliji i vrijedniji za me od mog Sinana’’. To se Mehmedu veoma dopadne, pa je bogato darova i opremi sa Sinanom na Hercegovinu. Sinan beg je sagradio lijepu džamiju u Čajniču, gdje i pokopan sa ženom, i džamiju u Nevesinju“.
    Treba samo uporediti ono iz varijanta đenerala Miškovića zabilježenog u Šumadiji: ..Sad rekne car sestri da bira koga hoće od velmoža za muža, ali ona nehte nijednoga već se izrazi za svoga Mrnju’’, i ovo iz Bašagićeva kazivanja što je rekao Sokolović sestri: da bira koga god hoće od stambolskih lala i paša a ona se izjasnila za Sinana — jasno se vidi da je motiv isti i to održano narodio predanje da je, islamizovanjem izvjesnih porodica, preinačeno. Karakter Mrnje, oca „žure” Vukašnna; najjače je izražen u umjetničkoj priči nekoga J. P. R: u Bosanskoj Vili (za 1894. g. u više nastavaka) sa naslovom Niz grobova, a koju je, po romatičarskoj pripovjedačkoj modi sastavio na osnovu varijanata legendi o roditeljima braće Mrnjačevića i gde se otac Vukašinov, a djed Marka Kraljevića, zove „Mrija” Čojčurak. Prepleće se sa legendama o porijeklu kosovskog Cara Lazara, i da je Vukašin ubio sina Cara Dušana, nejakog Uroša, zato što je Dušan dao pogubiti Vukašinovog oca Mrlju.
    Ovome pregledu legendi i skaski o roditeljima braće Mrnjačevića, dodaćemo još i ove podatke: (1) Čedo Mijatović u svome djelu: D e s p o t Đu r a đ Branković (knj. I str. 349, 385, 380) spominje Đurđa Mrnjačevića, praunuka Vukašinova brata Gojka. (2) U Kučima kao sastavni deo plemena Kuča, ima bratstvo Mrnjavčića sa 330 domova, koji slave sv. Dimitrija, a prislužuju sv. Šćepanu (2 avusta, prenos mošti Arhiđakona Stevana), sa očuvanim predanjem da su od Gojka, brata Vukašinova (dr Jovan Erdeljanović Pleme Kuči. Naselja knj. IV. ctp. 130). Istorik Ljuba Kovačević misli da su ti Mrnjačevići od Gojka Balšića, praunuka kćeri kralja Vukašina.
    (3) U Bosanskoj Krajini, u selu Gerzovu, živi grupa rodova sa slavom Sv. Stevan Apxiđakon i održanim predanjem da im je starina od Skadra, pre 400 g., i da su se zvali Mrnavčići. Da su se doista smatrali kao Mrnjavčići, dokaz je zapis. 200 g. star na jednom rukopisnom Psaltipu svsšteničke porodice Bubnjevića i koji glasi: „Sastavihom glagolemi psalmi Davidovi i pjesni Mojseovi, takožde glagolemi Psaltir ruka grešna dijaka Laze ot sela zovemi Gerzovo rodom Vujašković ot plemena Mrnjavčića. Potpisa se 12 juna 1737. god. (Ljub. Stojanović „Stari srpski zapisi i natpisi“ br. 2702). Na jednom nadgrobnom krstu označen je otac Lazin kao Vujaško Bubnjević (4) Š. Milinović spominje porodicu Mrnjavci, na Lovreću kod Imockoga u Sjevernoj Dalmaciji, koji pokazuju tu svoj nekdašnji velikaški jogunluk i odaju svoju ponositu ćud: da vuku lozu od Kraljevića Marka; da ih ima preko 50 obitelji, na tri četiri komšiluka rastavljeni žnve; iznad njih stari grad zovu „Prilip gde se Marko rodio i u kome pokazuju i sada dio grada koje zovu „Kraljevića Dvori“ a nešto podalje „Kraljevića Skakala”. Kačić u svom: R a z g o v o r i u g o d n i n a r o d a s l o v n s k o g pjeva da su se tu rodili braća Mrnjačsvići. (5) Cvijićev saradnik Savo Nakićenović spominje u svome radu Boka (Naselja, knj. LX str. 401) porodicu Gojkoviće u selu Mokrinje, sa slavom Sv. Đurađ, da su sa Kosova pre 400 g. i da potječu od Gojka Mrnjačevića. (6) Cvijićev saradnik pop Stjepo Trifković u svome radu Sarajevsko Polje (Naselja, knj. V. str. 176) naveo je za porodicu Kuljanin (5 kuća) sa slavom Sv. Đorđe, da im je starina od Kolašnna, pre 200 g., gde su se zvali Mr nj a v u i ili M r nj a v č e v i ć i. Najppe su stali kod Pašinice kule pa su prozvani „Kuljani.
    (7) Cvijićev saradnik proto Petar Rađenović u svome još neštampanom radu Knešpolje i Novska K r a j i n a, navodi da su porodice Kosi i Gore zajedničkog porijekla, sa slavom Sv. Đurađ po predanju naselili ol Kosova i da su se negde zvali Štrpci ili Mpnjačevići. Pomenuti ispitivač naselja bio je toliko predusretljiv pa mi poslao i ovs dopune: „U selu Čelebinicima, gdje živi 15 kuća Kosova, pričao mi je knez njihov, isto Kos, o njihovoj starini. Kaže da su prije 300 g. utekli sa Kosova. Najprije su doselili u Dubicu i živjeli neko vrijeme pod Švabom (valjda 1718-1739). Kad je Una opet postala međa, nisu hteli bježati za Švabom. Voljeli su ostati pod Turčinom. Turci se počnu više naseljavati u Dubicu, pa njih protjeraju selo (Čelebince). To isto, samo malo drukčije pričao je i Jovo Kos, trgovac u Bos. Dubici. Kažu da su najprije doselili s Kosova na Zmijanje (selo Pervan) više Banje Luke. Pozovu ih Kosovima, Kosovcima, a onamo su se zvali Mrnjačevići. U Pervanu jako osnaže narodom pa se jedan ogranak otrgne i doseli u okolinu Dubice. Nastane se najprije u Tuključane a odatle se rasele i u druga sela. Sa Pervana su moglp doći prije 150-200 g. U Dubicu se naselila jedna kuća po okupaciji. U Međeđi od nekog čuh i zabilježih da su se i Goge zvali Kosovi“.
    (8) Potar Rađenović saopštio mi je još i ovaj podatak: „Simić (Simo) Tankosić iz Dugopolja, s tromeđe, pričao mi je o porijeklu svoje porodice ovako: Tankosići se zvali u starini Mrnjačevići. Doselili davno odnekuda u Dalmaciju njih četvorica braće: Momčilo, Burse. Pranješ i još jedan, ztboravio sam, kako mu bi ime. Od njih četvorice postali Momčilovići, Bursaći, Vranješi i još jedno pleme Tankosići i Zeljkovići su od Bursaćeve krebe. Jedni se prozvali tako po Tankokosi, drugi po Zeljki. Ovaj bio zelenih očiju pa ga udarili zvati Zeljkom.” Od ovih je Tankosića i čuveni četnički vojvoda, major Voja Tankosić. Njegova majka Milja, pričala mi je, kako je slušala od Vojinog oca, da je starina Tankosića „neodakle od Bosne“. (9) U selu Gorovićima, pod Romanijom planinom naišao sam na porodicu Gluhoviće, sa slavom Sv. Đurađ, i održano predanje kod njih da im je starina od Pive gde su se zvali Mrnjačevići i odakle su odbjegli zbog krvne osvste. — (10) Vlad. Ćorović navodi još dva podatka: po jednom predanju, porijeklo je Mrnjačevića iz Srema, a po drugom od Vranja (P r i l o z i za književnost, jezik, istoriju i folklor, knj. VI. str. 134).
    Na završetku o Mrnjačevićima, po narodnom ppedanju, treba uporediti ove činjenice: (1) Biskup bosanski Ivan Tomko Mrnjavčić izvodi svoje porijeklo od Mrnjačevića i Nemanjića. Oko bakrorezne njegove slike ovakav je natpis:,,Joannes Tomcus Marnavitius eh Principibus Nissae, Comitibus Zvonik, D D. in Voynizza et Kamengrad Episkopus Bosnae.“ (Rad Jugosl. akad. knj. XXXIII str. 119 i 120). Pored Niša, Zvornika i Fojnice spominje i Kamengrad, koji je svakako onaj u Bosanskoj Krajini kod Sanskog Mosta. (2) Jedan ogranak rodova sa slavom Sv. Stevan Arhiđakon i sa predanjem da su od Skadra i od plemena Mrnjavčića, po pisanom podatku starim 200 g„ pod prezimenom Mlađen naselio se u neposrednu blizinu Kamengrada, u Saničku Župu. (3) Grupa rodova u Gerzovu su, po održanom predanju, od Skadra i po zapisu starom 200 g. od plemena M r nj a v č i ć a i oni svi slave kao glavnu slavu Sv. Stevana Arhiđakona. Rodovi u nlemenu Kučima, koji su po predanju Mrnjavčići slave Sv. Dimitrija kao svoju glavnu slavu a svi „prislužuju” ljetnom Sv. Stevanu (2. avgusta, prenos njegovih moštiju). Vidi se jasno kult Cv. Stevana a čini mi se da je glavna crkva u Skadru posvećena Sv. Stevanu Arhiđakonu kod obojih Mrnjavčića, i u Gerzovu i u Kučima, samo s tom razlikom da gerzovački Mrnjavčići slave kao glavnu svoju slavu Sv. Stevana Arhiđakona po Božiću, a kučki Mrnjvčići „prislužuju” letnjem Sv. Sgevanu (2 avgusta). A sve troje gope navedeno, imaju nečega zajednnčkoga i u nekakvoj su uzročnoj vezi.
    Kad bi se strogo kritički analizovale sve varijante legendi o roditeljima braće Mrnjačevića i uzelo u svestrano razmatranje sve to i karakteristika Vukašinovog oca kao „Mrija Čojčurak”, a sam Vukašin da je „žura”, pa se sve dalje i dalje tragalo, duboko i daleko u prošlost i starinu – naišlo bi se na praizvor pa skaske, legende i mitove praindo-evropske sa izvjesnim uticajem Biblije (Starog Zavjeta) na njihovo formiranje.

    Kosovčići

    Pod vrhom jedne od najviših balkanskih planina, pod Durmitorom u plemenskoj oblasti Drobnjaku živi bratstvo sa 180 kuća, koje slavi Sv. Savu kao svoju nasljednu porodičnu Slavu, a koje kao bratstvo zovu Kosovčići. Od njih ima iseljenih po svoj Bosni i Hercegovini i Šumadiji. U selu Samoboru kod Gacka ima naseljeni ogranak Kocovčića sa 60 kuća, sem odatle raseljenih po svoj Bosni i Vojvodini. Najviše dragocjenih podataka o starini tih Kocovčića sabrao je g. Andrija Luburić i donio u cvojoj knjizi Drobnjaci, pleme u X e r c e g o v i n i. Prostor lista ne dozvoljava da se to sve donese. Sem ostaloga, donio je dvije naučno vrlo značajne legende o precima Kosovčića: legendu o Grlici, udovici vojvode Musića Stevana, koji je poginuo na Kosovu, i legendu o Vučuru, potomku Grličinu, kako je dijelio megdan za cara i od njega dobio spahiluk. Zamolio sam jednog od školovanih ljudi iseljenog ogranka Kosovčića u Samoboru, g. Miiloša Slijepčevića. učitelja na Ilidži kod Sarajeva, da od svojnh najstarijih bratstvenika zapiše održana predanja o starini, i on je bio toliko predusretljiv da ih je zapisao i meni ustupio za ovu radnju. Ta održana predanja, u obliku legendi, glase ovako:

    Legenda o Grlici

    U vrijeme kosovskog boja bila su dva brata Kosovčića: Đurjan n Joko. Đurjan je bio očit i kao vojvoda drobnjački učestvovao je u boju kosovskom.. Joko je bio neugledan i već kao stariji „čobančina”. Da ga mogne tako neugledna oženiti, makar i udovicom ali visoka roda Nemanjićkog iza poginulog kosovskog junaka, posluži se prevarom. Kad je zvao Grlicu, udovicu kosovskog vojvode Musića Stevana, za svoga brata Joka, reče joj da je vnđen i lijep, i u svemu nalik na njega. Grlica pristane i pođe na Drobnjake. Dok se spremalo za svadbu, razlegadala ona po ljudima neće li koga spaziti, nalika na vojvodu Đurjana. I kako takvog nije vidjela, svrati se u jednu kolibicu gde je jedan postariji čovjek kuhao meso za svadbare i umakao hljeb u čorbu i jeo. Upita ga: „Je li, bogati, starče-omakalče, bi li ti znao za koga sam ja ovde došla?” Joko odgovori, iskreno i bezazleno: „Nešto mi se meta, prdometa, taman za mene starca omakalca”. Grlica vidje da je prevarena i krene sa svom pratnjom natrag. Svo pleme pođe za njom i stanu je kumiti da ne sramoti cijelo pleme. To se mjesto i danas zove „Kumine Bukve”. Grlica posle mnogog preklinjanja pristane da se vjenča za Joka pod ovim uslovom da svi aminuju što ona rekne pred vjenčanje. Svi Drobnjaci pristanu. Grlica rekne pred vjenčanje: „Dao Bog, sve ono IIITO se rodilo od Joka Omakala bilo kao vojvoda Đurjan, a ono što se rodilo od Đurjana bilo kao Joko!” Svi Drobnjaci aminuju. I doista sinovi se Grličini i Jokovi bace na vojvodu i na njih pređe drobnjačko vojvodstvo prozovu ih ,,Omakalovići“. Od te braće Đurjana i Joka „Omakala“ ima danas u matici u Drobnjacima, sem iseljenih, 177 kuća, i to od Đurjana 9 rodova sa 90 domova, a od „Omakala“ 18 rodova sa 87 domova.

    Legenda o Vučurevom megdanu

    Samoborani su imali svoju vlastitu zemlju. O tome kako su dobili zemlju postoji ovo predanje, u obliku legende, koje je i Luburić donio u svojoj knjizi Drobnjaci, a koja, prema bilješkama g. Miloša Slijepčevića što ih je zapisao od starih ljudi u Samoboru, glasi ovako: Vojvodstvo je docnije prešlo sa Đurjana na potomke Jokove i Grličine. Jedan njihov praunuk bio je vojvoda Đurica, koji je bio oženjen sestrom Ivana Crnojevića. Sin vojvode Đurice i odive Crnojevića bio je Vučur. Za njegova vremena Drobnjak je potpao pod Turke, kome su Turci dali neku avtonomiju, a onn se obrekli da će davati vojničku pomoć Turcima kad bude trebalo. Vučur, prapraunuk Grličin, išao je sa Drobnjacima čak u Malu Aznju, da se bori na račun sultanov. Jedan arapin zvao je sultana na megdan. Sultan je obećao bogate darove ko pogubi toga arapina. Arapin je imao neko vatreno kolo s kojim poplaši konja protivnikova i vazda pobijedi na megdanu. Javn se Vučur da će za sultana izaći Arapinu na megdan. Vučur izabere konja koji se nije ničega plašio, a od oružja ponese i nekakvu ćuskiju. Kad Arapin baci vatreno kolo, Vučurov konj ostane miran, Vučur prebije ćuskijom „vatreno kolo“ i Arapina posiječe. Sultan zaogrne Vučura velikom čohom „abom“ (otuda se prozovu potomci Abazovići). Na pitanje sultanovo, su čim želi da ga nagradi, on zatraži toliko zemlje koliko može za dan da objaše na konju. Sultam mu učnni po želji i on odabere zemlju u Gackom Polju u veličini oko 200 km kvadratnih. Vučurov sin Marko naseli u Samobor i porušenu crkvu, posvećenu sv. Arhanđelu, popravi i posveti Sv. Savu, kao svojoj porodičnoj slavi. Od četiri Markova sina postala su četiri bratstva: Slijepčevići, Starovići, Popovići i Davidovići. Ima ih u Samoboru oko 60 kuća i toliko iseljenih po svoj Bosni i Hercegovini, Šumadiji i Vojvodini. Od njih su u Sarajevu dve najstarije i najuglednnje srpske porodice, Despići i Jeftanovići, od kojih je i Gligorije, vođ u avtonomnoj borbi Srba Bosne i Hercegovine.

    Grigorije Petrov o Samoboranima

    Sasvim je razumljiva ponositost cijeloga bratstva Kosovčića i onog ogranka koji je ostao u matici drobnjačkoj pod Durmitorom, i kod oseljenih u Samoboru zbog toga što su visokog porijekla od Grlice, udovice kosovskog heroja koju je, po opštem shvatanju, rodila Nemanjića „odiva“. Kad se svestrano promatraju osobnne Kosovčića Samoborana i onih u novom matičnom gnijezdu Samoboru i kod onih iseljenih po Bosni (u Sarajevu i Birču) jasno se može da zapazi koliki je uticaj imala legenda o Grlici, Nemanjića odivi, na formiranje njihovih izvjesnih osobina. Ponosni su da su starinom Kosovčići i što im je Sv. Sava kao nasljedna porodična slava. Kod Samoborana, koji su svi potomstvo Vučura, praunuka Grličina, zapaža se težnja pismenosti i opštoj prosvjećenosti, nasljeđivanoj iz velpke starine. Nema relativno manjeg sela u kome ima toliko pismenih ljudi, i da ih je toliko školovanih da im je jedan i univerzitetski profesor, a prilika je da će uskoro biti i još jedan. Tome su mnogo doprinijela predanja da su Kosovčići, iako oni to ne ističu.
    Rus Grigorije Petrov koji je ispred Društva Prosvjete putovao po svoj Bosni i Hercegovini i održavao predavanja, vrlo posjećivana i uspjela bio je o jednoj svečanosti u Samoboru kod Gacka gde su potomci Grličini, čak i mjesni i sveštenik i učitelj. Sačuvalo se pismo Petrova iza te svečanosti koje je štampano u listu Narod (Sarajevo) pod naslovom Seoski primeri, koje glasi: „Putujem sada po Hercegovini radi održanja predavanja. Došao sam u Samobor — Gacko. Desilo se, da je u taj dan u Samoboru bila svečanost. Bilo je osvećenje nove zgrade za čitaonicu za predavanje itd. Selo Samobor malo i, ako hoćete, hercegovački siromašno. Međutim zgrada je lepa i prilično velika. Sazidana je rukama seljaka. Prilikom svečanosti bilo je više od 120 ljudi. Svi su bili jaki, visoki, lepi i svi su imali inteligentna lica. Ja sam u mome životu vndeo stotinu svakojakih govora, zborova, u Evropi, Aziji i Americi. I moram da kažem prvi put u životu video sam toliko kulturnih lica na seljačkom zboru. Pri kraju svečanosti govorili su sveštenik i mladi narodni učitelj. Retka i srećna pojava! Obojica su deca Samobora. Glavio je ovo: Ja sam čuo stotine reči velikih govornika, ministara, naučenjaka i političara…, ali ovake govore seoskog sveštenika i mladog narodnog učitelja ja sam čuo prvi put. To je dokaz velike narodne mudrosti Hercegovaca. I ja sam srećan da sam bio 5 X u Samoboru. Iz zgrade u malom selu, ja sam izašao s osećajem duhovne radosti, kao da sam izašao iz Luvra u Parizu”.

    Nekoliko završnih napomena

    Ovim je završen kratak pregled narodnih predanja i legendi o porijeklu one grupe dinarskih plemena koja vežu svoju starinu za Nemanjiće i njihove „odive“. Gubitkom državne samostalnosti, to je bilo i neophodno potrebno radi održavanja kontinunteta istorijske državne misli. Besumnje ima još gdješto štampano o starini ovih plemena na koja, tragajući po knjigama, listovima i kalendarima, nisam naišao. Zahvalan ću biti svakome onome ko mi, ako gdje što naiđe a nije navedeno u ovome pregledu, svrati pažnju i označi gdje je što našao štampano o starini ovih plemena. Svakako u narodu ima i ziačajnijih varijanata, još nezapisanih, koje će sa starim ljudima i ženama otići u grob, ako se za vremena ne zabilježe. Ako se zapišu, time će kao dragocjen magerijal biti spašea za nauku o našem narodu za sva vremena i za nova pokoljenja.
    Teškoća kod zapisivanja narodnih predanja, održavanih usmeno kroz stoljeća, jeste u tome da se skupljaču ne vjeruje da je vjerno zabilježio, nego se sumnjiči da je tendeciozno zapisivao, kako mu kada konvenira. Čak i vrhovi nauke nisu bez toga sumnjičenja. Jedan univerzitetski profesor i akademik, na jednom mjestu, izražava sumnju za drugog univerzitetskog profesora i akademika koji je zapisivao i narodna predanja da li je vjerno zapisivao. Jedan koji bi krivo zapisivao narodna predanja, zločinac je kao i svaki onaj koji krnvotvori potpis na mjenici i zbog toga se šalje na robiju.
    Ova predanja o starini porodica mene najviše interesuju radi proučavanja u koliko su ona imala uticaja na izvjesne narodne osobine, na formiranje etičkih vrijednosti nacionalnih. Zapisujući ih, treba navesti ime kazivača i njegovu starost, i od koga je on to predanje i kada čuo.Iz najfantastičnijih predanja, strogo naučnom analizom, izdvojiće se nešto i od istorijske istnne, poput rudara koji iz tone (1000 kg) rudače vadi sedam grama čistoga zlata.

    Milan Karanović

    IZVOR: Dinarska plemena Nemanjićskog porijekla, Milan Karanović

    Odabrao i obradio: Vojislav Ananić

    Odgovori
  • Ranko

    Kada je u pitanju Grbalj, tamo postoje dva predanja: jedno je o banu Ilijanu, pretku Nikšića i drugo je ono o knezu Lazaru Hrebeljanoviću (Grebeljanoviću). Što je tiče Mrnjavčevića, trabiciju da su njihovi potomci njeguje jedna grana Kuča. Za Mrnjavu se uglavnom vjeruje da je on bio sitni vlastelinčić iz okoline Livna.

    Odgovori
  • vojislav ananić

    NEMANJIĆI

    Rodonačelnik dinastije N. je Stevan Nemanja (1114—1200). Njegovi sinovi otpočeli su dvije linije porodice: jednu osniva stariji Vukan, a drugu, kraljevsku, Stevan Prvovjenčani. Od trećeg Nemanjina sina Sv. Save (1174—1235) nije ostalo poroda.

    Kraljevska linija

    Stevan Prvovjenčani (oko 1227) imao je sinove Radoslava (kralj 1227-1233), Vladislava (kralj 1233-1242), Uroša (kralj (1242-1276,-1280) i Predislava u kaluđerstvu nazvan Sava II (arhiepiskop 1263-1270). Kralj Radoslav nije imao djece. Vladislav je imao dva sina Stevana i Desu, koji su ostali bez važnosti. Sinovi Uroševi bijahu: D ragutin (kralj srpski 1276 do 1282, srijemski 1284-1316) i Milutin (kralj 1282-1321), Dragutinovi sinovi su Urošic (prije 1316) i Vladislav (kraljevski pretendent 1321-1324). Njihova linija izumrla je ili se izgubila. Milutinovi sinovi su: Konstantin (1323) i Stevan Uroš Dečanski (kralj 1321-1331). Konstantinova se djeca ne spominju, a Dečanskoga su sinovi Dušica, Dragutin (umrli kao djeca), Dušan (rođ. oko 1308, kralj 1331-1346. car 1346-1355) i Simeon. Dušanov sin je Uroš (rođ. 1337, car 1355-1371). Sa Urošem je izumrla muška linija srpske kraljevske loze Nemanjića. Simeon (ili Siniša) osjećao se više Grk nego Srbin, po majci Mariji Paleologovoj. On je vladao kao epirski despot do od prilike 1369. Njegovi sinovi: Stevan i Jovan Uroš, koji se 1381 zakaluđerio i umro kao monah Joasaf 1422-1423. To je uopće posljednji izdanak Nemanjića.

    Vukanova linija

    Vukan (-1208) imao je sinove Đorđa, Stevana i Dimitrija, u kaluđerstvu nazvana Davida (-iza 1286). Davidov sin Vratislav imao je sina Vratka, a taj kćer Milicu, udatu za kneza Lazara.

    V. Ćorović

    IZVOR: prof. St. Stanojević, NARODNA ENCIKLOPEDIJA SRPSKO-HRVATSKO-SLOVENAČKA, III KNJIGA , N—R, IZDAVAČ: BIBLIOGRAFSKI ZAVOD D. D. ZAGREB, GUNDULIĆEVA 29 ZASTUPA DR- ERIK MOSCHE, MIHANOVIĆEVA ULICA 1, 1928.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    ANA DANDOLO – PRVA SRPSKA KRALJICA?

    SAŽETAK: U radu se analizom izvora dolazi do zaključka da je mletačka plemkinja Ana Dandolo bila prva srpska kraljica. Takođe, pokazuje se da je ona bila treća supruga prvog srpskog kralja Stefana Prvovenčanog. Do sklapanja braka između Stefana i Ane došlo je u prvoj polovini 1217. godine, a potom je usledilo i krunisanje. Ana Dandolo nadživela je svog supruga skoro pune četiri decenije.

    KLJUČNE REČI: Ana Dandolo, Stefan Prvovenčani, Srbija, Venecija, krunisanje, Sopoćani

    Odavno je u nauci zapažen podatak koji je zabeležio mletački dužd Andrija Dandolo sredinom XIV veka u svojoj Chronica per extensum descripta, a koji se tiče braka koji je sklopljen između Stefana Nemanjića i Ane Dandolo. U dvanaestu godinu vladavine dužda Petra Zijanija (Petrus Qano, 1205-1229), pod kojom se podrazumeva period od 5. avgusta 1216. do 5. avgusta 1217. godine, hroničar Dandolo smešta sledeće redove: „Takođe i Stefan, gospodar Raške i Srbije, koji se nazivao veliki župan, čim unuku pokojnog dužda Henrika Dandola beše uzeo za ženu, pošto se na nagovor žene odrekao šizme, preko poslanika od pape je dobio da bude ukrašen kraljevskim naslovom, i preko legata kardinala radi toga poslatog, zajedno sa ženom je krunisan” Takođe, poznato je da vest o braku i krunisanju velikog župana Stefana za kralja Srbije donosi i jedan stariji izvor, hronološki znatno bliži samom događaju. U pitanju je čuvena Historia Salonitanorum atque Spalatinorum pontificum Tome Arhiđakona. Splitski hroničar, pišući pre svega crkvenu istoriju svog grada, beleži, prirodno, i važne političke događaje, među njima i Stefanovo krunisanje. Nakon opisivanja priprema kralja Andrije za krstaški pohod u Svetu zemlju, a koje su se odvijale u Splitu tokom avgusta 1217. godine, Toma beleži da je „u to vreme Stefan, gospodar Srbije ili Raške, koji je nazvan velikim županom, poslao ugledne poslanike Apostolskoj stolici, da zatraže od pape Honorija III kraljevsku krunu. Poslao je, naime (papa) svog legata, koji je došavši krunisao njega (tj. Stefana) i učinio ga prvim kraljem njegove zemlje.” Nesporna je, dakle, vest o Stefanom krunisanju za prvog srpskog kralja i to da se taj događaj zbio 1217. Ipak, za razliku od Tome Arhiđakona, Andrija Dandolo ističe da je uz Stefana kraljevsku krunu tada primila i njegova žena Ana Dandolo, i da je to usledilo odmah posle njenog stupanja u brak sa srpskim velikim županom (dum neptem….ducis accepisset in coniugem). Nema sumnje da je vest Andrije Dandola o tim događajima znatno potpunija u odnosu na Tominu, koji mu je, uzgred rečeno, i jedan od izvora pri sastavljanju njegove Hronike. Ipak, kada se uporede brojni redovi Tomine Istorije i Andrijine Hronike, može se primetiti da mletački dužd na mnogim mestima ispravno dopunjuje vesti splitskog arhiđakona. Tako, na primer, i jedan i drugi vest o Stefanovom krunisanju vezuju za događaje koji opisuju krstaški pohod ugarskog kralja Andrije II (1205-1235) iz 1217. godine. Međutim, kada se napravi poređenje tih svedočanstava, jasno je da je Tomino pripovedanje o Andrijinoj ekspediciji ispunjeno pretežno opisima događaja koji su se odvijali u njegovom rodnom gradu, Splitu. Dandolo pak detaljnije opisuje događaje u samoj Palestini i to prilično pouzdano. Osim bogate izvorne podloge koju je koristio za svoje delo, dužd je u njenom sastavljanju imao još jednu značajnu prednost: i sam je bio pripadnik porodice Dandolo, jedne od najuglednijih mletačkih patricijskih porodica, sa čijom istorijom je nesumnjivo bio veoma dobro upoznat. Pišući svoje delo, dužd je smatrao neophodnim i zarad porodične istorije da navede činjenicu da se njegova rođaka Ana udala za srpskog velikog župana Stefana Nemanjića, a da je potom postala prva srpska kraljica. Odbacujući duždeve motive da uveliča značaj svoje porodice kao uzrok za pripisivanje jedne tako važne istorijske uloge njegovoj rođaki, smatram da se podatku Andrije Dandola može ukazati poverenje.
    Na osnovu Dandolovog izlaganja izgleda da je krunisanju prethodilo sklapanje braka sa Anom, a potom i Stefanovo odricanje od pravoslavlja zarad krune. Koliko ovakva hronologija događaja odgovara onome što iz drugih izvora znamo o Stefanovim bračnim vezama? Bez obzira na to kada je brak sa vizantijskom princezom Evdokijom sklopljen, okončan je sigurno 1201. ili 1202. godine. Veoma značajan izvor za proučavanje između ostalog i Stefanovih bračnih veza predstavlja jedno pismo ohridskog arhiepiskopa Dimitrija Homatina koje je odgovor na Stefanovo pismo i koje je naslovljeno O nezakonitim i zabranjenim brakovima (Per\ uadš adsglToiv Kai kešHidž&t).
    U uvodnom delu pisma „arhiepiskop Prve Justinijane i cele Bugarske” pozdravlja Stefana i obraća mu se vrlo usrdno kao „velikom županu cele Srbije i Duklje”, a u sledećim redovima odmah prelazi na razloge upućivanja pisma. Naime, veliki župan Stefan je poželeo „da dozna jasnije kako to da je zabranjen brak koji je dogovoren da bude” između njega i „preblagorodne Komnine, kira Marije, ćerke blaženog i slavnog Komnina kir Mihaila”, svakako sinovice u to vreme gospodara Epira Teodora Anđela. Arhiepiskop Dimitrije na to odgovara, tačnije objašnjava Stefanu da nije moguće ostvarivanje tog braka zbog toga što „božanstveni i blagočestivi zakoni i božanstvene odredbe otaca zabranjuju brakove do sedmog stepena po krvi, one po bračnom srodstvu do šestog stepena”, a brak između Stefana i Marije bio bi u petom stepenu bračnog srodstva. Taj peti stepen, kako i sam Homatin piše, ogledao bi se u tome što je Stefanova sestra, inače nepoznata imenom, bila udata za Manojla, rođenog brata počivšeg Mihaila, oca nesuđene neveste Marije. Prema tome, Marija i njen stric Manojlo su u trećem stepenu srodstva, dok su Stefan i njegova sestra, supruga Manojlova, u drugom stepenu srodstva. Ovakav stav po pitanju pomenutog braka Homatin dodatno ilustruje rečima neprikosnovenog crkvenog autoriteta Vasilija Velikog, koji je jednostavno rekao: „kod onih kod kojih se imena roda sreću, kod njih je brak nezakonit”
    Međutim, osim što u pismu arhiepiskop detaljno Stefanu obrazlaže zašto je njegov toliko priželjkivan brak nemoguć, on razrešava i jednu drugu Stefanovu nedoumicu. Kako iz pisma proizlazi, veliki župan je bio zbunjen prvobitnom odlukom kojom je njegovom prvencu Radoslavu arhiepiskop odobrio brak sa drugom ćerkom pokojnog Mihaila I, Teodorom. Homatin pak potvrđuje da se oni nalazi u krvnom srodstvu te da je zbog toga zabranjen, ali da je i Stefanov zabranjen, iako nije u krvnom srodstvu. Do cele pometnje je po svoj prilici došlo zbog (ne)obaveštenosti Homatinovog prethodnika, arhiepiskopa Jovana Kamatira, koji je odlučivao o mogućnosti sklapanja braka između Radoslava i Teodore.
    Naime, prethodne godine u odnosu na vreme sastavljanja ovog pisma, poslanici Stefana Nemanjića uputili su se u Ohrid k arhiepiskopu Kamatiru kako bi dobili njegovo kanonsko tumačenje i saglasnost po pitanju podobnosti pomenutog braka. Arhiepiskop Jovan Kamatir, kako piše Homatin, „podrazumevajući da tvoja plemenitost ima sina od druge žene, a ne od kira Evdokije, ispravno je rekao da je taj brak dozvoljen, jer se nalazi u sedmom stepenu srodstva po braku. Međutim, čim su mu Stefanovi poslanici ukazali na to da je Radoslav Evdokijin sin, a ne od druge žene, arhiepiskop Jovan je odmah zabranio brak Radoslava i Teodore jer se u tom slučaju oni nalaze „u sedmom stepenu srodstva po krvi”. Nema sumnje, arhiepiskop Jovan postupio je u skladu sa odredbama kanona i zakona i zabranio pomenuti brak. Time i priča o pokušaju Radoslavljeve ženidbe dobija epilog
    Ipak, činjenica da je u prvom slučaju brak bio dozvoljen, kada se mislilo da je druga žena Radoslavljeva majka a ne Evdokija, upravo našu priču o prvoj srpskoj kraljici čini zanimljivom. Samo po sebi nameće se pitanje da li je ta druga Stefanova žena mogla biti Ana Dandolo? Odgovor se krije u samim redovima pisma. Brak je najpre bio dozvoljen jer bi se, u slučaju da je ta druga žena bila Radoslavljeva majka, supružnici nalazili u sedmom stepenu bračnog srodstva. Budući da ne postoji nijedan podatak koji porodicu mletačke plemkinje Ane Dandolo na bilo koji način povezuje sa roditeljima i precima Teodore Angeline Dukene Komnine, koji pripadaju krugu značajnih carskih i plemićkih vizantijskih porodica, osnovano je pretpostaviti da pomenuti sedmi stepen bračnog srodstva ni na kakav način nije proisticao iz bračnih veza Dandola i Vizantinaca. Samim tim postaje jasno da Ana Dandolo nije bila Stefanova druga već treća žena. Sada kada je jasno da je Stefan stupio u brak po treći put sa Anom Dandolo, svakako nakon ovog Homatinovog pisma, nameću se pitanja u vezi sa godinom njegovog nastanka i hronologijom događaja koji se u njemu pominju. Pismo je, međutim, nedatirano, ali se na osnovu unutrašnje analize podataka koje pruža može okvirno datirati u razdoblje od sredine 1216. do početka 1217. To bi onda značilo da je Stefan u toku 1216. uputio svoje poslanike arhiepiskopu Homatinu kako bi od njega dobio odgovor na pitanje da li je moguć brak između njega i princeze Marije, nakon što je, kako i u samom Homatinovom pismu stoji, prethodne godine arhiepiskop Jovan Kamatir ipak zabranio brak između njegovog sina prvenca Radoslava i princeze Teodore, što bi, uzimajući u obzir vizantijsko računanje početka godine od 1. septembra, odgovaralo 1215/1216. Dakle, može se reći da je Stefanova „bračna diplomatija” sa Epircima otpočela najverovatnije 1215. g. i trajala je nešto više od godinu dana. Nakon što je u svom pismu Stefanu iz 1216/1217. g. arhiepiskop Homatin detaljno obrazložio razloge zbog kojih ni on, a ni njegov prethodnik nisu dozvolili orođavanje Nemanjića sa Anđelima, srpski veliki župan se okreće Zapadu i sklapa brak sa Mlečankom Anom Dandolo.
    U pomenutom pismu arhiepiskopa Homatina Stefanu Nemanjiću izdvaja se još jedna rečenica koja se odnosi na bračne veze koje je veliki župan pokušavao da ostvari. Naime, arhiepiskop Homatin prilično pronicljivo, da bi opravdao svoju po Stefana nepovoljnu odluku o orođavanju vizantijske i srpske porodice, navodi sledeće: „… jer jedan zakon kaže, u brakovima ne treba gledati nameru, nego ono što je prikladno i sveto”. Arhiepiskop je očigledno bio svestan političke pozadine bračnih pregovora, te je upozorio Stefana na to da iznad njegovog stremljenja stoje kanoni i zakoni koji se moraju poštovati. Prepiska u cilju sklapanja bračnih veza otpočela je, dakle, 1215, nakon smrti Mihaila I Anđela. Odnosi između Epira i Srbije poslednjih godina života Mihaila I bili su neprijateljski, uprkos činjenici da je Stefanova sestra svakako bila u to vreme u braku sa Mihailovim bratom Manojlom.
    Mihailo je 1214. napao srpski Skadar, ali se grad ubrzo ponovo našao u srpskim rukama, a epirski vladar je krajem 1214. ili početkom 1215. izgubio život. Nakon Mihailove smrti, pošto je na presto došao njegov brat Teodor, odnosi sa Epirom znatno su se popravili i to dobrim delom zbog Teodorovih ambicioznih planova za obnovu Vizantijskog carstva. Bez obzira na to što je srpska loza bila preko Nemanjine kćeri već povezana sa epirskom porodicom, Stefan je najverovatnije iz političkih razloga želeo čvršće veze sa Epircima. Poznato je da je 1215. ili 1216. g., njemu pretila opasnost sa severa i istoka oličena u moćnom ugarskom vladaru Andriji II i ambicioznom latinskom caru Henrihu Flandrijskom. Njihov plan je, naime, bio da ratom prognaju Stefana iz Srbije, a da zemlju među sobom podele. Do borbi ipak nije došlo, već je diplomatskim putem Stefan sprečio napad na Srbiju. Međutim, kako u Homatinovom pismu nedvosmisleno stoji, nije došlo ni do ostvarivanja planiranih bračnih veza.
    Nameće se pitanje u kakvim okolnostima i zašto je došlo do braka između Stefana Nemanjića i mletačke plemkinje. Kako se pismo u vezi sa Stefanovim brakom sa Marijom datira u drugu polovinu 1216. ili početak 1217. g, brak sa Anom je dakle ostvaren tokom prve polovine 1217. g., jer se na osnovu pomenutih izvora zapadnog porekla zna da je krunisanje Stefana i Ane obavljeno posle avgusta 1217, ali nije najjasnije koji su razlozi naveli srpskog velikog župana da ostvari bračne veze sa jednom zapadnom plemkinjom. Političke prilike na Balkanu su se u to vreme znatno stišale. Neprijateljski nastrojen prema Srbiji latinski car Henrih Flandrijski umro je u julu 1216, a bugarski car Borilo nije preduzimao dalje korake protiv Srbije. Na južnim granicama, kako je rečeno, Srbija otpočinje novi period dobrosusedskih odnosa i saradnje sa Epirskom državom. Severni neprijatelj Srba Ugarska, tačnije njen vladar Andrija II u to vreme pripremao se da ostvari stari zavet svog oca Bele III i da uzme učešće u Petom krstaškom ratu za oslobođenje Jerusalima od muslimana. Ugarska vojska se, kako beleži Toma Arhiđakon, za taj put ukrcala u mletačke lađe u Splitu krajem avgusta 1217. Dakle, nije bilo izražene spoljnopolitičke opasnosti, kao što je to bilo pre nešto manje od godinu dana u slučaju prosidbe Marije, koja bi Stefana primoravala da sklapa brak sa unukom slavnog dužda Enrika Dandola.
    Ipak, možda se baš u tim novim, povoljnim prilikama po srpsku državu kriju razlozi odabira neveste. Ne sme se zaboraviti daje 1217. bila godina najvećeg trijumfa nemanjićke Srbije – uzdizanja na rang kraljevine. Cilj kojem se težilo gotovo dve decenije konačno je ostvaren. Razdoblje mira, Andrijina zaokupljenost i odlazak u krstaški pohod svakako su doprineli da se Stefan ponovo okrene davnašnjoj želji i da od novog pape Honorija III zatraži i dobije kraljevski venac. Moglo bi se pretpostaviti da je uspešnom ishodu njegove težnje za sticanjem kraljevske krune doprineo i nedavno sklopljen brak sa zapadnom plemkinjom, rimokatolkinjom Anom Dandolo. U to vreme porodica Dandolo imala je veliki uticaj ne samo u Veneciji, već je njen pripadnik Jovan Dandolo bio i dubrovački knez, a Opština je upravo u vreme njegovog kneževstva sklopila vrlo povoljan, pre svega trgovački ugovor sa srpskim velikim županom. Koliko je knez Jovan imao udela pri sklapanju ovog braka nije poznato.
    Brak Stefana Nemanjića sa Anom iz roda Dandolo bio je, dakle, Stefanov treći brak i svakako je ostvaren u toku prve polovine 1217. Arhiđakon Toma navodi da se nakon smrti arhiepiskopa Bernarda kralj Andrija najpre bezuspešno umešao u izbor splitskog arhiepiskopa, a da su u međuvremenu (interea) kraljeve opremljene lađe isplovile na njegovo pripremljeno putovanje, naravno ka Jerusalimu. Uz taj podatak Toma piše i da nije bilo dovoljno mesta da se svi krstaši ukrcaju na taj put, te da su se neki iz tog razloga morali vratiti kućama, „dok su ostali bili obavezani da čekaju do sledeće godine”. Splitski arhiđakon je, dakle, nedvosmisleno saopštio da je kralj Andrija otišao u krstaški pohod. Tek nakon ovog izlaganja on piše vest o krunisanju Stefana, „gospodara Srbije ili Raške”, za kralja otpočinjući je sa „u isto vreme” (eodem tempore), smatrajući pod tim period 1217. godine, ali je jasno da je krunisanje usledilo ubrzo nakon Andrijinog odlaska, najverovatnije posle avgusta 1217.
    Ipak, kako je već na samom početku rada istaknuto, nijedan izvor izuzev Hronike Andrije Dandola ne beleži da je tom činu prisustvovala i Ana Dandolo. O Ani Dandolo nama pomena ni u Istoriji splitskog arhiđakona, niti, kako je očekivano, u srednjovekovnim srpskim hagiografijama.
    Ipak, kraljica Ana pominje se u dabarskoj redakciji tzv. Srpskog sinodika pravoslavlja, nastaloj u vreme arhiepiskopa Jakova (1286- 1292). Ovaj Sinodik nalazi se u jednom rukopisnom trebniku koji se čuva u manastiru Sv. Trojice kod Pljevalja i koji je ujedno najpotpuniji jer sadrži šest saborskih akata koji svi predstavljaju zvanične sinodske akte. Naime, u okviru drugog akta, nakon što su izložene odluke Carigradskog sabora iz 843. i anateme protiv babuna (jeretika), daju se mnoga leta kraljevima Urošu (Milutinu), Stefanu (Dragutinu), arhiepiskopu Jakovu i posebno mnoga leta episkopu dabarskom Isaiji, a zatim slede pomeni: Simeonu (Nemanji) i Anastasiji (Ani), kralju Stefanu Prvovenčanom i Ani blagočestivoj kraljici, a potom i narednim srpskim kraljevima i kraljicama, arhiepiskopu Arseniju i episkopima pojedinačno po episkopijama. Ime prve srpske kraljice Ane zabeleženo je, dakle, uz ime njenog muža Stefana, osim u Hronici Andrije Dandola, u jednom srpskom Sinodiku, pri čemu treba istaći, po svojoj nameni i nameri krajnje netendencioznom izvoru. Uspomena na nju sačuvana je i u srpskim pomenicima iz poznijeg vremena.
    Najzad, još jedna važna činjenica ide u prilog tvrdnji da je Venecijanka Ana Dandolo krunisana zajedno sa Stefanom 1217. u crkvi Sv. Petra i Pavla u Rasu i da je, štaviše, ona nadživela svog supruga skoro pune četiri decenije. Naime, na takav zaključak jasno upućuje čuvena freska Smrt kraljice Ane Dandolo, koja je naslikana na severnom zidu priprate crkve Sv. Trojice u manastiru Sopoćani. Na fresci je prikazana kraljica Ana na odru u trenutku kada njenu dušu prihvata anđeo, a na njenom uzglavlju pojavljuju se Hristos i Bogorodica. Oko odra je okupljen srpski dvor. Njen sin i kralj Uroš I predstavljen je u vladarskoj odeždi s krunom na glavi, iza njega stoje prinčevi Dragutin i Milutin, a iza njih princeza Brnča, dok levu ruku kraljice drži i ljubi njena snaha kraljica Jelena. Crkveni velikodostojnik sa tonzurom na glavi koji prisustvuje i činodejstvuje u samom događaju je najverovatnije arhiepiskop Sava II. Dakle, freska jasno prikazuje da je kralj Uroš bio sa svojom majkom u poslednjim trenucima njenog života, a da su pogrebu prisustvovali i njeni unučići (Milutin, Dragutin i Brnča), kao i njena snaha kraljica Jelena. Ana je očigledno nadživela svog supruga prvog srpskog kralja Stefana, koji je umro 24. septembra 1227. i koji je najpre bio sahranjen u Studenici, a potom mu je telo preneto u Žiču, da bi zaslugom njegovog sina kralja Uroša bilo preneto u Sopoćane.
    Neizostavno je pitanje kada je nastao sopoćanski živopis, odnosno kada je naslikana scena Smrt kraljice Ane kako bi se približno utvrdilo vreme kraljičine smrti. U nauci postoje različita tumačenja kada je crkva Sv. Trojice živopisana, ali su svi saglasni da se to moralo dogoditi krajem šeste ili tokom sedme decenije XIII veka. Opšteprihvaćena teza je da je sopoćanski živopis nastao između 1263. i 1268. godine.
    U poslednjim redovima rada čini mi se da je neophodno još jednom istaći zaključke koji neminovno proizilaze iz izvora. Mlečanka Ana Dandolo bila je Stefanova treća žena i brak sa njom sklopljen je u prvoj polovini 1217. Stefan i Ana krunisani su kraljevskom krunom donetom iz Rima u crkvi Sv. Apostola Petra i Pavla u Rasu, verovatno septembra 1217. Kraljica Ana nadživela je Stefana Prvovenčanog, a po nalogu njenog sina Uroša I njena smrt prikazana je na jednoj od najlepših fresaka srpske srednjovekovne umetnosti. Ni Srpski sinodik pravoslavlja nije zaboravio prvu srpsku kraljicu, dajući joj večno sećanje.
    I potonji srpski vladari, potomci kraljice Ane i kralja Stefana Prvovenčanog, rado su isticali zajedničko poreklo sa mletačkim duždevima Frančeskom i Andrijom Dandolom. Najpre, u jednom aktu koji je nastao 1. maja 1330. g, kralj Stefan Dečanski naziva dužda Frančeska Dandola najdražim rođakom (proximo suo carissimo), a potom to isto čini i kralj Dušan u aktu od 10. juna 1333. g. U jednom pismu napisanom 15. oktobra 1345. g. u Seru, Dušan se obraća duždu Andriji Dandolu kao predragom rođaku (affini carissmo). Najzad, i dužd Andrija Dandolo, koji među redovima svoje Chronica per extensum descripta beleži ime prve srpske kraljice, svoje rođake Ane, ne propušta da pri dodeljivanju mletačkog građanstva caru Dušanu i njegovoj ženi kraljici Jeleni istakne „blisko srodstvo koje je poticalo od davnina”

    Ivana Komašina

    IZVOR: ČLANCI I RASPRAVE, ARTICLES AND TREATISES, UDC 929.731-055.2(497.11)“13 UDC 929 Dandolo A. Originalni naučni rad

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    Izvor za prethodni tekst o Ani Dandolo:

    IZVOR: ZBORNIK MATICE SRPSKE ZA ISTORIJU, 89, NOVI SAD, 2014.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    NEMANJIĆI I DRŽAVNOST DUKLJE – ZETE – CRNE GORE

    Reč „državnost” nastala je u novije vreme i obično se upotrebljava u živom govornom jeziku, a sve češće i u istoriografiji. Ne tako davno učinjen je pokušaj da se pomenuti termin objasni i definiše, pa je konstatovano da se: „državnost može posmatrati kao primarni rezultat nastajanja i postojanja neke države, a istovremeno i kao zbir mnogobrojnih činilaca uz pomoć kojih država nastaje, opstaje, obnavlja se, organizuje i opravdava svoje postojanje. Za državnost bi se još moglo reći da je ponikla i da se manifestovala u sferi ideja s neprekidnom tendencijom njihovog otelotvorenja”. Ovo kratko objašnjenje je nepotpuno, kao i sve definicije i pored toga što stavlja u prvi plan svojstva ili osobine države, zbog toga što se kratkim definicijama zaklanjaju mnogobrojne činjenice koje zaslužuju dužnu pažnju. U nastojanju da se postojeća praznina, bar delimično popuni, treba istaći da u svakoj državi postoje tri osnovna činioca: narod, teritorija i vlast, sa svim svojim osobenostima. No i pored prisustva obaveznih činilaca, ne mogu se pronaći ni dve države u svetu koje su jednake po teritoriji načinu postanka, uređenju, trajanju, etničkoj strukturi ili organizaciji vlasti. Države nisu međusobno jednake ni kada ih stvara jedan te isti narod, na jednom te istom prostoru, zbog toga što su i narod i teritorija i vlast podložni neprekidnim promenama. Odmah treba reći da između imena naroda i naziva države ne treba stavljati znak jednakosti, pogotovo kada je u pitanju srednji vek.
    Nekoliko decenija posle doseljavanja Slovena i drugih „varvara” na Balkansko poluostrvo, otpočeo je proces stvaranja njihovih najranijih i prvih državnih tvorevina koje se uslovno mogu nazvati „protodržave”. Većina takvih državnih tvorevina obuhvata male teritorije, na kojima su postojali uslovi za život malog broja ljudi.
    Vremenom su ove teritorije stekle posebne nazive koji su nastali, uglavnom, na dva načina. U prvom slučaju naziv je izveden iz imena plemena koje je preneto iz prapostojbine, dok je u drugom slučaju ime protodržave usklađeno sa nazivom neke stare oblasti, grada, reke, odnosno rečne doline, na čijem su se području naseljavali delovi slovenskih plemena. Jedino su snažna i mnogoljudna plemena, s čvrstim i stabilnim jezgrom, davali svoja imena teritorijama na kojima su stvorene nove države na Balkanskom poluostrvu. Takav je slučaj sa Bugarima, odnosno Protobugarima, Srbima i Hrvatima. Glavnina doseljenih Srba uspela je da osnuje svoju državu, krajem VIII i početkom IX veka, na teritoriji između doline Ibra i Vrbasa koju su vizantijski pisci nazvali Srbija. Znatan deo Srba živeo je i naselio se izvan ove države, pa je duž istočne obale Jadranskog mora osnovao četiri „protodržave”. Bile su to: Paganija ili Oblast Neretljana između Cetine i Neretve, Zahumlje od Neretve do Dubrovnika, Travunija ili Trebinje od Dubrovnika do Boke Kotorske i Dukljaili Dioklitija od Boke Kotorske pa do Bojane.
    Prema piscu Barskog rodoslova, Duklja je obuhvatala devet župa, od kojih je pet gravitiralo Skadarskom jezeru (Luška, Podlužje, Kupelnik, Oblik i Crmnica), dok je jedna bila kontinentalna (Gorska), a tri su bile u Primorju (Prapratna, Kučeva i Grbalj). Na ovako malom prostoru stvorena je „protodržava” na čelu sa knezom koji se pominje tek sredinom X veka, znatno kasnije u poređenju sa knezovima Srbije, Travunije (Trebinja) i Zahumlja. Prvi po imenu poznati knez Duklje bio je Jovan Vladimir koji je vladao krajem X i početkom XI veka. On je najpre priznavao vlast Vizantije, a potom Bugarske, odnosno cara Samuila čijom je kćerkom bio oženjen. Kneza Jovana Vladimira pogubio je Samuilov sinovac car Jovan Vladislav 1016. godine. Kada je vizantijski car Vasilije II potčinio Samuilovo carstvo, Duklja se tada našla u okvirima Vizantije 1018. godine.
    Vizantijska dominacija nije bila dugog veka, jer se na ustanak digla „Srbija” 1034, ali je taj ustanak ugušen 1036. godine. Izgleda da se na čelu ustanka nalazio knez Stefan Vojislav koji je kao zarobljenik odveden u Carigrad. On je otuda pobegao, pa je po drugi put digao ustanak, verovatno, 1038. Opisujući ove događaje vizantijski pisac Jovan Skilica kaže za Stefana Vojislava da je „arhont Srba”koji je od Vizantije preoteo, odnosno „zauzeo zemlju Srba” i otuda proterao vizantijskog namesnika. Ova „zemlja Srba” obuhvatala je u konkretnom slučaju: Duklju, Travuniju (Trebinje) i Zahumlje, odnosno Primorje između Bojane i Neretve. Vizantija se nije mirila sa nastalim gubitkom, pa je poslala svog namesnika u Draču da uguši ustanak. Kada je velika vizantijska vojska upala na osamostaljenu teritoriju, „Srbi” su dozvolili vojsci da pljačka i pali zemlju i dok se neprijateljska vojska tim poslom bavila: „Srbi su zauzeli i čuvali klance.” Zahvaljujući vešto postavljenoj zasedi, knez Stefan Vojislav je uništio veliku vizantijsku vojsku. Vojislava je nasledio sin Mihailo koji je, prema pisanju već pominjanog Jovana Skilice, „postao vladar Tribala i Srba” Posle navedenih citata iz vizantijskih izvora može se sa sigurnošću reći, da su knez Vojislav i njegov sin Mihailo bili vladari Srba u Duklji, Trebinju i Zahumlju, a takođe i da ne postoji neki poseban „dukljanski narod” Na teritoriji Duklje živeli su Dukljani, kao što su na teritoriji Travunije živeli Travunjani (Trebinjci), a na području Zahumlja – Zahumljani, a koje je vizantijski car i pisac, Konstantin Porfirogenit, izrekom saopštio da su svi oni Srbi i da su se doselili kao Srbi. O etničkom poreklu Stefana Vojislava donosi zanimljiva obaveštenja vizantijski pisac Kekavmen, koji za Vojislava kaže da je „Travunjanin Srbin” i „Vojislav Dukljanin”. Ovi se podaci ne isključuju međusobno, jer je Vojislav poreklom iz Trebinja, a kao vladar Dukljanin, dok je po narodnosti Srbin, kao i svi članovi dinastije Vojislavića.
    Politički centar države kneza Vojislava i njegovih naslednika nalazio se u Duklji, ali su se u granicama države nalazile još dve srpske istorijske oblasti: Travunija (Trebinje) i Zahumlje. Na državnoj teritoriji bilo je najmanje 30 župa, pa se time objašnjava i relativna moć novostvorene države koja je mogla da se suprotstavlja vizantijskoj vojsci. Za vreme vladavine Vojislavljevog sina Mihaila i Mihailovog naslednika Bodina, teritorijom ujedinjenih srpskih primorskih zemalja, tokom poslednje četvrtine XI veka, državnost je ovde dobila najvidljivija i najznačajnija obeležja. Knez Mihailo stekao je dostojanstvo kralja (1076), dok je za vreme vladavine kralja Bodina, barski biskup uzdignut na rang nadbiskupa, odnosno arhiepiskopa. Posle brzog uspona novostvorene kraljevine Duklje, Travunije i Zahumlja, usledio je još brzi pad, zbog toga što Duklja kao mala i periferna oblast nije mogla zadržati vodeću ulogu među srpskim zemljama. Pred kraj XI veka vodeće mesto preuzela je istočna oblast prvobitne Srbije, s centrom u Rasi, poznata u izvorima i literaturi kao Raška.
    Sredinom XII veka i Raška i Duklja nalazile su se pod snažnom dominacijom Vizantije. Bez saglasnosti vizantijskog cara Manojla I Komnina (1143-1180), niko nije mogao postati veliki župan u Raškoj, niti veliki knez u Duklji. Bilo je to poznato i piscu Barskog rodoslova koji kaže, da posle smrti legendarnog kralja Gradinje, njegov sin: „knez Radoslav (Radoslaus knesius) otputova caru Manojlu koji ga blagonaklono primi i dade mu celu zemlju da njome gospodari, kako je ranije držao njegov otac. Posle je knez Radoslav (knesius Radoslaus), vrativši se od cara, počeo da, zajedno sa svojom braćom, drži zemlju i njome gospodari.” Nešto kasnije odmetnuli su se od Radoslava njegovi neprijatelji koji su doveli kneza Desu, sina raškog župana Uroša I, pa su mu predali vlast u Trebinju i Zeti. Knezu Radoslavu ostala je primorska oblast od Kotora do Skadra, odakle je on započeo borbu protiv kneza Dese. Izgleda da se sve ovo dogodilo oko 1150, ili 1151. godine. Ne zadržavajući se duže na sudbini kneza Dese, koji je kasnije postao veliki župan Raške, treba istaći da je u to doba vladar Duklje imao titulu kneza ili velikog kneza, a ne kralja kao njegovi prethodnici na prestolu. Bio je to ujedno i vidljiv znak slabljenja državnosti u Duklji, a ako se tome doda odvajanje istorijskih oblasti Travunije i Zahumlja od Duklje, onda slabljenje državnosti postaje još jasnije. S titulom kneza pominje se i poslednji vladar Duklje iz di- nastije kralja Bodina, veliki knez Mihailo. On je gospodario Dukljom i Trebinjem, svakako uz saglasnost cara Manojla I Komnina, ali su izvan njegove vlasti bili gradovi u Primorju, u kojima su delovali vizantijski organi uprave. Iz dokumenta o osvećenju katedrale Sv. Tripuna u Kotoru, saznaje se da se to dogodilo 1166. godine (19. juna): „kada se na papskoj stolici nalazio papa Aleksandar a carevao najpobožniji i večni pobednik Manojlo (Komnin), a namesnik (dux) Dalmacije i Duklje (Dioclie) bio kir Izanacije, koji je istom posvećenju po svojoj slobodnoj volji i sa naklonošću prisustvovao, a u Kotoru je Vita bio prior”. Prema navedenom citatu, na najnižem položaju nalazio se prior, kasnije knez (comes) Kotora, kao predstavnik lokalne uprave. Na znatno višem položaju nalazio se duka (dux) vizantijske provincije Dalmacije i Dioklitije, kir Izanaci- je, verovatno kir Isak, dok se na vrhu postojeće piramide nalazio najpobožniji car i večni pobednik Manojlo I Komnin. Ovde treba još dodati, kako je: „duka u XII veku u svojim rukama objedinio vojnu i civilnu vlast i postao novi, tipičan upravnik provincije”. U konkretnom slučaju duka kir Izanaci je nalazio se na čelu vizantijske provincije „Dalmacije i Dioklitije”. Na osnovu navedenih činjenica može se reći da su Kotor i gradovi koji su ulazili u sastav pomenute provincije, odnosno „teme” Dalmacije i Dioklitije, bili neposredno potčinjeni vizantijskom duksu kir Izanaciju.
    Neposredno gospodarenje Vizantije gradovima duž Primorja i nekim krajevima dublje u unutrašnjosti kopna, za vreme vladavine cara Manojla I Komnina, ne podleže nikakvoj sumnji. U istoriografiji nije pouzdano utvrđeno koliko je dugo vladao knez Radoslav i kada ga je zamenio veliki knez Mihailo. Vlast i jednog i drugog, kao vizantijskih vazala, osećala se dublje u unutrašnjosti zemlje, dok su gradovi sa okolinom ulazili u sastav vizantijske provincije „Dalmacije i Dioklitije”. Prema jednom nedatiranom pismu barskog nadbiskupa Grgura, vlast velikog kneza Mihaila bila je ograničena od njegovih „ujaka”, a po tumačenju K. Jirečeka od Mihajlovih „stričeva”, u svakom slučaju od Stefana Nemanje i njegove braće Stracimira i Miroslava. Vladavina velikog kneza Mihaila i u Duklji i u Trebinju bila je okončana pre 1189. godine, ali nije poznato na koji način. U istoriografiji je pouzdano dokazano da su Kotor i delovi današnje Republike Crne Gore, a preciznije njen južni deo, već januara 1186, postali integralni deo države velikog župana Stefana Nemanje. Sve se to dogodilo tokom rata između Vizantije i Raške koji je, s prekidima, trajao od 1183. do 1190. godine.
    Posle okončanja dugotrajnih sukoba i uspostavljanja mira, država srpskog velikog župana proširena je u pravcu istoka i juga. Priključivanje novih oblasti državi Stefana Nemanje prikazuje se, ponekad, u istoriografiji kao obično osvajanje. Poznato je da se u ratovima teritorije gube i zauzimaju, ali kada je u pitanju područje srednjovekovne Duklje i Dalmacije, odnosno Zete, tada se uz upotrebu reči „osvajanje” ne saopštava pre- cizno šta se zaista dogodilo. Delimično objašnjenje o ovom događaju nalazi se u Hilandarskoj osnivačkoj povelji koju je izdao Stefan Nemanja (1198), tada kao monah Simeon. U izdatoj hilandarskoj ispravi, bivši veliki župan ne pominje nikakvo osvajanje, zauzimanje ili otimanje tuđih te- ritorija, već jednostavno kaže: „obnovih svoju dedinu” i „uzdigoh propalu svoju dedinu”, na taj način što „priobretoh” ili „pronađoh od Morske zemlje Zetu i s gradovima, a od Arbanasa Pilot, a od grčke zemlje Lab s Lipljanom, Glbočicu, Reke, Zagrlatu, Levče, Belicu, Lepenicu” Stefan Nemanja u osnivačkoj povelji Hilandara ne prećutkuje da su do tada Arbanasi držali Pilot, odnosno dolinu Drima, a Grci ili Vizantinci Kosovo i šest župa u Pomoravlju, ali ništa slično ne kaže za Zetu, odnosno Dioklitiju i Dalmaciju. Za poslednje dve oblasti saopštena je samo geografska odrednica, odnosno da je u pitanju deo Primorja. O svemu šta se tada zaista dogodilo, znatno potpunija obaveštenja saopštava Nemanjin naslednik i sin Stefan. U Žitiju svog oca, odnosno Svetog Simeona, Stefan pored ostalog kaže: „Dioklitiju i Dalmaciju, otačastvo i roždenije svoje, pravu dedinu svoju, koja je silom pokorena od roda grčkoga i sazidani su gradovi u njoj od ruku njihovih, tako da se prozvala grčka oblast, a kojima su imena: Danj grad, Sardoniki grad, Drivast, Rosaf grad zvani Skadar, grad Svač, grad Ulcinj, grad slavni Bar”, a pre svega grad Kotor. Sve ove gradove, osim Kotora, veliki župan „poobara i poruši” i „istrebi grčko ime, da se nikako ne pominje ime njihovo u toj oblasti. Narod svoj u njima nepovređen ostavi da služi državi njegovoj”
    Za bolje razumevanje opširnog citata potrebno je objasniti pojedine izraze i termine. Napred je rečeno da je Dioklitija obuhvatala devet župa koje su grupisane oko Skadarskog jezera i duž Primorja, dok se pod Dalmacijom podrazumeva vizantijska provincija, odnosno „tema”, sa gore navedenim gradovima. Stefan Nemanja u Hilandarskoj povelji ne upotrebljava antičke nazive Dalmacija i Dioklitija, već domaći naziv Zeta, što upućuje na konstataciju da se političko jezgro iz Duklje pomerilo prema severozapadu, u dolinu reke Zete. Na čelu vizantijske provincije Dalmacije i Dioklitije, za vreme vladavine Manojla I Komnina, nalazio se carev namesnik s titulom duke, odnosno duksa, i on je bio starešina svih vojnih i civilnih vlasti. Prema gore navedenom citatu, Dioklitija i Dalmacija su „otačastvo”, „roždenije” i „dedina” Stefana Nemanje. Pod srednjovekovnim terminom „otačastvo” podrazumeva se država u savremenom značenju ove reči, a pod „roždenijem” u konkretnom slučaju podrazumeva se zavičaj, dok je „dedina” predstavljala nedeljiv zajednički i nasledni zemljoposed jednog roda ili bratstva, a u konkretnom slučaju vladarskog roda iz kojeg je poticao Stefan Nemanja. Navedeni termini predstavljaju pouzdan dokaz da su prava srpskog velikog župana bila neosporna, ali je deo „otačastva” (države), zatim „roždenije” (zavičaj) i deo „dedine” silom držao „rod grčki”, odnosno Vizantinci sa uporištima u gradovima, pa se zbog toga Dioklitija i Dalmacija prozvala „grčka oblast”. Pod srednjovekovnim terminom „oblast” podrazumeva se upravno područje, a u konkretnom slučaju to je bilo „grčko”, odnosno vizantijsko upravno područje. Prema tome, Stefan Nemanjić kao pisac Žitija Svetog Simeona tačno je definisao položaj Dioklitije i Dalmacije kao vizantijsko upravno područje, odnosno kao „temu”. Na ovoj teritoriji Stefan Nemanja je „poobarao” vizantijske gradove, odnosno utvrđenja i u tim mestima „istrebio grčko ime”, odnosno iskorenio Vizantince i njihove pristalice. Na osnovu kratke analize lako 6e se zaključiti da je srpski veliki župan oslobodio od tuđinske ili vizantijske vlasti svoj zavičaj, deo svoje države i deo naslednih zemljoposeda, a konkretno Zetu, odnosno teritoriju Dioklitije i Dalmacije, gde je ukinuo vizantijsku vlast, najkasnije 1185. godine. Sa ukidanjem vizantijske uprave, Dioklitija i Dalmacija postaju integralni delovi države Stefana Nemanje i njegovih naslednika. Antički nazivi ovih oblasti, kao dobro poznati širom Mediterana, ući će i u vladarsku titulaturu prvih srpskih kraljeva.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    II

    Srpski veliki župan je Dioklitiju i Dalmaciju 1185. ili 1189. godine, poverio svom najstarijem sinu Vukanu. Bilo je to u skladu s tadašnjim običajem da se državna teritorija deli između muških članova vladareve porodice, pa su na taj način stvarane „udeone kneževine”. Vukan je verovatno dobio svoju „udeonu kneževinu” već 1189. godine, jer je kneginja Desislava, žena poslednjeg vladara Duklje iz dinastije kralja Bodina, velikog kneza Mihaila, napustila zemlju i stigla u Dubrovnik avgusta 1189. godine, u pratnji svojih dvorana i barskog nadbiskupa Grgura. Kneginja je tada predala Dubrovčanima svoja dva broda, a kasnije joj se gubi trag u izvorima. Poznato je da se Stefan Nemanja dobrovoljno odrekao prestola i odlučio da se zamonaši, pa je povodom toga sazvao državni sabor (1196) kojem je za svog naslednika odredio mlađeg sina Stefana. Starijem sinu Vukanu dodelio je tada titulu velikog kneza, pa ga je time izjednačio u dostojanstvu sa velikim županom, ali ne i u vrhovnoj vlasti u državi. Vukan se pominje kao „udeoni knez” 1190, a 1195. godine kao „kralj”: Dioklije, Dalmacije, Tribunie, Toplice i Hvosna, ali se u istom izvoru, pre citirane titulature, pominje „gospodin Nemanja veliki župan”, kao vrhovni vladar države. Titula „kralja” upotrebljena je uz Vukanovo ime u skladu sa tradicijom, jer su ranije Dukljom vladali kraljevi, potomci Stefana Vojislava i njegovog sina kralja Mihaila. Pored titule „kralja”, posebnu pažnju privlače i oblasti koje su ušle u sastav Vukanove „udeone kneževine”. U pitanju su Duklja, Dalmacija, Trebinje (Travunija), Hvosno (Metohija) i Toplica, praktično jugozapadni deo tadašnje srpske države. Ubrzo posle Nemanjinog silaska s prestola i monašenja, izgleda da veliki knez Vukan više nije priznavao vrhovnu vlast velikog župana, odnosno svog mlađeg brata Stefana Nemanjića (Prvovenčanog). Na takvu konstaciju upućuje činjenica, što se vrhovna vlast velikog župana ne pominje u kotorskim dokumentima koji su nastali između 1197. i 1200. godine. Kotorski knez Bogdan i sudije doneli su jednu odluku 1197. godine: „Sub tempore domini nostri Velcanni, Dioclie, Dalmatie, Tribunie atque Toplize incliti regis”. U citiranoj latinskoj titulaturi ne pominje se vladavina velikog župana Stefana Nemanjića, već samo „naš gospodin”, „slavni kralj” Vukan i što je bitno, u titulaturi se više ne pominje Hvosno ili Metohija, a to opet znači da Hvosno više ne pripada Vukanovoj udeonoj kneževini. Osamostaljivanje udeonog kneza, a istovremeno i sužavanje njegove kneževine, saopšteno je na posredan način skraćivanjem vladarske titulature u dva kotorska dokumenta iz 1199. i 1200. godine. Prvi dokument izdat je „za vreme kralja Vukana i gradskog kneza Desimira”, a drugi „za vreme našega gospodina kralja Vukana, i dok je kod nas upravljao oblašću Desimir, njegov sluga”. Obe titulature jasno pokazuju da je jedini vladar Kotora, a po svoj prilici i nekadašnje Duklje i Dalmacije bio Vukan, dok se vrhovna vlast velikog župana Stefana ne pominje, pa se verovatno nije ni osećala. U Vukanovoj službi nalazio se i kotorski knez Desimir. Postojeće stanje u Kotoru se promenilo, najkasnije, do septembra 1201. godine kada je Lauro Zan, građanin Venecije: „položio zakletvu velikom županu Stefanu i njegovim sinovima…da će verno obavljati dužnost kneza” u Kotoru. Na osnovu ovog podatka može se zaključiti da je Kotor 1201. godine izdvojen iz Vukanove udeone kneževine, kao što je to nešto ranije učinjeno sa Hvosnom (Metohijom) i Toplicom, pa je to mogao biti „casus beli”. Rat je uskoro buknuo svom svojom žestinom. Vukan je dobio vojnu pomoć od ugarskog kralja, pa je sredinom 1202. godine proterao Stefana Nemanjića iz Raške i zauzeo presto velikog župana. Borbe su nastavljene i sledećih godina u kojima je Stefan Nemanjić postepeno potiskivao Vukana, tako da je uspeo da se vrati na velikožupanski presto, krajem 1204. ili 1205. godine. Posle završetka građanskog rata, velikom županu Stefanu Nemanjiću pripala je vrhovna vlast u celoj državi, dok je veliki knez Vukan zadržao svoju udeonu kneževinu koja je obuhvatala Duklju, Dalmaciju, a verovatno i Trebinje. Na ovoj teritoriji udeoni knez je imao široka ovlašćenja kao i ranije, pa se ponašao kao pravi vladar. Imao je svoju vlastelu, svoju vojsku, posebne prihode, upravni aparat, održavao je diplomatske veze sa papama i ugarskim kraljem, priznavajući neko vreme njegovu vrhovnu vlast, a učestvovao je i u radu crkvenog sabora Barske nadbiskupije. Ovo opet pokazuje da su svi zatečeni elementi državnosti u Duklji i Dalmaciji sačuvani i u udeonoj kneževini Vukana Nemanjića.
    Sva navedena i druga prava pripadala su Vukanovom sinu i nasledniku, velikom knezu Đorđu, koji se takođe pominje sa titulom „kralja”, ali samo na teritoriji kojom je gospodario. „Kralj” Đorđe se s bratom Mlađenom i rođacima obavezao 1208. godine na prijateljstvo i vernost Mlečanima. Prava udeonog kneza, a ujedno i nasleđeni elementi državnosti Duklje i Dalmacije, nisu pretrpeli osetnije promene kada je Stefan Prvovenčani dobio kraljevsku titulu i krunu 1217. godine i kada je Srpska crkva postala autokefalna (1219). Osnivanjem Srpske autokefalne arhiepiskopije i njenih episkopija, pravoslavno stanovništvo Zete, odnosno nekadašnje Duklje, Dalmacije i Trebinja, našlo se pod duhovnom jurisdikcijom Zetske pravoslavne episkopije, sa sedištem u Hramu Sv. Arhangela Mihaila na Prevlaci. Ovaj čin, posmatran samo sa organizacionog aspekta, mogao je da ojača postojeću državnost u Zeti, jer je Zetska episkopija svojom jerarhijom, crkvama, manastirima i parohijama, premrežila teritoriju Zete, uspostavivši istovremeno i granice do kojih se prostire duhovna jurisdikcija episkopije. Ove granice su se u načelu poklapale sa granicama istorijske oblasti Zete, odnosno „zemlje Zete”. Udeoni knez Đorđe bio je potčinjen srpskim kraljevima, pa se sa svojim odredom i saradnicima pridružio vojsci kralja Vladislava, koji je juna 1237. godine boravio na Cetini. Ovde je kralj Vladislav izdao povelju Splićanima u prisustvu: „kneza velieg Đorđa”, zatim vojvode Manojla, čelnika Obrada, jednog kaznaca, tepčije i kneza Ulcinja koji je bio potčinjen Đorđu. Nije isključeno da su i kaznac i tepčija, takođe, bili počinjeni velikom knezu. Nekoliko godina kasnije je „Đorđe, knez Duklje”, dozvolio ulcinjskom biskupu da se potčini dubrovačkom nadbiskupu.
    Vladavina udeonog kneza Đorđa okončana je najkasnije 1248. godine, kada je sahranjen u Sopoćanima. Nasledio ga je mlađi brat Stefan, takođe sin velikog kneza i „kralja” Vukana. Stefan Vukanović je raspolagao znatnim materijalnim i finansijskim sredstvima, kao i njegovi prethodnici, što mu je omogućilo da podigne u Morači veliki manastirski kom- pleks i hram posvećen Uspenju presvete Bogorodice. Hram se po svojim dimenzijama, visini i širini, može izjednačavati sa Mileševom koju je sagradio kralj Vladislav i Sopoćanima koje je podigao kralj Uroš I. Ovo opet predstavlja posredno svedočanstvo da se udeoni knez Stefan mogao meriti po svom bogatstvu i političkom uticaju sa pomenutim srpskim kraljevima, čiji je rođak bio. Zahvaljujući stečenom ugledu i poštovanju, a posebno privrženosti Srpskoj pravoslavnoj crkvi, lik kneza Stefana dobio je svoje mesto u poznatoj „Lozi Nemanjića”, koja je živopisana u Dečanima i Pećkoj patrijaršiji. O Stefanovoj političkoj i javnoj delatnosti malo se zna, izuzev da je bio prisutan prilikom utvrđivanja istočne hranice Humske pravoslavne eparhije, odnosno kod utvrđivanja međa sela Osolnika, poviše Rijeke Dubrovačke i Zatona, između 1250. i 1253. godine. Pored kneza Stefana, bili su prisutni episkop Spiridon, episkop Metodije i protovestijar Vratimir. Metodije je u to vreme bio humski episkop, dok se Spiridon nalazio, možda, na čelu Budimljanske episkopije. Za protovestijara Vratimira moglo bi se pretpostaviti da je bio u službi velikog kneza Stefana ili nekog od pomenutih episkopa.
    Dosadašnje izlaganje je pokazalo da vladari iz dinastije Nemanjića, u periodu između 1190. i 1253. godine, nisu ugrožavali ili razarali zatečene elemente državnosti na teritoriji Duklje, Dalmacije i Trebinja, odnosno u udeonoj kneževini velikog kneza Vukana i njegovih sinova, Đorđa i Stefana. Pre bi se moglo govoriti o tome da su zatečeni elementi državnosti brižljivo čuvani i negovani, pa i osnaženi, zahvaljujući osnivanju Zetske episkopije. Do kratkotrajne promene dolazi sredinom šeste decenije XIII veka, kada je kralj Uroš I odlučio da ukine udeone kneževine i u Zahumlju i u Duklji, odnosno Zeti. Pokušaj centralizacije vlasti u srpskoj državi za vreme kralja Uroša I nije bio dugog veka. Posle njegovog nasilnog svrgavanja s prestola (1276) došlo je do još radikalnije podele državne teritorije. Urošev sin i naslednik, kralj Stefan Dragutin (1276-1282), dao je svojoj majci, kraljici Jeleni, Zetu, Trebinje, zatim krajeve oko Plava i Gornjeg Ibra. Naziv Zeta potisnuo je antičke nazive Duklju i Dalmaciju, dobrim delom i zbog toga što su učvršćene granice Zetske pravoslavne episkopije. Kraljica Jelena je gospodarila svojom oblašću preko trideset godine, od 1276. do 1308. godine. Ona je vladala skoro samostalno, pa je sazivala i državne sabore u svojoj oblasti. Posedovala je nekoliko vladarskih rezidencija ili „dvorova”: u Trebinju, Skadru, Brnjacima na Ibru, a verovatno i drugim mestima. Imala je svoju vojsku, vlastelu, prihode, upravni aparat, kancelariju, davala je carine pod zakup, vodila diplomatsku prepisku sa papama, vladarima u Južnoj Italiji i susednim Dubrovnikom. O njenom mišljenju i stavu morali su da vode računa oba njena sina i kralj Dragutin i kralj Milutin. U literaturi se ponekad jednostavno konstatuje da je kraljica Jelena pomagala katoličke crkve u Primorju, što je tačno, a pritom se ne naglašava da je ona bila vladar i katolika i pravoslavnih hrišćana u svojim oblastima. Ne iscrpljujući naznačenu problematiku koja je u istoriografiji na više mesta osvetljavana, treba istaći kako je kraljica Jelena svojim prihodima podigla manastir Gradac sa pravoslavnim hramom koji je posvećen presvetoj Bogorodici, praznik Blagoveštenje. Pred kraj života kraljica Jelena se zamonašila u hramu Sv. Nikole u Skadru, a kada je umrla u Brnjacima 1314. njeno telo je na najsvečaniji način preneto u manastir Gradac.
    Kada se kraljica Jelena povukla iz političkog života 1308. godine, kralj Milutin je dao Zetu i Trebinje svom sinu Stefanu, budućem kralju Stefanu Dečanskom. Prema jednom mletačkom dokumentu, Stefanu su pripadala široka ovlašćenja, pa ga Mlečani zbog toga nazivaju: „kraljem Duklje, Albanije, Zahumlja i Primorja”. Milutinov sin i potencijalni naslednik prestola imao je svoju vlastelu, vojsku, upravu i prihode, a pošto je u jednom trenutku njegov položaj bio ugrožen, zetska vlastela nagovo- rila je Stefana da preotme presto svom ocu kralju Milutinu. Proračun vlastele bio je loš, jer je kralj Milutin bio najsposobniji i najspretniji srpski vladar. Kralj je sa svojom vojskom upao u „Zetsku zemlju” i došao do Bojane. Ovde je uspeo da nogovori Stefana da dođe na pregovore, a onda ga zatvorio (1314), otpremio za Skoplje, gde je delimično oslepljen i poslat u Carigrad. Posle okončane pobune svog sina Stefana i zetske vlastele, kralj Milutin je upravljao Zetom preko svog namesnika kneza Ilije (1318), koji se 1321. godine pominje kao „opšti kefalija” u Zeti.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    III

    Ubrzo posle smrti kralja Milutina i dolaska na vlast kralja Stefana Dečanskog (1321-1331), Zeta ponovo dobija poseban status u državi Ne- manjića, kao oblast ili „zemlja” kojom gospodari „mladi kralj” Stefan Dušan. On je takođe raspolagao širokim ovlašćenjima. Imao je svoju vojsku, svoje prihode, poseban upravni aparat, a bio je okružen uglednom, sposobnom i moćnom vlastelom, među kojom se ističu: vojvoda Mladen, rodonačelnik Brankovića, zatim vojvoda Vojin rodonačelnik moćnih Vojinovića, potom čelnik Đuraš Ilijić sa braćom, sin kneza Zete i kefalije Ilije. Okružen moćnom zetskom i trebinjskom vlastelom, a raspolažući značajnim finansijskim sredstvima i uz sve to, ovenčan slavom hrabrog i sposobnog vojskovođe, mladi kralj se osećao gotovo nezavisnim vladarem u svojoj oblasti. Sve je to, verovatno, izazvalo nezadovoljstvo i podozrenje kralja Stefana Dečanskog. Ovom prilikom ne treba se duže zadržavati na zanimljivim detaljima sukoba i borbe između oca i sina, kao ni njihovom privremenom mirenju, već treba upozoriti da je vlastela odlučivala kakav joj je vladar potreban i kakva će se voditi spoljna politika. U tome je prednjačila zetska i trebinjska vlastela, koja je postala svesna svoje snage i uloge u zemlji. Ne želeći da i po drugi put napravi grešku kao u pobuni protiv kralja Milutina, zetska i trebinjska vlastela primorala je mladog kralja Stefana Dušana da izvrši državni udar, odnosno neku vrstu dvorskog puča. Stefan Dušan je s malim i odabranim odredom svoje vlastele delovao brzo i odlučno, pa je izvršio iznenadni prepad na dvor kralja Stefana Dečanskog. Vlastela je uspela da zarobi Stefana Dečanskog i omogući Dušanu da preuzme vrhovnu vlast u državi. Ovaj postupak je legalizovan obredom krunisanja Stefana Dušana za kralja srpskih i pomorskih zemalja. Dovođenjem na presto mladog, sposobnog i ambicioznog vladara, zetska, trebinjska i druga srpska vlastela dobila je vođu kakvog je želele, koji će joj omogućiti da stiče nove zemljoposede, velika bogastva i slavu, što se ubrzo i dogodilo.
    U prvim godinama vladavine kralja Dušana, Zetom je upravljao njegov namesnik i dalji rođak Vratko, praunuk velikog kneza Vukana, koji se u izvorima pominje sa titulom župana, potom vojskovođe, kneza i velikog kneza. Vratkovo namesništvo u Zeti kao da ne predstavlja slučajnost ali se sa njim istovremeno zatvara krug prinčeva iz kuće Nemanjića koji su gospodarili Zetom. Dušanovo ratovanje protiv Vizantije povuklo je i kneza Vratka i drugu srpsku vlastelu daleko na jug, u dolinu Strume, do Soluna, u Tesaliju i Epir. Na ovom mestu ne treba raspravljati o položa- ju Zete u Dušanovom carstvu, jer je to već učinjeno u istoriografiji, pogotovo što je Zeta tada predstavljala samo jednu oblast, kakvih je bilo nekoliko. No i pored toga, izgleda da su se neke tradicije poštovale, pa je deo prihoda od zetskih trgova pripadao jednom članu vladareve porodice, a u konkretnom slučaju carici Jeleni.
    U istoriografiji je dobro poznato i na više mesta obrazloženo, kako je posle smrti cara Dušana (1355) vrhovna vlast u državi pripala njegovom sinu, caru Urošu koji nije bio sposoban da vlada. Nesposobnost cara Uroša postala je vidljiva širom Dušanovog carstva, pa je otpočeo proces osamostaljivanja pojedinih oblasti, na čelu sa oblasnim gospodarima. Srpska vlastela u Raškoj okupila se oko kneza Vojislava Vojinovića, a zetska vlastela oko braće Balšića, svakako s ciljem da zaštite vlastite interese i da zauzmu vodeću ulogu u državi kakvu su ranije imali. Namere srpske vlastele nisu ostvarene, ne samo zbog sukoba između kneza Vojislava i Balšića, već prvenstveno zbog toga što se centar Uroševe države nije nalazio ni u Raškoj ni u Zeti, već na prostoru Makedonije. Iznenadna pojava nepoznate vlastele Balšića, kao oblasnih gospodara Zete već 1360. godine, ne treba da iznenađuje, jer su se u Zeti održali najvažniji elementi njene državnosti. Poznate su bile granice „zemlje Zete”, kao i granice Zetske episkopije, odnosno mitropolije. Živa je bila uspomena na prisustvo mladih kraljeva iz dinastije Nemanjića koji su gospodarili ovom teritorijom, a snažna je bila uspomena zetske vlastele na političko vođstvo u srpskoj državi. Ovi i drugi činioci ubrzali su okupljanje zetske vlastele oko porodice Balšića koja se istakla svojom preduzimljivošću. Balšićima je pošlo za rukom da 1371. godine zaposednu Hvosno, odnosno Metohiju, uključujući Peć i Prizren, a 1373. godine da zauzmu župe Dračevicu, Konavle i Trebinje. Na taj način, a nimalo slučajno, Bališići su postali gospodari onih teritorija kojima je nekada gospodario veliki knez Vukan.
    Propadanje Zete pod vlašću Balšića teklo je postepeno i trajalo je nekoliko decenija. Kada je umro Balša III Balšić (1421), poslednji muški potomak ove porodice, Zeta je pripala njegovom ujaku, despotu Stefanu Lazareviću, a tačnije samo oni delovi teritorije koje Venecija nije zauzela. Despot Stefan je zbog toga morao da vodi rat protiv Venecije i da oslobodi one gradove i krajeve koje je mogao osloboditi. Cilj je samo delimično ostvaren, pa je Venecija zadržala Kotor, Ulcinj, Skadar, kao i teritoriju između Bojane i donjeg toka Drima. Poštujući tradicije Nemanjića, uključujući i elemente državnosti Zete, despot Stefan Lazarević dao je Zetu nasledniku svog prestola, „mladom gospodinu” Đurđu Brankoviću, da ovom teritorijom gospodari kao što su to činili „mladi kraljevi”. Sve ovo pokazuje da je Zeta i u okvirima Srpske Despotovine imala poseban status. Kada je umro Stefan Lazarević, njegov naslednik, despot Đurađ Branković postavljao je u Zeti posebnog namesnika, obično istaknutog vojvodu da upravlja vojnim i civilnim postovima na ovoj teritoriji
    Srpska Despotovina bila je izložena snažnom pritisku Turaka. Sa dalekim centrom u Smederevu gubila je teritorije i kontrolu nad Zetom, gde se osamostalio ugledni vlasteoski rod Crnojevića, pa je Stefan Crnojević 1455. godine priznao nominalno vrhovnu vlast Venecije. Stefana je nasledio sin Ivan (1465-1490) koji je po potrebi istupao protiv ili sarađivao sa Venecijom, a kada je morao, vezivao se i za Turke, što mu je omogućilo da uživa znatan stepen samostalnosti On je gospodario onim delovima Zete koji se nisu nalazili pod tuđinskom vlašću. Bila je to mala oblast koja je imala površinu od oko 2.000 kvadratnih kilometara. No i pored toga, vladar se ponašao kao da upravlja pravom i velikom državom, pa se vojvoda Ivan, a kasnije njegov sin i naslednik Đurađ Crnojević, titulisao: „U Hristu Bogu blagoverni i Bogom čuvani gospodar zetski” Gospodar je imao svoju vlastelu, dvor, dvorane, dvorodržicu, vojvode, dijake, pa čak „logofete”, kefalije i pronijare, gotovo sve institucije koje su imali kraljevi i carevi iz dinastije Nemanjića. Ugledajući se u sve- mu na svetorodnu lozu Nemanjića, gospodin Ivan i gospodin Đurađ ukazivali su najveće poštovanje i podršku Srpskoj pravoslavnoj crkvi, a konkretnije Zetskoj mitropoliji. Oskudevajući u mnogo čemu, gospodin Ivan Crnojević je izdvojio znatan deo lične imovine da bi podigao manastir na Cetinju 1485. godine. Manastir je posvećen Roždestvu presvete Bogorodice (praznik Mala Gospojina), a „narečen” je da bude novo sedište „Mitropolije Zetske”. O potrebama manastira, odnosno Mitropolije, brinuo se kasnije i gospodin Đurađ Crnojević (1490-1496), pa je naredio monahu Makariju „od Crne Gore”, da štampa nekoliko bogoslužbenih knjiga.
    Premeštanje dvora Crnojevića i sedišta Zetske mitropolije na Cetinje, direktno je uticalo na stvaranje novog političkog i duhovnog središta Zete u kraju koji je bio poznat pod nazivom Crna Gora. Prema jednom sačuvanom zapisu iz XVI veka, za jednu knjigu se kaže da je bila napisana: „na mestu zvanom Cetinje, u Crnoj Gori, u predelu zemlje Zete, u hramu Roždestva presvete Bogorodice. Iz navedenog citata jasno se vidi, da se naselje Cetinje nalazilo u kraju koji je poznat pod nazivom Crna Gora i da je ovaj kraj bio samo deo znatno veće teritorijalne celine, tada dobro poznate pod nazivom Zeta. Na osnovu navedenog podatka i celokupnog izlaganja može se zaključiti, da je iz geografskog naziva kraja u kojem se nalazio politički, i crkveni centar, a ne od imena naroda, izveden i naziv države koja je kroz vekove stvarana na području današnje Crne Gore. Najstarije političko jezgro stvoreno je istočnije i u blizini antičkog grada koji se zvao Doklea ili Dioklia, pa je iz imena ovog grada izveden i naziv istorijske oblasti i države Duklje ili Dioklitije, koja je obuhvatala nekoliko župa kraj Skadarskog jezera i u Primorju. Kada je za vreme vladavine cara Manojla I Komnina (1143-1180) proširena i učvršćena vizantijska tema „Dalmacija i Dioklitija”, politički centar je pomeren severozapadno od napuštenog antičkog grada, u dolinu reke Zete, pa je iz imena ove reke izveden naziv istorijske i osamostaljene oblasti Zete. Sve se to dogodilo pre dolska na vlast Stefana Nemanje, a preciznije pre nego što je Zeta postala sastavni deo njegove države. Tri veka kasnije, pod pritiskom Turaka, premešten je i politički i verski center Zete na Cetinje, u Crnu Goru. Nepune dve decenije posle ovih događaja, ugasio se i poslednji plamičak političke samostalnosti u ovim krajevima (1496), pa su Turci svojim nahijama premrežili srpsku istorijsku oblast Zete. S gubitkom političke samostalnosti nisu ugašeni i svi elementi srpske državnosti, koja se u srednjem veku oslanjala na svetovnu i crkvenu vlast. Pod crkvenom jurisdikcijom mitropolije na Cetinju bilo je pravoslavno stanovništvo na području Zetske eparhije i u doba turske vladavine. Mitropolija je brižljivo negovala tradiciju Nemanjića, uključujući i elemente srpske državnosti, posebno pripadnost Srpskoj pravoslavnoj Svetosavskoj crkvi, srpskom narodu, sve sa ciljem da se stvori samostalna i slobodna srpska država. Zahvaljujući upornom i dugotrajnom delovanju Zetske mitropolije na Cetinju, stvoreno je snažno političko i duhovno jezgro u Staroj Crnoj Gori, na čelu sa vladikama, koja će dati svoje ime novostvorenoj srpskoj državi – Kneževini, Kraljevini i Republici Crnoj Gori.

    SAŽETAK: U južnim oblastima današnje Crne Gore postojale su, tokom srednjeg veka i kasnije, tri istorijske oblasti i tri istoimene države: Duklja, Zeta i Crna Gora. Stvarao ih je uvek jedan te isti narod – srpski narod. Postavlja se pitanje šta je uticalo na promenu naziva ovih istorijskih oblasti i istoimenih država, o čemu će se raspravljati u priloženom rukopisu, a posebno u kojoj je meri nasleđe iz države Nemanjića doprinelo očuvanju i obnavljanju srpske državnosti na prostorima današnje Crne Gore.

    KLJUČNE REČI: Duklja, Zeta, Crna Gora, Vojislavići, Nemanjići, Balšići, Crnojevići, srpski narod, Zetska pravoslavna episkopija, srpska državnost.

    Miloš Blagojević

    IZVOR: ZBORNIK MATICE SRPSKE ZA ISTORIJU, 83, Novi Sad, 2011.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    Aleksandar Karađorđević, kralj (Cetinje, 17. XII 1888 — Marsej, 9. X 1934)

    Rođen je kao četvrto dete srpskog kneza Petra i kneginje Zorke, najstarije ćerke crnogorskog knjaza Nikole. Ostao je rano bez majke: umrla je kada je imao 15 meseci. Odrastao je pored vojnički vaspitanog oca. Sa ocem i bratom odlazi 1894. u Ženevu, gde je živeo veoma skromno. Kao dete siromašnog srpskog kneza, pohađao je osnovnu školu sa ostalom decom iz građanskih slojeva, među kojima se isticao kao odličan đak. Nastavio je školovanje u Petrogradu, stupajući 1899. u školu Pravovedanija, kroz koju je prošao veliki broj poznatih ruskih pravnika i diplomata. Pravac njegovog daljeg školovanja odredili su događaji u Srbiji 1903. kada je njegov otac posle Majskog prevrata postao kralj Srbije. Sa navršenih petnaest godina stupio je kao običan redov u Šesti puk srpske vojske, koji će otada nositi njegovo ime. Zadržao je ipak ljubav prema knjizi i sklonost ka umetnosti. Njegov prvi guverner, grof Lujo Vojnović, zapisao je da je bio darovit mlad čovek, pokazivao je bistrinu da shvati suštinu stvari, a naročitu sklonost imao je prema slikarstvu i muzici. Od velikog je značaja bilo njegovo školovanje i boravak u Rusij i, koje je sticaj em različitih okolnosti bilo dugotrajno i neredovno. Od jeseni 1905. primljen je u elitni Paževski korpus, gde su vojne nauke izučavala samo deca iz carske i kneževskih porodica i deca državnih i vojnih starešina. Uživao je naklonost ruskog cara Nikolaja koji je na njega gledao kao na svoga sina, te je smatran ruskim vaspitanikom koji će u političkoj orijentaciji svoje zemlje tražiti naslona na Rusiju. Ta čvršća veza sa Rusijom trebalo je da bude potvrđena i njegovom ženidbom sa jednom od carevih kćeri.
    I pored svih privilegija koje je uživao, uslovi boravka u Petrogradu nisu bili najpovoljniji za srpskog kraljevića. U okruženju su vladali neredi i velika napetost zbog ruske revolucije 1905. i rata sa Japanom, a njemu nije odgovarala ni oštra ruska klima. Pošto po savetu lekara nije smeo da produži studije u Petrogradu, srpska vlada je našla rešenje za produženje njegovog školovanja na taj način što je angažovala ruskog nastavnika, pukovnika Suljmenova da ga podučava u Beogradu, s tim da odlazi u Petrograd i redovno polaže ispite. U jesen 1907. polagao je ispite šestog razreda vojne akademije u Paževskom korpusu, na taj način završio je i sedmi razred, a kada je počeo pohađati specijalistički kurs, nastupila je politička kriza zbog aneksije BiH. To ga je uznemirilo i odvuklo od učenja te mu je dozvoljeno dvomesečno odsustvo i odmor u Italiji. Nekoliko meseci po povratku u Petrograd pozvan je iz Beograda da se hitno vrati u zemlju i preuzme položaj prestolonaslednika, pošto se njegov stariji brat Đorđe odrekao prestola. Otkada je u martu 1909. proglašen za prestolonaslednika, pokazivao je neobičnu aktivnost. Pred Srbijom je tada bio najvažniji nacionalno-politički zadatak: izvući se iz nepovoljnog okruženja, odoleti pritisku Austrougarske i pripremiti se za oslobodilački rat protiv Turske. Njegov dvor je postao stecište nacionalnih radnika, književnika, slikara, trgovaca, ali i običnih domaćina, seljaka. Istovremeno je prokrstario čitavu Srbiju, zalazio u kuće seljaka, interesovao se za njihove tegobe. Na vojničkom planu preuzeo je Inspektorat celokupne vojske, koji se starao o naoružanju, snabdevanju i, uopšte, obuci vojske. Obilazio je garnizone, prisustovao vojnim manevrima i u tome se toliko iscrpljivao da se u jesen 1910. razboleo od tada opake bolesti trbušnog tifusa, koja ga je zamalo stala života.
    Na međunarodnom planu, kao novi čovek na srpskom Dvoru, pokazao se kao pogodna ličnost za diplomatsko otvaranje Srbije, koja je od 1903. bila u izolaciji zbog masakra kraljevskog para Obrenović. Njegov susret sa bugarskim kraljem Ferdinandom na Kopaoniku, a zatim poseta Sofiji ubrzali su ostvarenje saveza sa ovim najvažnijim balkanskim susedom. U balkanskim ratovima bio je komandant Prve armije. Pod njegovom komandom izvojevana je 24. oktobra 1912. velika pobeda nad turskom vojskom kod Kumanova, koja je uticala na čitav tok rata: pobeđena je Otomanska imperija i završena vekovna borba Srba protiv Turaka. U Drugom balkanskom ratu sa Bugarskom rešavalo se pitanje i preraspodele Makedonije. Uoči preduzimanja neprijateljstva, inicirao je stvaranje srpsko-grčkog saveza protiv Bugarske. Pod njegovom komandom potučena je bugarska vojska na Bregalnici i Srbija je postala dominantna sila na Balkanu sa velikim političkim ugledom u Evropi. Posle balkanskih ratova ušao je u srpsku istoriju kao „osvetnik Kosova”. Težio je da se u novooslobođene oblasti prenesu sve slobodarske tekovine Srbije kako bi se Stara Srbija i Makedonija ekonomski i kulturno što brže razvij ale i dostigle nivo Šumadij e. U tom nastoj anju sukobio se sa oficirima, pripadnicima organizacije „Crna ruka”, koji su novooslobođene oblasti smatrali okupiranim područjem. Početak sukoba nastao je kada je u proleće 1914. Pašićeva vlada jednom uredbom pokušala da u Makedoniji uspostavi bar simboličnu prednost civilnih vlasti nad vojnim. Na to su crnorukci pod vođstvom Apisa, preteći pobunom, vršili pritisak na kralja Petra da smeni Pašićevu vladu. U toj kritičnoj situaciji, rešen da neće biti oruđe u tuđim rukama, Aleksandar je, uz podršku ruskog poslanika Hartviga, uticao na oca da ne popusti pritisku oficira crnorukaca. Smatrajući se vezan već datim obećanjem da smeni Pašića, kralj Petar je rešio da se sam povuče. Proklamaciju kojom svoju kraljevsku vlast prenosi na prestolonaslednika objavio je 24. juna 1914, obrazlažući odluku bolešću i dužim lečenjem. Tek što je otpočeo da kao regent vrši kraljevsku vlast, Austrougarska je ostvarila svoju ratnu pretnju prema Srbiji, uzimajući kao povod atentat nad nadvojvodom Ferdinandom u Sarajevu.
    U vreme ultimatuma Austrougarske, zbog odsutnosti članova Pašićeve vlade i načelnika Vrhovne komande, bio je prinuđen da prvi zauzme stav da se ultimatum u celini ne prihvati, da sam organizuje Štab Vrhovne komande, pregleda ratne planove, nadgleda izvršenje mobilizacije, stara se o pokretu i ishrani vojske. U toku samog rata, u vreme Kolubarske bitke, odlučno se suprotstavio svome proslavljenom vojskovođi vojvodi Putniku, koji je u beznadežnoj situaciji tražio da se obustavi svaki otpor i zatraži mir. Pružanjem pune podrške generalu Mišiću, otvorio je put preokretu i uspešnoj kontraofanzivi. U proleće i u leto 1915. dugo je odolevao pritisku saveznika da sa svojom umornom i iscrpljenom vojskom preduzme riskantnu ofanzivu prema zapadu da bi se ona spojila sa italijanskom vojskom. Da je kojim slučajem podlegao tom pritisku, srpska vojska bi se u pokretu našla negde oko Vinkovaca i, zatečena udruženim napadom Austro-Nemaca i Bugara, bila prinuđena na kapitulaciju. Kada je u jesen iste godine došlo do sinhronizovanog napada Austrijanaca, Nemaca i Bugara na Srbiju, dugo se zavaravao obećanjima saveznika da će mu priteći u pomoć. Pošto je očekivana pomoć izostala, bio je prinuđen da se saglasi sa teškom i do tada u istoriji srpskog ratovanja nezabeleženom odlukom o egzodusu iz Srbije. Morao se privremeno odreći i usluga svog omiljenog vojskovođe vojvode Mišića, koji se protivio povlačenju i predlagao kontraofanzivu, pa ako ona ne uspe, zahtevati primirje. Spasavanje srpske vojske, koja se na albanskim obalama Jadrana našla gotovo u bezizlaznom stanju, iscrpljena dugim maršom, izložena bolestima, hladnoći i gladi, svakako je njegova istorijska zasluga. Danonoćno je upućivao predstavke i apele ruskom caru, engleskom i italijanskom kralju i francuskom predsedniku, dok u poslednjem trenutku nije stigla saveznička flota i otpočela transportovanje srpske vojske na Krf. Posle njene reorganizacije i prebacivanja na Solunski front, bilo je sporno pitanje ko će komandovati celokupnom vojskom na tom frontu. Odlučno se usprotivio nametanju da komandovanje preuzme francuski general, jer mu je to izgledalo kao uzimanje njegove vojske u najam a ne pružanje pomoći. Po ustavu Srbije kao regent i vrhovni komandant nije mogao da stavi svoju vojsku pod tuđu komandu. Saveznici su prihvatili da francuski general u svojstvu glavnog komandanta komanduje „u ime regenta Aleksandra i saveznika” pa je tako srpska vojska zadržala unutrašnju autonomiju i mogla biti upotrebljena na zasebnom delu fronta.
    Na Solunskom frontu težio je da u uslovima oslabljene vojne sile obezbedi jedinstvo u oficirskom koru i mobiliše ga za oslobođenje zemlje. Iz tih razloga odlučio se na konačan obračun sa „Crnom rukom” i na osudu Apisa i njegove grupe oficira. Posle pokušaja sumnjivog atentata, iza kojeg su prema najnovijim istraživanjima stajali pripadnici „Crne ruke”, uhapšeni su Apis i njegovi sledbenici i tom prilikom je otkriven statut i drugi dokumenti ove organizacije, koji su ukazivali na njene terorističke ciljeve. Insistirao je zatim da se u sudskom procesu to i dokaže. Značaj Solunskog procesa Apisu i njegovim sledbenicima ponajviše je u tome što je donetim presudama likvidirana teroristička organizacija koja je težila vojnoj diktaturi i što je u ratnim uslovima uspostavljeno jedinstvo komandnog kadra. Njegovi napori bili su usredsređeni na zahteve savezničkim vladama za održavanje i ojačanje Solunskog fronta slanjem većih vojnih efektiva i za preduzimanje ofanzive. Već od 1916. uveravao je savezničke državnike da će se rat završiti tamo gde je otpočeo — na Balkanu. Za uspešnost proboja navodio je strategijske razloge — Nemačka će se zaustaviti tako što će se prodorom na istoku onemogućiti snabdevanje njene voj ske, i psihološke — njegova j e voj ska naj spretnij a za izvršenje proboja pošto ne može stalno i dugo ostati ukopana, daleko od svoje otadžbine. Sam je smatrao za svoj najveći doprinos u toku rata što je uspeo da državnike i vojskovođe zapadnih zemalja uveri u potrebu i važnost Solunskog fronta, kako sa strategijske, tako i sa političke i ekonomske tačke gledišta. Bio je tada uveren da je pobedom svoga mišljenja nad suprotnim predlozima velikih vojskovođa spasao svoju vojsku i preko nje osigurao bolju budućnost svoga naroda. Za vreme ofanzive i srpskog proboja na Solunskom frontu, kao vrhovni komandant nalazio se stalno na položajima, bio dobro obavešten o toku operacija i donosio sudbonosne odluke. Dve su bile najvažnije: kada je srpska vojska zbog brzine prodora daleko odmakla i bez dej stva francuskih i engleskih trupa sa krila došla u opasnost da bude odsečena od pozadine, naredio je produženje ofanzive u nameri da što pre izbije u dolinu Vardara i time razdvoji nemačke od bugarskih trupa. Drugu odluku o produženju napada doneo je kada se Prva armija našla ispred Niša, gde je neprijatelj sakupio dve nemačke i tri austrijske divizije. Te dve hrabre odluke uticale su i na uspešan završetak čitavog rata: Bugarska je kapitulirala, savezničke strane su uskoro izbile na Dunav pa je i Nemačka zatražila prekid neprijateljstava.
    Srpske ratne ciljeve, formulisane tokom rata (Niška deklaracija), nastojao je da usaglasi sa ratnim okolnostima. Kao vrhovni komandant, u proklamacijama koje je upućivao svojoj vojsci, isticao je najčešće da se bori za oslobođenje Srpstva i stvaranje velike Srbije. Jugoslovenskoj politici je prilazio dosta oprezno, mada joj se nije otvoreno protivio. Posle proboja Solunskog fronta bio je zadovoljan što je brzo oslobođena Makedonija, Crna Gora, Srbija, BiH, deo Dalmacije, jer su te zemlje bile naseljene pretežno srpskim življem i trebalo je da uđu u sastav buduće države. I Hrvate je smatrao dobrodošlim u ovu državu, prihvatajući s njima i federalnu zajednicu. Ipak je novembra 1918. odbacio Ženevsku deklaraciju kojom bi sve jugoslovenske pokrajine bivše Austrougarske, kao posebna država, uspostavile privremeno sa Kraljevinom Srbijom konfederalni odnos. Stvaranje jugoslovenske države 1918. prihvatio je iz uverenja da je to u datim međunarodnim okolnostima najbolje rešenje i iz nacionalno-strategijskih razloga, jer je bilo gotovo nemoguće obrazovati i održati srpsku nacionalnu državu, okruženu katoličkim zemljama sa tada moćnom Italijom na njenim granicama, a bez podrške pravoslavne Rusije koja je bila uništena boljševičkom revolucijom. Imperativ je bio i da se onemogući stvaranje nezavisne hrvatske države, jer bi se, uz podršku katoličkih zemalja, pre svega Italije, mogla obnoviti Austrougarska, što bi predstavljalo opasnost za sve Srbe.
    U prvim godinama Kraljevine SHS, u vreme državno-pravnog provizorijuma i privremenog parlamenta, imao j e ulogu posrednika između dva bloka suprotstavljenih političkih stranaka: s jedne strane, Radikalna stranka sa Hrvatskom zajednicom i slovenačkim klerikalcima, a s druge, Demokratska stranka sa socijaldemokratama. Prvi blok bio je naklonjen idejama decentralizacije države, dok se drugi koalicioni blok više zalagao za očuvanje unitarne države, kakva je proklamovana prvodecembarskim aktom ujedinjenja. Oba bloka imala su različita gledišta u pitanjima sprovođenja mera socijalne politike, zbog čega su se, u zavisnosti od situacije, smenjivali na vlasti.
    Vidovdanski ustav je definisao Kraljevinu SHS kao „ustavnu, parlamentarnu i naslednu monarhiju”. Kao i sve državne vlasti, tako i kraljevska proističe iz ustava. Kralj nema nikakvih istorijskih prava mimo ustava i iznad ustava, nikakvih prava koj e mu ustav ne bi mogao oduzeti, ili na osnovu kojih bi ustav mogao da pogazi. Ustav je raščlanio državnu vlast na tri osnovne funkcije — zakonodavnu, upravnu i sudsku, i odredio organe koji će ih vršiti. Kralj učestvuje u vršenju sve tri vlasti, ali uvek sa ograničenom moći. On izdaje zakone, ali zajedno sa Skupštinom, šef je upravne vlasti, ali ne vlada neposredno nego preko ministara koji odgovaraju Skupštini, a ona im može izglasati nepoverenje ili ih optužiti za zloupotrebu položaja; u kraljevo ime sudovi izriču presude, ali ne po njegovoj volji nego na osnovu zakona. Od zakonodavne vlasti, kralj raspisuje izbore, saziva, otvara i zaključuje sednice Skupštine, potvrđuje zakone, ali onakve kakve je Skupština usvojila. Od izvršne vlasti kralj ima diplomatsku vlast da predstavlja zemlju u međunarodnim odnosima i vojnu vlast, kao vrhovni komandant sve vojne sile. Kralj jedino uživa privilegije svoje ličnosti time što ne može biti optužen i suđen za krivična dela, a za njegove eventualne političke pogreške odgovorni su ministri, koji opet mogu biti uklonjeni sa vlasti. U svojim imovinsko-pravnim odnosima kralj se ne razlikuje od običnih građana, protiv njega se može voditi građanska parnica, on plaća sve vrste poreza, takse, carine i slične dažbine. Iako je vršio vlast više od sedam godina, stupio je na presto i stekao titulu kralja tek posle smrti svoga oca, kralja Petra, 16. septembra 1921. Nepunu godinu dana iza toga oženio se rumunskom princezom Marijom (8. juna 1922), a 6. septembra 1923. rodio mu se prvi sin Petar, koji je postao i prestolonaslednik.
    Protiv Vidovdanskog ustava borile su se ponajviše političke stranke Hrvata, ali ne toliko zbog monarhijskog oblika vladavine, koliko zbog državnog uređenja po kome je Kraljevina SHS utvrđena kao unitarna država. Hrvati su insistirali na (kon)federalističkom uređenju u obliku dualizma, pri čemu bi jedna država bila Hrvatska a druga Srbija, a oko njih bi se okupile sve druge jugoslovenske pokrajine. Suština srpsko-hrvatskog spora svodila se na teritorije u Hrvatskoj na kojima su vekovima živeli pretežno Srbi. Hrvati su se pozivali na njihova „historijska i državna prava” i tražili Hrvatsku u granicama kakva im je ostala od bivše Austrougarske. Srbi su odgovarali da se sloboda jednog naroda ne može složiti s pojmom istorijskih prava i insistirali da se poštuje i volja Srba u Hrvatskoj. Između dveju najčešće suprotstavljenih srpskih partija, Radikalne sa svesrpskom i Demokratske stranke sa jugoslovenskom ideologijom, kralj je većeg oslonca nalazio kod radikala, čiji se vođa Pašić odlučnije suprotstavljao hrvatskom separatizmu. Posle Pašićeve smrti došlo je do raspada Radikalne stranke dok je Pribićevićeva Samostalna demokratska stranka, koja je predstavljala Srbe u Hrvatskoj, ušla u koaliciju sa Radićevom Hrvatskom seljačkom strankom. Obrazovan je tzv. „prečanski front” koji je zauzeo oštar opozicioni stav prema srbijanskim strankama, i uopšte prema Srbij i, koja je optuživana za hegemonističku politiku. T ime izazvana oštra politička borba prerasla je u državnu krizu posle atentata Puniše Račića u Skupštini (20. juna 1928), kada su revolverski meci usmrtili dvojicu hrvatskih poslanika i smrtno ranili i samog predsednika stranke Stjepana Radića. Kriza je dostigla vrhunac kada je stigao izveštaj iz Hrvatske da će se u Zagrebu konstituisati Hrvatski sabor koj i bi proglasio otcepljenje Hrvatske. U takvim okolnostima u Dvoru je razmatran predlog o „amputaciji” Hrvatske, od čega se odustalo tek pošto su dobij ene zvanične izj ave Radića i Pribićevića da njihovi zahtevi ne izlaze iz okvira Jugoslavije. (Planovi o „amputaciji” bili su rizični ne samo zato što se nije znalo kako bi na to reagovali Srbi iz Hrvatske, nego pre svega što bi raspad Jugoslavije bio loše primljen među savezničkim državama u Evropi.) Kriza time nije bila rešena jer su hrvatske vođe i dalje istrajavale na svojim zahtevima o formiranju jedne dualističke države Hrvatske i Srbije (slične Austrougarskoj), između kojih bi bila jedina veza u ličnosti kralja, u okviru tzv. „personalne unije”. U razgovorima sa francuskim državnicima kralj im je stavio do znanja da na teritoriji Hrvatske živi veliki broj Srba i oni „neće nikada prihvatiti separaciju, ni u formi personalne unije” i za taj svoj stav oni imaju podršku i naroda u Srbiji. U poslednjim konsultacijama u Dvoru, početkom januara 1929, nije mogao da prihvati Mačekov „kompromisan” predlog da se država podeli na šest federalnih jedinica: nije mogao da zamisli stvaranje jedne velike Hrvatske koja bi obuhvatila Srem sa Zemunom i Dalmaciju sa Bokom Kotorskom.
    Zavođenjem ličnog režima državnim udarom od 6. januara 1929. nameravao je da spreči secesiju Hrvatske, a nadao se da će jugoslovenskom ideologijom ojačati srpski živalj kao najbrojniji u državi. Iako nije bio autokrata ni po sklonostima ni po temperamentu, opredelio se na autoritarnu vlast iz političke nužde u trenutku kada se zemlja nalazila na ivici građanskog rata i raspada, koji je želeo po svaku cenu da izbegne. Govorio je da je imao samo dva rešenja: „amputaciju” Hrvatske ili ukidanje ustava. Pitanje je, međutim, da li je to bila jedina alternativa i da li se to moglo izbeći. Pravdao se da se zakleo na poštovanje ustava, ali isto tako obavezao da će čuvati integritet države, koji je bio ugrožen. Njegova najveća pogreška bila je što je uvođenjem ličnog režima prekinuo politički kontakt sa narodom, lišavajući se te velike kolektivne energije bio je prinuđen na pridobijanje pojedinaca kao „predstavnika” pojedinih naroda, na zadovoljavanje o državnom trošku njihovih političkih i materijalnih interesa. Očekivao je da će to stanje trajati kratko, ali ono se odužilo na nekoliko godina. Tek oktobra 1931. „darivao” je narodu ustav, kojim je uveden dvodomni parlamentarni sistem, sa Skupštinom koja se birala javnim glasanjem, i Senatom čija je polovina poslanika imenovana. Kvalitet parlamentarnosti zavisio je od odgovornosti vlade parlamentu, a ta odgovornost nije bila velika jer je vladu postavljao i razrešavao kralj. Ipak, prema mišljenju teoretičara državnog prava, postojala je pravna država i sistem ustavne monarhije sa parlamentarizmom, koj i je, istina, bio ograničen nekim ovlašćenjem vladaoca (kao što je tada bilo i u nekim drugim evropskim državama), ali je i najgori parlamentarizam bolji od odsustva svakog parlamentarizma.
    Vremenom je i sam uvideo da njegova lična vladavina nije dala rezultate koje je očekivao: niti je postignuta nacionalna konsolidacija, niti je narod „zavoleo Jugoslaviju”. Imao je snage da prizna da je 6. januar bila njegova velika greška. Izražavajući spremnost da odbaci šestojanuarski režim, od 1933. intenzivno je radio na pripremanju programa korenitih političkih promena, koje bi se ostvarile obrazovanjem koncentracione vlade i sprovođenjem slobodnih izbora posle kojih bi došlo do sporazuma o drukčijem državnom uređenju. Na tom programu uspeo je da pridobije srbijanske opozicione stranke kao i vođe hrvatske i slovenačke opozicije, prihvatajući njihove zahteve za povratak demokratske vladavine i drukčije državno ustrojstvo, na osnovu izražene volje pojedinih naroda. Planirao je da se čitav taj program počne ostvarivati posle njegove posete Francuskoj oktobra 1934.
    Kao što mu je istorij a bila naklonjena kao ratniku, tako je i kao državnik imao velike uspehe u spoljnoj politici zemlje. U diplomatskoj aktivnosti, u odnosima prema drugim državama, držao se načela da ne postoje stalni prijatelji i večiti neprijatelji. Uspostavio je dobre odnose sa tradicionalno neprijateljskim državama kao što su bile Turska, Bugarska i Nemačka, istovremeno je imao razloga da iskaže rezerve prema večitom savezništvu sa Francuskom i Engleskom. U posleratnoj Evropi, zavađenoj ideologijama fašizma, nacizma i boljševizma, u kojoj su revizije mirovnih ugovora, a samim tim i granice pojedinih država, bile predmet stalnih sporova, nastojao je da vodi samostalnu politiku, učvrsti položaj vodeće države na Balkanu i obezbedi uticaj u rešavanju međunarodnih pitanja u Srednjoj Evropi. Uspevao je u tome zalaganjem za stvaranje regionalnih zajednica malih država. Mala antanta (ostvarena 1921, reorganizovana 1933), zasnovana na bezbednosti triju država (Jugoslavije, Čehoslovačke i Rumunije), respektovana je u međunarodnim odnosima kao „peta sila” u Evropi. Ona je predstavljala jasan pokazatelj nepoverenja prema velikim silama i spremnosti da se suprotstavi svakom sporazumu o reviziji granica postojećih država. U drugom regionalnom bloku, Balkanskom savezu (sklopljenom februara 1934), ispoljena je čvrsta namera četiri države (Jugoslavije, Rumunije, Grčke i Turske) da se oslobode tradicionalnog uticaja velikih sila i samostalno organizuju u cilju
    unapređenja međusobnih odnosa. Balkan je postao mirniji nego što je ikada bio: umesto da bude stalna opasnost za Evropu, Evropa je postala jedina opasnost za mir na Balkanu.
    Veliki uspesi vladara jedne balkanske države nisu odgovarali velikim silama, posebno fašističkoj Italiji, čija je ekspanzija prema istoku osujećena. To je razlog što je Musolini, preko ustaških terorista, godinama planirao ubistvo jugoslovenskog kralja. Uspelo mu je to 9. oktobra 1934, kada je Veličko Georgijev, član terorističke grupe, u službi ustaškog vođe Pavelića, u atentatu usmrtio jugoslovenskog suverena. Bio je to u stvari atentat na tadašnji poredak u Evropi, koja od tada zapada u neizvesnost. Po rečima britanskog ministra Idna, „marsejski pucnji su bili prvi hici Drugog svetskog rata”.
    Uz velike vojne i državne počasti i prisustvo istaknutih evropskih državnika, kralj Aleksandar Karađorđević sahranjen je 18. oktobra 1934. u crkvi Sv. Đorđa na Oplencu.
    LITERATURA: Claude Eylan, La vie et mort d’ Alexandre I-er Roi de Yougoslavie, Paris 1935; Stephen Graham, Alexander of Yugoslavia The Story of the King who was murdred at Marseilles, New Haven 1939; Vladeta Milićević, LAssassinat du Roi Alexandre I-er a Marseille. Le crime et ses mobiles, Bad Godesberg 1959; Roger Colombani, Jean Laplayne, La mort d’un Roi, Paris 1971; Branislav Gligorijević, Katolički blok i ubistvo kralja Aleksandra, u: Istorija 20. veka, Beograd 1991, 1—2, 23—36; Branislav Gligorijević, Ličnosti — Kralj Aleksandar Karađorđević (1888—1934), VIG, 1995, 2—3, 210—219; Branislav Gligorijević, Osnove i karakter ličnog režima kralja Aleksandra Karađorđevića, u: Srpska politička misao, Beograd 1995, 1, 27—48; Branislav Gligorijević, Kralj Aleksandar Karađorđević, Beograd 1996; Branislav Gligorijević, Kralj Aleksandar i Nikola Pašić, zbornik radova „Nikola Pašić i njegovo delo”, Beograd 1996, 417—439.

    Branislav Gligorijević

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    Višeslav (Boioso0XaPoo), knez (arhont) (? — ?), Srbija, VIII v.

    Prvi po imenu poznati vladar među Srbima doseljenim na Balkansko poluostrvo. Ime mu je zabeleženo jedino u grčkom obliku BoiosoG^aPoo. Poticao je od roda onoga kneza koji je „polovinu naroda” doveo iz „Bele Srbije”. Kako je on umro pre 680. a sledili su mu sin, pa unuk i drugi potomci, pre pojave Višeslava, ovaj je morao pripadati VIII v. Na takav opšti hronološki okvir upućuje i činjenica da su mu sledili Radoslav, možda sin, pa Prosigoj, a zatim Vlastimir, koji je vladao pred sredinu IX v. U spisu cara Konstantina VII Porfirogenita zabeleženo je jedino da su ovi srpski vladari živeli mirno „pokoravajući se carevima Romeja i primajući od njih dobročinstva”. U ranom periodu srpske istoriografije Višeslav je smatran za rodonačelnika najstarije srpske dinastije, koja je po njegovom imenu nazivana Višeslavljevići.

    IZVOR: Vizantijski izvori za istoriju naroda Jugoslavije, II, Beograd 1959.

    LITERATURA: Georgije Ostrogorski, Porfirogenitova hronika srpskih vladara i njeni hronološki podaci, IČ, 1948, br. 1, 24—29; Istorija srpskog naroda, I, Beograd 1981, 147.

    Sima Ćirković

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    Zavida, knez, pripadnik vladarskog roda (?, početak XII v. — ?, pre 1165?), Duklja

    Spomenut je jedino u zapisu na Miroslavljevom jevanđelju kao otac kneza Miroslava, što znači da je bio i otac Stefana Nemanje. Međutim, u žitijima koje su napisali Nemanjini sinovi on se ne spominje po imenu. Stefan Prvovenčani piše da su „roditelja” Nemanjina braća izgnala iz zemlje, pa se sklonio „u mesto svoga rođenja zvano Dioklitija”. Tu je, u mestu Ribnici, Nemanja došao na svet. Vreme unutrašnjih borbi i Zavidinog izgnanstva određuje se Nemanjinim rođenjem, verovatno 1120—1130. Zaključuje se da je pripadao porodici Dese i Uroša II, dinastiji srpskih velikih župana. S druge strane, sa dukljanskom dinastijom bio je povezan brakom svoje kćeri sa pretposlednjim dukljanskim knezom. Njegovi sinovi, Nemanja i Miroslav, bili su ujaci poslednjeg dukljanskog kneza Mihaila, iz čega sledi da su prethodne generacije dveju dinastija bile dovoljno udaljene i da nije bilo kanonskih prepreka za brak. Iako rođeni u Dioklitiji (Duklji), Zavida i Nemanja nisu poticali od dukljanske dinastije.

    LITERATURA: Dragutin Anastasijević, Otac Nemanjin, Beograd 1914; Đorđe Sp. Radojičić, Zavida otac humskog knezaMiroslava, JF 1958, br. 23, 255—262; Jan Lesny, Stefan Zawida als Sohn von Uroš I und Vater von Stefan Nemanja. Ein Beitrag zur serbischen Prosopographie, SF, 1989, br. 48, 37—49; Sima Ćirković, Preci Nemanjini i njihova postojbina, u: Stefan Nemanja — Sveti Simeon Mirotočivi. Istorija i predanje, Beograd 2000, 21—29.

    Sima Ćirković

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    SRPSKO CARSTVO DO KRAJA 1363. GODINE

    Pitanje raspada Srpskog carstva je jedna od tema oko koje je nastajala srpska kritička istoriografija. Razvojni luk vodi od I. Ruvarca i K. Jirečeka, preko G. Ostrogorskog i M. Dinića, do S. Ćirkovića. Ako se tome dodaju prilozi mnogih savremenih istoričara, dobija se dobra polazna osnova za prikaz događaja i procesa koji su neposredno prethodili pojavi kralja Vukašina i despota Uglješe. Tek rasvetljavanjem istorijskih okolnosti koje su dovele do nastanka njihovih oblasti, moguće je razumeti prilike na tim prostorima nakon iznenadnog nestanka braće. Uopšte, sam naslov ovog rada je donekle polemičan pošto je pojam oblasti Mrnjavčevića višeslojan. Nikako ne treba zaboraviti da je Vukašin bio zakoniti srpski kralj i savladar Uroša Nemanjića na celom državnom teritoriju, o čemu će biti više reči. Kralj Marko je po tom pitanju nasledio složene odnose sa Nikolom Altomanovićem i knezom Lazarom, ali ne i sredstva kojim su raspolagali njegov otac i stric. U sličnom svetlu treba posmatrati i zanimljiv odnos prema gospodarima Zete, kosovsko-metohijskih i još nekih prostora koji su periferni u odnosu na stvarne posede Mrnjavčevića. Bliska politička saradnja sa ovom porodicom i formalno priznavanje njihove vlasti nije podrazumevalo stvarnu kontrolu kralja i despota nad spomenutim teritorijama. Jasno je da su neki od tih velikaša imali gotovo samostalne oblasti. Zatim, očigledno je da je u okvirima stvarnih poseda Mrnjavčevića bilo druge vlastele koja je raspolagala znatnim uticajem. Neke porodice su imale najuglednije poreklo, ali su i pored toga politički bile suzbijene. Nakon maričkog sloma njihovi naslednici, a to se posebno odnosi na sinove despota Dejana, imali su još dovoljno snage da vode politiku šireg značaja. Na kraju, položaj Marka Kraljevića u državi, te odnos prema moćnom stricu, uticao je na istorijski razvitak nakon 1371. g.
    Pokušaj da se sažeto prikaže vremenski raspon od kraja 1355. do 1363. g. najbolje je započeti stavom da su razgrađujuće snage bile najizraženije na jugu Srbije. Ova pojava je prirodna, pošto su ti krajevi poslednji osvojeni. Međutim, srpski gubici nisu značili i obnovu vizantijske vlasti. Ubrzo nakon smrti prvog srpskog cara, decembra 1355, braća Jovan i Aleksije Paleolog otrgli su severnoegejske gradove Hrisopolj, Anaktoropolj i Hristopolj i formalno priznali vlast carigradskog cara, zadržavajući znatnu samostalnost. Još manje veza sa udaljenom prestonicom na Bosforu imao je Nićifor II Orsini. Nekako u isto vreme kad i spomenuta braća iskoristio je smrt kesara Preljuba i preoteo Tesaliju, južni deo Epira i Kefaloniju. Međutim, pokušaj Matije Kantakuzina, sina i savladara Jovana VI, da sa odredima turskih najamnika napadne Ser neslavno je završen, pošto su napadači odbijeni a Matija zarobljen. Ovaj značajan uspeh ukazuje na pokušaje centralne vlade oličene u mladom vladaru i njegovoj majci da nadziru tok događaja.
    Isprva su imali i podršku većine vlastele što je iskazano na državnom saboru u Skoplju 1357. g. Međutim, odnosi tog sloja prema vladaru, kao i između pojedinih velmoža, bili su jako promenjivi, što lepo oslikavaju dva događaja. Najteži izazov neiskusnom Urošu došao je od Dušanovog polubrata Simeona koji je kao despot upravljao Epirom. Sakupio je četiri do pet hiljada vojnika i u Kosturu se proglasio za cara. Time je istakao zahtev za vrhovnom vlašću u celokupnoj državi, a ne želju da postane savladar svom bratancu. Da bi ostvario taj cilj uputio se ka severu, ali su njegovi odredi poraženi kod Skadra 1358. g. OvaJ poraz je uzurpatora lišio, ne samo svake nade na visoko dostojanstvo u celoj zemlji, već ga je privremeno politički usamio. Neko vreme slabu podršku mogao je da očekuje samo od despota Jovana Komnina Asena, gospodara oblasti oko Kanine i Valone. Brat carice Jelene je, međutim, vrlo rano postao zavisan od Mlečana. Tako je još jedna oblast Srbije bez većih potresa izvučena iz državnog okvira. To razdoblje je obilovalo naglim preokretima, a jedan od najvećih doneo je uspeh oružja epirskih Arbanasa. Povlašćeni pod Srbima, pobunili su se protiv mera Nićifora II Orsinija. Sredinom 1359. g. kod Aheloja ubili su starog i potražili novog gospodara, što je Simeonu otvorilo vrata da u dvema prostranim i bogatim zemljama na jugu osnuje samostalnu i relativno uspešnu vladavinu zasnovanu na mešanju vizantijskih i srpskih državnih tradicija. U sve ovo je umešana i ličnost koja je u literaturi obično poznata kao Radoslav Hlapen.
    Pored gotovo izvesnog uglednog porekla, ovu osobu je odlikovala i znatna politička spretnost. To se najbolje ogleda u njegovoj razgranatoj bračnoj politici. Najpre je umeo sebi da nađe odgovarajuću saputnicu. Nakon što je Preljub umro i Tesalija zaposednuta, ćesarova udovica Irina i deca su našla utočište na Uroševom dvoru. Tu su joj 15. aprila 1357. g. potvrđeni baštinski posedi u Mariovu i u još južnijim predelima. Ubrzo, a verovatno iste te godine udala se za gospodara Bera i Vodena. Njegovo trajno svrstvavanje uz Uroša postaje još važnije jer je postojanje carskog protivkandidata pretilo jedinstvu. Smatra se da je zajedno sa sevastokratorom Brankom Mladenovićem iz Ohrida, te Vukašinom, pomogao usmeravanju napada Simeona ka zapadu i tako, izgleda, doprineo njegovom brzom slomu i izolaciji. To neprijateljstvo je možda izraženo u Kraljevstvu Slovena, ali je sa Simeona preneto na njegovog sina Duku. Razlog Hlapenove zavisti prema njegovom navodnom zetu je bio strah da ovaj sposoban i omiljen junoša „postane gospodar Raške”. Spomenutim brakom Radoslav je stekao i neka prava nad Tesalijom, a prilika i da ih ostvari pružila mu se nakon bitke kod Aheloja. Pretekao ga je Simeon, tako da je došao u posed samo tvrđave Damasis na severu te oblasti. Dalji sukobi su sprečeni brakom Radoslavljevog pastorka Tome Preljubovića i Simeonove Marije Paleologine, čime je,,[…] postignut očevidno širi sporazum […]”. Prilično je Jasno da iza Radoslava stoji vladarev dvor, koji je najmoćnijem velikašu na jugu poverio zadatak da istupi u ime države. Ovakav Hlapenov nastup podseća na delovanje Pavla Radenovića i Vlatka Vukovića koji su po nalogu kralja kaznili Sankoviće zbog pokušaja prodaje Konavla Dubrovniku. To sve liči na logične poteze kojima bi se utvrdila pokolebana tesalska granica. Zaposedanje dve prostrane pokrajine na jugu u vreme Stefana Dušana imalo je odlike neplaniranog izleta kako bi se iskoristila ukazana prilika. Verovatno se u Srbiji shvatilo da trajno zadržavanje Epira i Tesalije nije moguće s obzirom na odnose snaga unutar njih i novoiskazane slabosti u zemlji. O delotvornosti ovakvog stava će biti još reči, kao i o daljem Hlapenovom delovanju.
    Druga epizoda otkriva da se vlastela osilila i na krajnjem severu Srbije. Pričanje savremenika Mateja Vilanija je lišeno mnogih pojedinosti, ali otkriva da su Rastislalići, kao gospodari Braničeva i dela Kučeva, bili ugroženi od još većeg moćnika. U njemu treba videti Vojislava Vojinovića. Pošto nisu našli podršku na srpskom dvoru, obratili su se Ludoviku i postali njegovi vazali. Ovo je 1359. g. otvorilo put mađarskom napadu koji je car Uroš, verovatno uz veliku pomoć kneza Vojislava, suzbio tek u planinskim predelima oko Rudnika.
    U to vreme se ovaj velikaš, kao gospodar prostranih oblasti od srpskog Primorja preko starih srpskih zemalja u Dinarskom masivu do predela oko planine Kosmaj nadomak Beograda, već izdvaja po snazi među srpskom vlastelom. Njegov uticaj na srpske prilike najbolje se video tokom sukoba sa Dubrovnikom 1359. i 1361-1362. g. Rat sa komunom, koja je 1358. g. postala podanik Ugarske, doveo je do spoljnopolitičkih zapleta, ali i pokazao državnu slabost. Njegov tok uglavnom je određivao moćni knez, a ne vladar. Za vreme drugog rata došlo je do novog prestrojavanja i jasno vidljivog slabljenja državnog jedinstva. Neka sitnija vlastela i zetski mitropolit su zauzimali stav prvenstveno prema svojim potrebama. Nasuprot Vojislava Vojinovića i Kotora, koji je i dalje vezivao svoje planove za Nemanjiće, stojali su neprijateljski Dubrovnik, ali i Balšići. Oni se tih godina prvi put javljaju u izvorima nastupajući na svoju ruku. Međutim, Dubrovčani ih marta 1363. g., odvraćajući Vojislava od napada na njihovu Donju Zetu, još smatraju Uroševim podanicima. U jednoj povelji car Uroš je stao iza sledećeg odobrenja Dubrovčanima: „Da idu s trgom i sa svakom kupljom slobodno u zemlju carstva mi, i na veru carstva mi da gredu ili na Zetu na Balšiće, ili na državu kneza Vojislava i u zemlju carstva mi”. Izraz „država” treba prihvatiti jedino kao upravnu oblast pod nadzorom odabranih upravnika. Stoji uz kneževo ime, ali logika nalaže da se odnosilo i na „Zetu na Balšiće”. Oseća se da je iza njih stajala snažnija sila koja je preko zetskih velikaša prkosila Vojislavu. Naslućuje se da su moćnici iz senke bili Mrnjavčevići koji su ranom udajom Olivere presudno uticali na uspon do tada neznatnih Balšića.
    Neuspeh Vojislava Vojinovića da povrati Ston i Pelješac u okvir Humske zemlje nije kraj njegovih političkih težnji. Ovaj je već pokazao nasrtljivost prema svojim susedima, čime je objašnjeno odstupanje od državnog jedinstva braničevske gospode. Sačuvana je povelja iz 1363. g. kojom je njegova „država” u župi Brvenik sa istoimenim gradom zamenjena za drevno utvrđenje Zvečan sa okolnim predelima čelnika Muse. Bio je to pokušaj da se zaposedanjem ključa Kosova delovanje još više približi državnom središtu. Ova politika mogla je da očekuje pomoć legalnog vladara. Njihova povezanost našla je odraz i u tituli velikog kneza sve srpske, grčke i pomorske zemlje, koju je Vojislav nosio pre smrti 23. septembra 1363. g. koja je, možda, došla usled epidemije zarazne bolesti.
    Uspon Mrnjavčevića poznat je samo u glavnim crtama. Potonji opisi njihovih početaka uglavnom su prožeti legendama u kojima se naglašava njihovo navodno nisko poreklo. Nije izvesno ni to da su nosili porodično ime Mrnjavčević. Braća su očigledno uvek blisko sarađivala, ali su njihove karijere bile drugačije. Marta 1350. g. u Prilepu je za župana Vukašina završen jedan trebnik, a da je reč o Uglješinom bratu uverava više sporednih podataka. Ova usamljena vest dobija veću vrednost zahvaljujući opsežnim istraživanjima ove titule. Reč je o starom i naslednom zvanju slovenskog porekla. Sredinom XIV v. nosili su je sporedni članovi vladarskog roda, ali i brojna istaknuta vlastela uglednog i starog kolena. I jedni i drugi su uglavnom raspolagali krupnim baštinama, ali i prostranim „državama” u kojima je njihova moć poticala od ovlašćenja preuzetih od vladara, kao i prostranih ličnih poseda. Doduše, i ovde je primetno socijalno razdvajanje, pa kod vlastele koja je u Dušanovo vreme izgubila uticaj ona više nije nasledna za njihove potomke. Takođe, dodavanjem reči „veliki” stvorena je nova titula za „silne” u „srpskim” zemljama, koja po ugledu nije zaostajala za najvišim vizantijskim titulama sa juga države. Župana Vukašina svakako treba svrstati u skupinu uticajne vlastele, a moć mu je poticala od „države” koja se, verovatno, prostirala u prilepskom kraju.
    Razmatrana titula je pripadala lokalnoj vlasteli, a ostali nepouzdani izvori Vukašinu pripisuju visoke ugledne dvorske titule. Halkokondil, a po njemu i Orbin prenose da je Vukašin na Dušanovom dvoru bio peharnik, a Uglješa konjušar. Sledi pomen izvesnog čelnika Vukašina iz 1351. g. U vezi je sa naredbom da se izda jedna povelja Stefana Dušana, odnosno spiskom vladarevih svedoka u kotorskim poveljama iz 1355. g. Da se ne radi o rano prepoznatim falsifikatima, lako bi se moglo uzeti da je reč o dokumentu koji sigurno svedoči o prelasku Markovog oca u red dvorske vlastele. Međutim, kako je ta titula bila pri dnu lestvice dvorskih zvanja sa civilnim i vojnim zaduženjima, može se lako zamisliti da je Vukašin prešao i tu lestvicu na putu ka konačnom uspehu. U vreme zaključivanja mira u Onogoštu avgusta 1362. g. Vukašin već izbija u plan najuticajnijih velmoža. Dubrovčani mu se, kao i carici, obraćaju za zaštitu, a za uzvrat on je tražio povlašćeni odnos za trgovce iz njegovog bogatog Prizrena.
    O Uglješi ima nešto više sigurnih podataka. Prvi upućuje na to da su Mrnjavčevići zaista poreklom iz zapadnih srpskih zemalja, baš kao što i nagoveštavaju spisi sa legendarnim odlikama. Naime, oko 1346. g. Uglješa je upravljao krajem oko Dubrovnika, možda Konavlima i Trebinjem. Sledi niz podataka o njegovom delovanju na jugoistoku tadašnje Srbije. Nedavno je bolje rasvetljen njegov odnos sa kesarom Vojihnom koji je očigledno imao puno zasluga za uspon svog zeta. Vojihnin ugled je bio vidljiv već 1348. g. kada ga je vladar oslovljavao sa „bratučed”. Ovo je svakako stvaran odraz pripadanja bočnoj grani porodičnog stabla, čime se objašnjava njegova visoka titula. Međutim, dugo se uzimalo da je Vojihna bio gospodar samo grada Drame, manjeg pograničnog mesta u blizini Sera. U povelji despota Uglješe iz 1369. g. za crkvu sv. Arhanđela više Gabrova na Belasici kod Strumice spomenuto je „zapisanije roditelja mi kesara”, dokaz da je isti hram u drugačijim okolnostima ranije darivao i njegov tast. Ako se ovome dodaju vesti iz narativnih izvora, jasno je da se njegova moć prostirala na većim prostorima, odnosno da je bio jedan od glavnih oslonaca carice Jelene za vreme njene uprave Serskom oblašću. Poslednji put se spominje 1358. g., a u proleće 1371. g. njegov grob je posetio zet Uglješa. Sačuvana su samo dva podatka o despotovom delovanju krajem šezdesetih godina XIV v. Iz oktobra 1358. g. je jedna povelja manastiru Kutlumušu koju je potpisao na srpskom kao veliki vojvoda. Važan je i verodostojni dodatak, u inače krivotvorenoj povelji, iz kojeg se saznaje da je u Hrisopolju vodio pregovore sa carem Jovanom V Paleologom. Ovaj događaj bi trebalo da pada, takođe, u istu godinu. Jedna od glavnih tema svakako je bilo pitanje primorskih gradova koje su otela braća Paleolog. Sa pravom je ocenjeno da je Uglješa bio jedna od najpoverljivijih osoba iz Jeleninog okruženja.
    Iz dosadašnjeg pregleda vidi se da raspad države nije bio nagao kao što se dugo zamišljalo. Osim toga, i pored gubitaka na jugu i iskazane slabosti u ratu sa Dubrovnikom državno jezgro još nije bilo ugroženo. Ne treba zaboraviti da su i ranije, ali i nakon mira u Onogoštu, tvrde zidine i znatna flota čuvale ovaj grad od snažnih neprijatelja sa kopna. Obično se uzima da je smanjivanje uticaja sina na caricu Jelenu u Seru i pretvaranje ovog značajnog grada u središte prostrane države na jugoistoku označilo novi stupanj u političkom raslojavanju Srbije. Višestruko zaslužni vizantolog je izneo stav da je oko 1360-1361. g. prekinuta “[…] fikcija zajedničke vlasti” između ostarele majke i sina u Serskoj državi u njenu korist. Polazište je nađeno u rečima dopisanim na kraju povelje kojom je vladar na lični zahtev potvrdio majčin dar Hilandaru, a koji u prevodu glasi: „Gospođa sveta carica zapovedi sama u Seru”. Ni ostali retki izvori diplomatičkog porekla do 1365. g. više ne spominju Uroša u tom delu države. Međutim, do pretpostavljenog raskida kao da je došlo bez ikakve najave. Godine 1360. van zemlje nastala je ocena: „dok je kod nas vladao pobožni car Stefan Uroš i mati njegova Jelisaveta”. Obaveštenja su, možda, stigla od mitropolita Jakova koji je i podstakao nastanak beleške slanjem bogoslužbenih knjiga na Sinaj. Briga o ovoj maloj srpskoj duhovnoj koloniji je bila neformalna državna obaveza, a primetno je i davanje neprimereno velikog značaja majci.
    Zahvaljujući velikom autoritetu citiranog istraživača, ovaj stav je postao gotovo opšte mesto savremenih prikaza. Međutim, pravilno ocenjujući da se 1360-1361. g. vladarev uticaj smanjio, kod njega je preovladao faktografski pristup. Kod mlađih autora, čini se, došlo je do prividno blage, ali zapravo suštinske promene gornjeg zaključka. U delu literature je zaživeo stav da je Jelena okrenula leđa sinu, pa čak i ideji srpske državnosti, što nikako ne može biti tačno. Izneto je uverenje da “[…] dobri odnosi sina i majke nisu se prekidali, ali je postepeno nestalo tesne političke saradnje”, a njen dalji boravak u Seru je ocenjen kao kratkotrajna samostalna vladavina. Slično tome, oblast oko grada smatrana je za “[…] već osamostaljenu feudalnu pokrajinu”. Koristi se i izraz „posebna” država. Ponuđeno je i opreznije mišljenje u vidu stava da “[…] carica Jelena nastupa sve obazrivije”. U Jeleninom delovanju pretpostavljene su separatističke težnje još pre isteka šeste decenije. Zbog toga nije čudno opredeljenje da jugoistočna Makedonija na početku šeste decenije “[…] otpada ot srbskata država”, da bi nastavila: „samostoltelen političeski život. Ako se vest da je Jelena sama izdala naredbu o pisanju povelje uporedi sa sličnim mestima iz srpskog diplomatičkog materijala, vidi se da taj podatak nikako nije presudan dokaz o potpuno samostalnoj Jeleninoj vladavini i napuštanju državnog okvira. Naime, sličnu naredbu mogao je da izda i ugledni velikaš. Doduše, tada je primenjivana formula „reče”, a ne „povela”. U vezi sa razmatranom poveljom treba reći da postoje dva jako slična dokumenta sa malom sadržinskom razlikom. U tzv. Hilandarskoj broj 50 Jelenin skroman prilog Hilandaru je bio motivisan davanjem pomena pokojnom suprugu i vladarevom ocu. Samim tim je potreba isticanja porodičnog jedinstva rasla. To je iskazano i u prvom delu teksta nizom ličnosti, od rodonačelnika sv. Simeona pa do trenutnog vladara. Ovi „srpski” motivi svakako ne govore o velikom raskolu, već sasvim suprotno. U krajnjoj meri razmatrano diplomatičko mesto je samo još jedna potvrda neosporne činjenice da je u državnoj upravi, a posebno na jugoistoku, Jelena imala najistaknutije mesto. Takođe, iz oktobra 1361. g. (datiranje je izvršeno samo po petnaestom indiktu) je potvrdna careva povelja za majčine darove Lavri Svetog Atanasije. Njeno dobročinstvo je ponovo bilo opravdano davanjem pomena Stefanu Dušanu.
    Spomenuti akti ne pokazuju odstupanje od srpskih držanih političko-ideoloških tradicija. Mnogo puta je ponavljano da je carica Jelena navodno insistirala na svom ugarskom poreklu, a kao ključni stav uzeta je stara analiza fresko slikarstva u Matejči. Po njoj, tamošnja vladarska loza je slikovit izraz njene potrebe da se prikaže kao nastavljač komnenovsko-asenovskih predaka. Poslednja i najsveobuhvatnija razmatranja o ovom spomeniku su pokazala da je odlučujuću reč u izgradnji i oslikavanju ovog hrama imao ipak njen suprug, pošto je hram završen još za njegovog života. U Bogorodičinoj crkvi je zapravo još jednom prikazana dinastija Nemanjića.
    Jasno je zašto je Romej Dimitrij Kidon u svakodnevnom izražavanju udovicu-monahinju 1367-1368. g. smatrao „despinom” Srbije.
    Istaknuti vizantolog je znao da je Jelisaveta i dalje bila bliska sa sinom pošto je 1367. i 1368. g. boravila na njegovom dvoru, gde su zajedno vodili računa o preostalim skromnim vladarskim nadležnostima. Međutim, nije mu bilo poznato da su Dubrovčani, pripremajući mir 1361. g., slali pisma i poslanstva Vukašinu i carici, a ne caru, kako je to davno pogrešno pročitano. Na istu stranu su i narednog leta iz pritisnutog Jadranskog grada slati pregovorači. Postoje još neposrednija saznanja. Na 1262. g. se odnosi sledeći tekst o dubrovačkom poslaniku: „Iskričeviću je 3. jula iz Dubrovnika izričito naloženo da predoči dubrovačke stavove gospođi staroj carici i svim velikašima koji se trenutno nalaze na dvoru […]”. Carevo lično prisustvo na severu države u tom razdoblju je objašnjivo i tamošnjim nedaćama, takvim da je čak i Jelena privremeno napuštala Ser.
    Član 195. Dušanovog zakonika se sreće samo u Rakovačkom prepisu i predviđa da isključivo carica i kraljica imaju pravo da zakonito „obležu” u crkvi od svih žena države. Naporedno navođenje ove dve ličnosti sugeriše da je ova odredba podobna prilikama nakon 1365. g. Ukazivanje takvog poštovanja navodnoj „razbijačici” države nije primereno. Žitije Stefana Dečanskog od Grigorija Camblaka prenosi da je carica Jelena postavila izvesnog Ivoja za čelnika carske lavre ovog srpskog kralja. Utvrđeno je da je ovo bilo vladarsko pravo jer su se obojica ktitora posebno starala o izboru ove ličnosti i valjanom ispunjavanju njegovih obaveza. Navođenje vladareve majke u toj ulozi otvara mnoga pitanja o razlozima Uroševe nespremnosti da ispunjava čak i osnovne vladarske zadatke, osim ako nije reč o odrazu Camblakovih jakih mizogenih stavova. Uroševa majka je očigledno budno vodila računa o ključnim državnim pitanjima, što nije u skladu sa pretpostavljenim napuštanjem srpske državne politike.
    Šture vesti o delovanju ovih Nemanjića u šestoj deceniji znatno dopunjuju podaci o njihovim odanim i poverljivim čelnicima, braći Povika ili Pović. Njihov uspon sigurno je pre smrti 1367. g. pomagao najstariji brat Đurađ, dugogodišnji logotet cara Dušana. Srednji Radoslav je 1365. g. bio kefalija Sera, ali i veliki čelnik na dvoru Jelene, koja je obnovila tu najvišu titulu. Nakon caričinog povlačenja iz Sera i njen „zet” se beleži u izvorima bez oznaka dostojanstva. Najmlađi Miloš je najpre poznat po tome što je još 1361. g. priložio četiri sela kod Đakovice Hilandaru. Od 1368. g. kao običan čelnik obavljao je najpoverljivije poslove na Uroševom dvoru, ali se njegovo ime u sličnom svetlu vezuje i za caricu majku. Malo je verovatno da se pretpostavljeni politički razdor iz vladarske porodice ne bi preneo i na njihove odane vazale. Takođe, nakon carevog poslanstva koje je preuzelo Stonski dohodak za 1366. g. u Dubrovnik je stiglo i poslanstvo carice. Odgovor, međutim, nije zapisan, ali Jelena se i dalje smatrala pozvanom da se meša u tako osetljiva međudržavna pitanja.
    Posredno, važni su i savremeni rezultati onovremenog srpskog novčarstva. Carici Jeleni se pripisuju tri vrste novca, datirane po literaturi o političkim zbivanjima u razdoblje 1360-1365. g. Sve su na neki način imale uzore u novcu cara Uroša, što na prvi pogled nije od veće koristi jer se manje emisije ugledaju na značajnije. Na prvoj je upisano kraljevo ime, a na reversu, slovima grčkog alfabeta, imena cara i njegove majke. Na drugoj vrsti je bilo prostora samo za kralja i staru caricu. Dakle, na njima je očigledno prikazan i Vukašinov udeo u vrhovnoj vlasti koji je verovatno započeo u drugoj polovini 1365. g. Treća vrsta Jeleninog novca je samim rasporedom navođenja ocenjena i kao vremenski poslednja. Na njoj je prikazan car kako sedi na prestolu u punom vladarskom ornatu, ali i kraljica u stojećem položaju. Sve to je daleko od rekonstrukcije po kojoj je već početom šeste decenije majčinim delovanjem došlo do državnog rascepa. Najveći su izgledi da je u vreme izdavanja ovih serija Jelena još uglavnom stolovala u Seru, što je nikako nije sprečavalo da prati, a možda i određuje, političke napore svog sina. Iz puke obazrivosti treba ostaviti mogućnost da je treća vrsta kovanja naj starija, što ne bi mnogo promenilo glavno viđenje da je u vreme obnove savladarstva carica i dalje bila uz svog sina.
    Stvar ponovo treba gledati isključivo u sklopu opštih političkih prilika, a sa manje osvrta na diplomatička tumačenja. Znatna po svom obimu, Serska oblast nije mogla biti takmac Vizantiji sa kojom se dodirivala sa dve strane. Ova država se teško mirila sa gubitkom teritorijalne spone sa drugim gradom carstva. Upravo je Jelena sa kesarom Vojihnom stajala na čelu srpske odbrane i brže nego što je to učinio njen pokojni muž zaštitila državnu među na ključnom prostoru Juga Carevine. Ovakav težak zadatak niJe mogla ostvariti bez oslonca na srpsko zaleđe. Ne samo da je nepovoljni geografski položaj u odnosu na neprijateljski nastrojenu Vizantiju bio ozbiljna prepreka za Jelenino puno osamostaljivanje, već se u samoj Serskoj oblasti ona morala oslanjati na lokalnu romejsku vlastelu. Bez jakog stranog vojnog prisustva (sačuvana su imena ponekog takvog vođe) Ser bi vođen od strane jedne starije žene lako skliznuo u ruke matične države.
    Posebno je važno što je Jovan Uglješa despotski venac dobio 1363-1364. g. Visoko zvanje je nesumnjivo stiglo od cara Uroša, svakako na Vukašinov mig. U tom trenutku Uglješa je bio caričina desna ruka i gotovo sve je bilo spremno da u potpunosti preuzme vlast u Seru. Ako se pođe od toga da je Jelena bila samostalna i nepokorna sinu, javlja se velika nedoslednost u njihovom odnosu. Drugim rečima, vladar-sin uzdiže dvoranine navodno otrgnutog Sera, a majka, navodna odmetnica, traži i dobija oslonac u Vukašinu kao moćnijoj osobi iz Uroševog okruženja. Najbezbolniji način da se ova suprotnost izbegne je stav da su ti odnosi bili postavljeni na sasvim drugačijim osnovama.
    Čin Jeleninog monašenja takođe upućuje na to da ona nije imala velike ambicije u politici, barem ne kao samostalan činilac ili nosilac državnog suvereniteta. Poput mnogih žena svoje epohe, misli se najpre na knjeginju Milicu, ali i Teodoru – Jevdokiju ili Jelenu – Jelisavetu, ona je bila prisutna u javnom životu, ali to nikada nije prešlo granice koje je sebi nametnula obukavši monašku rizu. Ona je, zapravo, bila na čelu jednog oblika udeone kneževine koji je odgovarao prilikama u Carstvu, pošto nije bilo prilično da careva udovica na upravu dobije deo „kraljevine”. To što su u Seru poštovane lokalne prilike i državna uprava izgrađivana po vizantijskim oblicima, samo je nastavak opšte politike iz prethodnih vekova. U srpskom primorju, i pored čitavog niza udeonih kneževa iz roda Nemanjića, čuvane su mnoge lokalne posebnosti. Pri tome razlike prema unutrašnjosti svakako nisu bile tako velike kao između „srpskih” i „grčkih” zemalja, pa se nisu jasno ni ocrtavale. Posebno je važno da su neke ustanove vizantijskog porekla, kao što su vaseljenske sudije, postojale u serskoj oblasti još za vreme Stefana Dušana. Njihov razvitak u narednim decenijama, dakle, nikako nije znak političkog i državnog udaljavanja od Srbije.
    U svetlu ovih dokaza postavlja se pitanje kakav stav je zapravo imala Dušanova udovica. Uverenje da je ona okrenula leđa svom sinu i povela računa isključivo o vlastitim potrebama isuviše je smelo. Objašnjenje pre treba tražiti u sklopu okolnosti koji su je primorali da shvati, baš kao i savremenici, da car Uroš više nije u stanju da drži korak sa političkim zbivanjima. Njegova blagorodnost i pripadnost dinastiji Nemanjića postala je opterećenje, a ne prednost. Postoje nagoveštaji da je Uroševa moć prosuđivanja slabo cenjena. Moguće je da su se njegovo fizičko i mentalno stanje pogoršavali. Ako se poslednja pretpostavka i ne može dokazati izvorima, čini se da je nakon šestogodišnjeg perioda postalo jasno, čak i najvećim Uroševim pobornicima, da se slabost vladara ne može više opravdati mladim godinama. Njegova nesposobnost da uspešno ispunjava carske dužnosti je, do danas iz nepoznatih pojedinosti, bila trajna. Danas tih desetak godina izgleda kao tren, ali u srednjovekovnim uslovima toliko dug politički vakum uglavnom je uglavnom dovodio do velikih preokreta. Stoga krivicu ne treba svaljivati na Jelenu koja je dosledno ispunjavala ceremonijalne i savetodavne dužnosti carice majke, što ju je približavalo nekoj vrsti savladara. Takođe vršila je i poslove, i to sasvim uspešno, udeonog kneza u ključnom delu države. Mada zadatak istoričara nije da prvenstveno traže odgovornost istorijskih ličnosti, u ovom slučaju nju najpre treba svaliti na Uroša, nesposobnog da se izbori sa vladarskim zadacima koji su se od velikih izazova postepeno pretvarali u sve veće poteškoće. U takvim uslovima Jelena je bila primorana da se sve više oslanja na sebe, odnosno da preuzima odgovornosti koje joj inače nisu pripadale po onovremenim državno-pravnim shvatanjima. Bila je svesna da novonastalo stanje nikako ne može biti dugotrajno rešenje. U prilog joj nisu išli ni pol, ni zrele godine, kao ni monaška riza koju je obukla ubrzo nakon smrti supruga. Njen vidan upliv u političke i državne tokove kao da se odrazio i na način njenog navođenja. U izvorima iz međusobno pomešanih vremenskih slojeva ova udovica je čas označena svetovnim, a ponekad i monaškim imenom.
    Kako su se stvari pogoršavale i vlastela jačala, rasla je njena zavisnost od neposrednog moćnog okruženja. Do septembra 1363. g. najviše uticaja u zemlji imao je Vojislav Vojinović koji je najranije zaokružio velike posede. Na jugu države uvek je imao moćne suparnike, te stoga ne iznenađuje poseban odnos Dubrovčana prema tamošnjoj vlasteli. Izgleda da je za njegova života Uroš uspevao još da očuva veći deo regalnih prava i privid jedinstva. To potvrđuje tok i ishod mirovnih pregovora 1362. g. U njima aktivno učestvuju najistakntiji velikaši iz oba dela države, te vladar sa majkom i patrijarh. Vojislavljevom smrću nestala je osoba koja je bila Urošev najjači oslonac, ili barem vršila presudan uticaj. Vojislav nije bio Urošev tast, ali je kneza nazivao „bratom”, što nije nimalo slučajno. Od tada je Jelena bila prinuđena da se sve više oslanja na inače bliskog i u ratovima veštog despota Uglješu i njegovog brata. Ovakvim političkim trenutkom mogu se najpre razumeti razmatrani procesi u Serskoj državi 1360, i 1365. g. Da bi se oni bolje rasvetlili, treba dodatno objasniti još dve teme: postavljanje Uglješe za despota, a Vukašina za kralja, kao i njihov odnos prema drugoj vlasteli iz južnih oblasti Srbije.

    Izvor: Vladimir G. Aleksić – NASLEDNICI MRNJAVČEVIĆA I
    TERITORIJE POD NJIHOVOM VLAŠĆU OD 1371. DO 1395. GODINE, doktorska disertacija, Beograd, 2012.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    DESPOT JOVAN UGLJEŠA I KRALJ VUKAŠIN

    Nakon opsežnih istraživanja izneto je da je avgusta ili septembra 1365. g. gospodar Sera od srpskog vladara dobio despotski venac. Ne treba posebno naglašavati da je i ovaj stav postao gotovo opšte prihvaćen, tako da se i danas sreće u najzastupljenijim pregledima domaćeg porekla. Međutim, još 1975. g. objavljen je zapis sa groba Jelene, Vukašinove i Uglješine sestre, koji je datiran u vreme pre septembra 1364. g. U njemu se mlađi brat tituliše kao despot, što vreme proučavanog događaja smešta najranije u oktobar 1363. g., a svakako pre jeseni 1364. g. Potvrda se nalazi i u Uglješinoj povelji monasima svetogorskog manastira Simonopetra. Ovaj kasni prepis kao vreme izdavanja pruža okvir između 1. septembra 1363. i 31. avgusta 1364. g. sa odgovarajućim indiktom. U tekstu se ističe da je malo pre njegog izdavanja auktor krunisan za despota cele Srbije i Romanije. Ispravnost elemenata datuma, poklapanje delova titule sa običajima epohe i srpskim prilikama povećava verodostoJnost ovog akta. Ova značaJna hronološka ispravka neposredno se tiče i pitanja kada je Vukašin dobio kraljevsku krunu, pošto se obično zamišljalo da je reč o dva vremenski povezana događaja.
    Postoje brojni dokazi da između dva svečana čina ipak postoji izvestan hronološki otklon. Posredni se tiču tumačenja uloge i značaja despotske titule, koja i pored sveg ugleda, sama po sebi nosiocima nije davala vladarska prava. I pored toga, često se verovalo da je Uglješa despotsku krunu dobio tek kao kraljev brat. Međutim, u Srbiji je tradicija kraljevstva i dalje bila živa nakon 1346. g. Održavala se u formalnoj podeli države na „srpsku” i „grčku” zemlju, tituli kralja savladara tj, prestolonaslednika, dostojanstvima velmoža sa severa, izraženijim nemanjićkim kultovima i još nekim manje značajnim pojavama. U tom svetlu teško je verovati da je jedno vizantijsko dostojanstvo moglo biti povezano sa trenutkom sticanja srpske krune bez obzira na najbliže srodstvo nosilaca. Može se zamisliti i sledeći razvoj: srpska država je u to vreme dobrim delom bila zasnovana na vizantijskim ideološkim tradicijama i nije se mogla zamisliti bez despota, sevastokratora i kesara. Od Carstva su najpre otpala dvojica despota iz južnih oblasti, bliskih vladarevih srodnika. Smrt despota Jovana Olivera i Dejana pre 1363. g. može se pretpostaviti sa velikom sigurnošću. Najbliži vladarevi srodnici su postali najstariji Dragaš, a preko braka sa Vojihninom ćerkom Jelenom i Jovan Uglješa. Stepen srodstva nije bio isti, ali se nesrazmerno razlikovala i njihova politička moć.
    Sigurniji je materijalni dokaz u vidu novca koji je sačuvan u svega tri primerka, što nagoveštava malu seriju usled kratkog vremena kovanja. Pored nezaobilaznog lika vladara, koji je možda preuzet sa krunidbenog novca cara Stefana, stoji legenda u vidu sigle GFh ZR. Na reversnoj strani je krst čiji krakovi čine četiri polja. U gornjim je upisano: „DbO-POT/VD-LI”, a u donja dva: „ELR-KL/ ŠN”. U svetlu novih otkrića nameće se zaključak da je ovim novcem obeležen uspon Uglješe na despotstvo, u čijem političkom uspehu je tako mnogo učestvovao i njegov brat. Odsustvo svake titule uz Vukašinovo ime se ne može tako lako prevideti. Objašnjenje je jednostavno i sastoji se od činjenice da Vukašin još nije imao vladarsku titulu. Sve izneto je u neposrednoj vezi i sa delovanjem carice Jelene. Prestaje da važi dugo pretpostavljano vremensko poklapanje između njenih poslednjih pomena u Seru, tj. povlačenja iz tog grada, i uspona despota Jovana. Pošto je znake visokog dostojanstva dobio od srpskog vladara, ponovo se nameće zaključak da je između Uroša i Jelene i dalje postojala politička usklađenost.
    Novo zvanje pratila su po mnogo čemu zanimljive serije novca novog despota među Srbima. Promena u njegovom životu je naglašena natpisima, ali i uvođenjem predstave dvoglavog orla, jednim od despotskih obeležja. Uprkos upornih naglašavanja njegovih separatističkih težnji, Jovan Uglješa nije ni ovom prilikom zaboravio da spomene ličnost koja mu je to zvanje uručila, odnosno cara Uroša, da bi u poslednjoj od tri grupe bio spomenut i Stefan Dušan.
    Vukašin je, dakle, izvesno vreme ostao bez visokih titula, pa i onih vizantijskih. Od stepena poverenja koji je pružen srpskim letopisima i Mavru Orbinu razlikuju se stavovi istoričara o njegovom navodnom usponu za despota. Čini se da tu misao treba sada konačno napustiti. I pored očiglednog prilagođavanja romejskog sistema titulisanja srpskim prilikama, nije bilo moguće preći preko činjenice da Vukašin nije bio rodbinski povezan sa vladarskom porodicom. Doduše, pretpostavljana je takva spona sa caricom Jelenom. Međutim, politički razvoj mu je išao na ruku i na kraju je doneta odluka da bude uzdignut za kralja i tako formalno legalizuje položaj najuticajnije osobe u državi. Njegova intitulacija u povelji iz 1366. g. glasi: vsemostežlnigs, rekože zetli srevskoi, i vsemk Grkkotk, i Pomoršo i (TpaNdMb zlpddiimk i vsemo diso, a potpis: krdlk Bvlkdšiiv Bldgovrim Srvlkmv i Grvkomv. Ovaj čin je označio suštinski preokret u državno-pravnom i ideološkom usmerenju Srbije, a takve velike promene su bile moguće samo uz saglasnost, najpre poslednjih Nemanjića i patrijaršije. Odluka je svakako dobila izvestan legitimitet na državnom saboru. Patrijarh Pajsije mnogo kasnije piše o pritiscima Mrnjavčevića na učesnike sabora, u čemu treba videti blagi odraz ranijih prilika.101 Podrška vlastele je takođe bila neophodna. Osnovno poznavanje političke prošlosti Srbije od druge polovine XII v. do razmatranog razdoblja otkriva da je ovaj sloj često imao presudnu ulogu u izboru vladara. Iz mnogo razloga odabir je dugo padao na članove svetorodne kuće Nemanjića, ali suočeni sa njihovim neminovnim iščezavanjem dobar deo velmoža je ukazao poverenje najspretnijem od njih. Posebno svečan je morao biti i sam čin krunisanja. Više se nikako ne može govoriti o surovom preotimanju prestola od nejakog Uroša. Kritička istorigrafija je sa Mrnjavčevića skinula težak teret viševekovnog optuživanja za tešku tursku okupaciju.
    Dosta se raspravljalo u koje vreme treba smestiti ovaj događaj. Najčešće se u literaturi, kako je napred već objašnjeno, sreće avgust-septembar 1365. g. Kako to više nije pouzdan i sam po sebi dovoljan vremenski graničnik, ponovo se krenulo od sigurnijih odluka dubrovačkih veća u kojima se Vukašin poslednji put bez titule kralja sreće januara 1364. g. Međutim, u njegovoj povelji svetogorskom Svetom Pantalejmonu, nastaloj nakon otprilike dve godine, prvi put se krasi vladarskom oznakom. Primamljiva je primedba da freske paraklisa Svetog Grigorija Bogoslova u ohridskoj Bogorodici Perivlepti nude odgovor. Ovaj hram je oslikan najkasnije 1364-1365. g., kada su prikazani ktitorski portreti dvojice Brankovića i cara Uroša kao jedinog vladara.
    Izostanak njegovog savladara upućuje da je ipak bilo tačno pomišljanje na 1365. g., samo ga ne bi trebalo povezivati sa Uglješinim despotstvom. Sa druge strane, dobro posvedočeno povlačenje carice Jelene iz Sera, koje takođe pada u to vreme, i dalje ima važnost za ovu temu. Međutim, terminus post quem bi mogao biti 11. mart 1365. g. kada je izdata povelja dvojici Brankovih sinova. Teško da bi Vukašin propustio priliku da naglasi veliku promenu, posebno što se radilo o njemu jako bliskoj vlasteli, o čemu će biti još reči. Verovatno je za to odabran veliki crkveni praznik, nije isključeno ni da je to bio dan Sv. Dimitrija.
    Iznet je i stav da je do razmatrane promene došlo već 1362. g. Polazište je najpre nađeno u jednom teško oštećenom kratkom zapisu iz te godine, a koji se opravdano povezuje sa Vukašinovom grobnom crkvom. Pored cara navodi se i izvesni kralj, ali deo teksta koji govori o istorijskim okolnostima je potpuno nečitak. Stoga treba pre uzeti da je pisar, kao i mnogi drugi, napravio hronološku grešku. Osim toga, isti autor je pretpostavio da je u odluci dubrovačkog Veća iz 1364. g. kraljevska titula izostavljena zbog interne prirode tok dokumenta. Ovaj zanimljiv prilog je s pravom odbačen u celini, a posebno u delu koji se tiče tumačenja dubrovačkih izvora. Nije jasno ni da li je između proglašenja za kralja i svečanog krunisanja starom nemanjićkom krunom bilo vremenskog razmaka, i kolikog. Naime, u svim aktima komune nakon januara 1363. g. uz Vukašinovo ime navođena je kraljevska titula, bez obzira na to da li je reč o tajnom protokolu ili pismu kao javnom dokumentu. Zalaganje za 1362. g. nailazi na najozbiljniju prepreku u jednostavnoj činjenici da za života Vojislava Vojinovića nisu postojali osnovni politički uslovi za uspostavljanje savladarstva. Nakon njegove smrti bilo je potrebno izvesno vreme za novo političko razvrstavanje usled novih okolnosti.
    Vukašin je stigao da javnu potvrdu svog položaja dobije i od carice Jelene i to sredstvom koje je bez razlike na socijalni položaj stizalo u mnoge domove njihovih podanika. Reč je o posebnoj seriji zajedničkog srebrenog novca Vukašina i carice. U jedan mah odricana mu je verodostojnost ili mu je, pak, vreme nastanka određivano po ranijim tumačenjima istorijskog razvitka. Nakon što su ona promenjena može se ponovo pozabaviti i tom hronologijom. Nameće se kratkotrajno razdoblje neposredno nakon Vukašinovog kraljevskog uspona. Ovaj novac bi prikladno obeležio veliku promenu i označio ponovno obnavljanje institucije savladarstva u Srba, ali ovoga puta sa krajnje neočekivanim učesnicima u njemu.
    Stefan Dušan se nakon drugog krunisanja starao da u inostranstvu dobije potvrdu svoje nove krune, naročito što je stvaranje novog carstva u Evropi uvek zanimalo više sila. Posebno su Vizantija i Ugarska pažljivo pratile razvoj stanja. U ovim nastojanjima Stefan Dušan nije imao uvek uspeha, ali je važno da je osluškivao spoljne glasove. Nije izvesno da li se Vukašin trudio da dobije neki vid međunarodnog priznanja svog položaja. Romeji su čak mogli i da odahnu pošto se odustalo od ideje carstva i vratilo u okvire „nacionalne” države. Stoga je i stari Vukašin označen raširenim nazivom za srpske vladare: Kpđk^v. Stvari su postale jednostavnije i Dubrovčanima pošto više nisu morali da vode računa o tituli najuticajnije osobe u Srbiji, tako da i na toj strani nije bilo poteškoća. Zapravo, ovo priznanje je najviše moglo da doprinese snaženju delimično osporenog Vukašinovog legitimiteta. Naime, Nikola Altomanović je još za života cara Uroša tražio za sebe svetodmitarski dohodak. Zakasneli dokaz da su u Mađarskoj u Vukašina videli kao novog kralja južnih suseda dolazi iz povelje kralja Žigmunda iz 1407 g. u kojoj je destinatar označen sa Demetrio filio Vlkasini regis. Doduše, treba razmišljati i o tome da su politički odnosi bili potpuno promenjeni i titula Dimitrijevog oca Ugrima nije bila od značaja, što ne važi i za kraljevog sina.

    Izvor: Vladimir G. Aleksić – NASLEDNICI MRNJAVČEVIĆA I
    TERITORIJE POD NJIHOVOM VLAŠĆU OD 1371. DO 1395. GODINE, doktorska disertacija, Beograd, 2012.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    NASLEDNICI MRNJAVČEVIĆA

    Reč grabež nije uobičajna u savremenoj istorijskoj nauci, ali ovoga puta sažeto prikazuje zbivanja u mesecima nakon nestanka Mrnjavčevića. Pored klasičnih feudalnih ratova oko Prizrena i Rudnika geopolitička karta Carstva uglavnom nije svuda nasilno krojena. Neposredno nakon Kosovske bitke glavu nije digao samo Lazarev zet. Krupnija vlastela je čak pokušala i da se osamostali, ali su izgledi za to bili mali. Vuk Branković je tada odvojio mnogo gradova i župa, ali neposrednih vesti o toj promeni nema iako su tu naseobine Dubrovčana bile guste. Strašni izveštaji o razaranjima i bežaniji pristižu tek dolaskom Turaka narednih godina. Vlastelina Obrada Dragoslaljića su kaznili zato što je prišao Brankoviću. Takav politički sled je utemeljio mit o Vukovoj izdaji. Legendarni opis Vukašinove smrti takođe sadrži sličan razvijeni motiv. Njegova znatna zastupljenost u velikoj meri ima podlogu u duhu nestalne epohe. Vlastela je u to vreme zaista mogla da iznese teret smene vlasti. Tvrtko I je privoleo vladajući sloj iz Dračevice, Konavla i Trebinja na svoju stranu i zaposeo tri ključne župe od Balšića. Prošlost Tesalije i Epira pruža dopunske smernice jer su imale jako slično državno i upravno ustrojstvo. Barem u dva slučaja smrt ranijeg gospodara je dovodila da takmacima prilaze niži nosioci vlasti, vlastela i istaknuti predstavnici crkve. Ovakve primopredaje su se u načelu dešavale brzo.
    Dodatni razlog za pretpostavljeni nizak nivo sukoba je isticanje sezone ratovanja. Pohodi u zrelu jesen, a posebno usred zime nisu bili preporučivi iz mnogo razloga. Posebno su od hladnog i snežnog središnjeg Balkana morali da zaziru Turci, još nenaviknuti na lokalne prilike. Ova okolnost je možda hrišćanima donela toliko željeni predah, ali je i onemogućavala opsežnije pohode jedne protiv drugih.
    Smrću Vukašina njegova porodica je obezglavljena, iako je kralj bio već prilično star i verovatno ne bi još dugo bio u stanju da je vodi. Lik osedelog starca sa zidova Psače svedoči o tome upečatljivo. Možda ga je i svest o poodmaklim godinama dodatno podstakla da odredi još jednog savladara, odnosno naslednika. Međutim, nije bila toliko nenadoknadiva Vukašinova ličnost, koliko su bile strašne okolnosti u kojima je došlo do smene. Sudeći po razvijenoj kompoziciji pored južnog ulaza u hram sv. Dimitija u Sušici, već u jesen kobne 1371. g. Marko je krunisan srpskom kraljevskom krunom. On i njegov otac su naslikani na crvenoj pozadini, dostojnoj najpre ili isključivo suverena. Markov vladarski položaj je istaknut i ovnujskim rogom u njegovoj ruci, podsećanjem na miropomazanje kao sastavni deo obreda krunisanja. Predstavljen je kao drugi David, starozavetni vladar za koga se posebno vezuje čudesan događaj, izlivanje Božje blagodeti u vidu mira. Verovatno je ukazano, ponovo putem složenih aluzija, i na posebne (ne)prilike koje su zadesile srpsku državu. „Možda je, dakle, i u ovom slučaju kralj Marko hteo da podvuče sličnost položaja i svest o neminovnosti žrtve”. Svečani čin krunisanja je bio ispunjen ustaljenim sadržajima, međutim, vremena ni razloga za slavlje nije bilo. U prilepskoj crkvi sv. Arhanđela Marko je prikazan u beloj odeždi, onovremenoj oznaci žaljenja, u trenutku nebeske investiture, odnosno dok mu na glavu ruka Božjom voljom stavlja krunu. Očigledno, savremenici nisu mogli da prikriju turobne okolnosti u kojima je došlo do uzdizanja novog vladara. One su bile takve da je neosnovana pomisao da je više oblasnih gospodara, a nabrojani su župan Nikola Altomanović, knez Lazar i despot Jovan Dragaš, jedno vreme davalo preimućstvo legitimnom vladaru. Prva dvojica su se usuđivala da prkose moćnom Vukašinu. Primereniji je stav da je izvesno kratko vreme Marko smatran legitimnim naslednikom prostranstva od Šar – planine do današnje severne Grčke. Po Tronoškom letopisu država je „šest” godina bila bez vladara, sve dok se knez nije ustoličio uprkos Markovom protivljenju. Procenjuje se da je Marko bio u najboljim godinama kada je stupio na presto. Portret kod južnog ulaza u porodični hram otkriva “[…] fizionomije odlučnog mladog čoveka, oštra pogleda, kratke crne brade”.
    Na ovo razdoblje se ustaljeno gleda kao na niz neuspeha i nezadrživi politički sunovrat. Otpadale su bogate oblasti i važni gradovi, stara prijateljstva i savezi su prerasli u svoje suprotnosti, a krupna vlastela se jedna za drugom osamostaljivala. Međusobno su upoređeni tokovi državnog razvitka dve novonastale tvorevine. Markovoj je suprostavljena zemlja Dragaša, gde se pretpostavljalo širenje i ukrupnjanje u godinama nakon 1371. g., kao i jako vladarevo prisustvo u svakodnevnom političkom životu, naročito pošto je vlast objedinjena u liku Konstantina.
    Da se Andrija Gropa u Ohridu zaista do kraja osamostalio postoje neke, na prvi pogled, neosporne vesti. Na svom novcu koristio je izraz Po milosti Božjoj. U odnosu na rasprostranjenije V Hrista Boga ova formula je još jači i nedvosmisleniji iskaz političke samostalnosti. Ovo je prirodno upotrebljeno za jačanje stava da se u potpunosti otrgao od seniorovog nadzora. Vlasteoska kovanja novca inače nisu nikakva naznaka političke samostalnosti, posebno ako na njima izostaju slična vladarska obeležja. Sledbenici Vuka Brankovića i kneza Lazara su bili daleko od pomisli da učine nešto slično. Ova vrsta izvora čak izuzetno lepo oslikava njihove vazalno-seniorske odnose. Tako gledano ispada da je Gropa u potpunosti napustio Markovu političku orbitu. Međutim, i kraljević, odnosno gospodin Andreja, je izdavao novac sa natpisom V Hrista Boga, uprkos oceni da je sve vreme priznavao bratovljevo prvenstvo. Nameće se pitanje u koju skupinu treba staviti gospodara Ohrida.
    Ako se na kraju i prihvati da je Gropino intitulisanje primereno samostalnim gospodarima, nije bio samoproglašeni veliki župan. Titula je samo uslovno neprimerena upravnim prilikama u toj državnoj zoni. Njen nosilac dolazi na mesto sevastokratora Branka u srcu „Romanije”. I pored toga, župani nisu bili potpuna nepoznanica u tim predelima. Kao što se sredinom pedesetih godina ni potonji kralj nije stideo svoje nasledne županske titule i Gropa je imao puno razloga da je kasnije s ponosom ističe. Mogao je da potiče iz severnih arbanaških krajeva pod dugotrajnom srpskom vlašću. Njegovi preci su tako mogli steći to ugledno zvanje u malo poznatim procesima srpsko-arbanaške sinteze. Zvanje je bilo manje ugledno od sevastokratorskog, ali ne i nadležnosti pošto je župan u Ohridu zapravo bio upravnik Jedne „države”.
    Razmatrana titula je, dakle, u svom ogoljenom vidu bila nasledna. Tek nakon osamostaljivanja, dodavanjem izraza „veliki”, mogao je u pojedinim prilikama da istakne svoj novostečeni položaj. U Srbiji su, međutim, tada važila drugačija pravila. Ponekad su stare titule župana i kneza bile praćene rečju veliki, oznakom da su dodeljene od samog cara. Poput pandana sa Juga, despotskog, sevastokratorskog ili kesarskog dostojanstva, ni ona sa severa se u srpskoj Carevini nisu mogla uzurpirati. Kako stvari stoje sa gospodarem Ohrida? Jedino se u grčkom natpisu nastalom jula 1378. g. u ohridskom hramu sv. Klimenta nalazi proširena verzija. Značajno je da i tu Gropino ime usamljeno stoji u delu predviđenom za svetovne gospodare tog područja. Suprotno je u Bigorskom pomeniku, o kojem će još biti reči, grobnom zapisu Ostoje Rajakovića iz oktobra 1379. g. Romeji su uz župansku titulu tokom prepiske imali običaj da destinatara oslove i pridevom „veliki”. Ovo nije deo zvanične titule već način uglađenog obraćanja stranim predstavnicima. S tim se podudaraju i novija čitanja natpisa sa Gropinog novca.
    Neusaglašenost bi mogla iščeznuti sa stavom da je veliko županstvo dobio u trenutku uvođenja u ohridsku „državu”. Ovakvi upravnici u državi Nemanjića ponovo se javljaju od uspostavljanja carstva, i to isključivo među tzv. „srpskom vlastelom”. Stoga bi izbor najpre pao na cara Uroša. Međutim, dok se on još pitao o tim stvarima, namesnik Ohrida je bio sevastokrator Branko. Bio je naklonjen budućem kralju jer je svog sina oženio njegovom sestrom. Sledeći na redu da uređuje stvari u Ohridu bio je Vukašin. Međutim, nije ustanovljeno da je nakon krunisanja bio ovlašćen da dodeljuje bilo kakve titule. U suprotnom, možda se opredelio za staro zvanje, deo srpskog upravnog nasleđa primereno njegovom „kraljevanju”. Tako bi zapravo državni aparat na jugu bio prilagođen još uvek živim tradicijama srpskog kraljevstva. Izvesno je da Vukašinu od 1365. g. u tom delu države nijedan iole važniji politički čin nije mogao promaći. Izvesni kesar Novak je svedočanstvo o svojoj upravi ostavio ktitorskim natpisom iz 1369. g. u Sv. Bogorodici na prespanskom ostrvu Mali Grad. Bio je isljučivo kraljev vazal jer je naveo samo Vukašinovo ime, a izostavio Uroševo. Šanse da je pretpostavljeni čin Gropinog uspona bio Markova zasluga su najmanje. U svakom slučaju jasno je da je u Ohridu ojačao najpre kao predstavnik državne vlasti i da je to bio temelj kasnije moći. On nije bio stranac koji je sa zapada na čelu svoje ratničke družine zaposeo bogati plen, već ostatak ranije srpske vlasti. Snažno vizualno sredstvo Gropinog ličnog predstavljanja bio je ćirilični monogram.
    Vukašinova bračna politika je ocenjena kao jako uspešna, iako nije ispunila sva kraljeva nadanja. Nisu poznata imena izabranica njegove trojice mlađih sinova. Verovatno su došle iz uglednijih vlasteoskih domova. Tek zadnjih nekoliko godina Vukašinovi pogledi su bili usmereni ka Carigradu i ugarskim vlastelinkama bliskim Tvrtkovom dvoru. Iako dalji srodnik Nemanjića, otac Markove Jelene Hlapen je ipak bio samo krupan velikaš. Olivera je odaslata put Zete gde su Balšići verovatno upravo ovim brakom stvorili trajnije uporište u toj pokrajini. Od srodnika Mrnjavčevića nešto se bliže zna jedino o Ostoji Rajakoviću. Oktobra 1379. g. bio je mrtav, kada je prikazan kao zet Andrije Grope i rođak kralja Marka. Na stranu s prosopografskim delom ove vesti, kao i značenjem pojma srodnik. Ovo pitanje je čak i u širem okviru dovedeno do kraJnjih granica proučenosti. Ovakve vez bi po svojoj prirodi trebalo da traju. Teško da je zapostavljena čak i kada je, kako se obično pretpostavlja, Ohrid istupio iz okvira Markove države. Ako ništa više, pre isteka sedme decenije time je u tom gradu još pokazivan “[…] odnos uvažavanja […]” prema kralju Marku. Natpis iz 1379. g. je bio zvaničan i da je tada Gropa kao novi vladar Ohrida imao ratoboran stav prema ranijem suverenu, teško bi bio izveden u samom središtu njegove uprave.
    Do sada je ostalo neiskazano da je zapravo jedan od Mrnjavčevića verovatno stajao u pozadini braka između Ostoje i neimenovane Gropine ćerke. Tim putem je i župan dodatno uvučen u prošireni porodični savez. Portret Ostoje Rajakovića otkriva mlađu osobu čiju smrt uz dosta obazrivosti treba omeđiti osamnaestim i tridesetim letom njegovog života. Raspon jeste širok, ali izgleda da pre treba težiti prvoj godini ili sredini ovog intervala.5 Stoga treba pretpostaviti da se Ostoja oženio nekako oko 1371. g. U slučaju da je to bilo za vreme starog kralja može se pretpostaviti da je upravo udajom ćerke Andrija Gropa ušao u red velemožnih. Ako je to bilo nakon Marice, iskrsava naznaka da je prvih godina Markove vladavine za velikog župana brak sa vladarevim srodnikom i dalje bio, ako ne neophodan, ono barem jako poželjan. Ipak, daleko je od toga da se baš Markovom voljom ustoličio u Ohridu. Može biti, takođe, da je njime Gropa ozvaničio svoju nedavno stečenu nezavisnost. Ovde je prilika da se iznese osnovna postavka o njihovim odnosima. Ima još dokaza da oni nisu bili neprijateljski, iako se župan Gropa pridružio mnogim moćnicima koji su nakon Marice okrenuli leđa kralju Marku.
    Neki su opšte i načelne prirode. Ne zna se koji su sve predeli upravno težili drevnom gradu sa jezera. To nikako nije bila prostrana teritorija u poređenju sa onim čime su raspolagali Gropini prvi susedi, a naročito ostali oblasni gospodari. Kao polusamostalni ili potpuno nezavistan gospodar Ohrida Andrija je zaista nakon 1380. g. mogao da bude izložen napadu prodornijeg Karla Topije. Polazište za ovu postavku je koncept uvodnog dela pisma iz kojeg se vidi da je ovaj velikaš bio drugi ktitor tamošnjeg manastira sv. Klimenta. Kako je velikašov duhovnik bio avinjonski kontrapapa Kliment VII, nije bez osnova tvrdnja da je poriv za ovaj graditeljski podvig došla sa te strane, što istovremeno ne podrazumeva i politički nadzor nad Ohridom. Takođe, Topija je posebno istaknut kao novi ktitor, a ne i kao vladar pomenutog kraja. Tu su i dve beleške u tekstu Hamartolove hronike, po izdavaču iz 1371. g. prizivaju Božju pomoć Karlu, koji nije označen ni jednim epitetom. Za ovog arbanaškog velikaša je izgleda napisana i slovenska knjiga Slovo Svetog Grigorija Bogoslova. Među marginalijama „grešnog” Damnjana je i Topijino ime ispisano crvenim mastilom, uobičajnim vladarskim pravom. Svestan svog nezavidnog položaja na raskrsnici glavnih puteva, Gropa je mogao da potraži oslonac na najmanje dva mesta. Najpre kod Turaka, bez kojih se više nije moglo završiti nijedno krupnije političko pitanje. Sledi dvor koji je u neka srećnija i sređenija vremena verovatno puno doprineo njegovom uzdizanju. U Prilepu su, pak, bili zadovoljni jer se na jugu graniče sa saveznikom. Iskustvo stečeno izučavanjem srpskih političkih odnosa između 1371. i 1463. g. otkriva dinamiku prepunu naglih i neočekivanih zaokreta. Zajednički nastup trojice moćnika upućuje na isto. Knez Lazar i Vuk Branković su, na bliže nepoznat način, potisli Balšiće iz unutrašnjosti i sveli ih na gospodare Primorja. Potom uređuju međusobne odnose, pa čak se i složno staraju oko redovne isplate Stonskog dohotka. Od 1386. g. Balšići su čak priznali prvenstvo kneza Lazara. Marko je takođe poput kneza Lazara mogao stajati na čelu jednog porodičnog saveza manjeg obima, gotovo skrivenog od istraživača.
    Ostojinom smrću 1379. g. prekinuta je važna spona između Ohrida i Prilepa. Ovo, samo po sebi, nije moralo da izazove ili pojača postojeću netrpeljivost. Po mnogo kasnijim vestima oko Kostura međusobno su se nadmetali okolni moćnici: porodice Balšić i Muzaki, Topija i Gropa nakon čega je u tom gradu iščilila Markova vlast. Predložak za ove smušene priče stvarno je moglo biti neko feudalno sukobljavanje. Ni Gropino gospodstvo izgleda nije bilo dugotrajno. Ostave novca pokazuju da njegovo novčarstvo ne premašuje sedmu deceniju. Ovo nije do kraja merodavno pošto i njegovi moćniji i dugovečniji susedi u to vreme prekidaju ovu delatnost. Međutim, udaja ćerke za Ostoju Ugarčića pre isteka sedme decenije dodatno upućuje da je tada već bio u zrelim godinama.
    Inače, župan Andreja i njegova supruga se posredno sreću u samom okruženju kraljeve porodice. Upisani su u pomenik sv. Jovana Bigorskog, ali tako da se javljaju izvesne razlike. U jednom ranijem čitanju, baš kao i fotografskom snimku, stoji: “[…] Andreaša, župana Lazara, […] monahinju Matronu, Elenu ćerku njenu i Kiranu, podružju Andrijaševu.” Markov brat je spomenut ranije tako da se bez ustručavanja zaključuje da se radi o bračnom paru iz Ohrida. To je ranijim izdavačima promaklo. Smetnuto je i s uma da drugi izvori svedoče o braku između župana i Kirane, druge ćerke epirskog despota Andrije Muzakije. To znatno povećava verodostojnost ovakvog poistovećivanja. Ni to što je županstvo vezano za izvesnog Lazara, a ne za prethodno upisanu ličnost ne smeta. Ovaj pomenik inače obiluje greškama i nejasnoćama. Po drugom čitanju način njihovog navođenja nije bitno drugačiji, ali se izostavlja Andreševa, odnosno Lazareva županska titula, a ni Kirana nije označena kao njegova supruga, već samo kao monahinja.
    Upućenost ove porodice na severne krajeve nagoveštava i hronika porodice Muzaki gde se Gropi pripisuje vlast nad Ohridom i Debrom. Kao da se ovoga puta može verovati nepouzdanom J. Hanu da se Gropini potomci javljaju pod Skender-begom u poslednjem od dva nabrojana predela. Otuda verovatno i njihova potreba da se upišu u pomenik znatnijeg lokalnog hrama. Čini se da je to urađeno naknadno pošto dva krstića i dve tačke popunjavaju znatniju prazninu kojom je ovaj deo pomenika vidljivo razdvojen od prethodog, glavnog dela. Ranije je ovaj zanimljiv izvor okvirno datiran u sredinu sedme decenije, što kao da potvrđuje da između dva dvora nisu prekinute sve veze. Jedan Gropin novčić je nađen u tvrdom gradu koji je stražario nad mauzolejom Mrnjavčevića. Političke granice nisu bile neprelazne prepreke za strane valute, ali i ovo kao da svedoči o snošljivim odnosima između dva dvora. Ovo je dokaz više postavci da svaki politički rascep nije bio obeležen zveketom oružja.
    Novi kralj je ubrzo proteran iz više ključnih mesta srednjovekovne Srbije. Prizren, koji je sam nedavno ukrasio još jednom crkvom i posvetio je Vavedenju Bogorodice, pao je u ruke Balšića. Prodor je gotovo izvesno pošao iz njihovih uporišta u dolini Drima. Pomučio ih je utvrđeni deo tog grada. Desetog septembra 1372. g. Dubrovčani su pobednike darivali skupocenom ratnom opremom: „quando Jura cepit castrum dicti loci”. Reč castrum isključivo se odnosi na gradski akropolj. Te godine je u Dušanovim Sv. Arhanđelima kao monah Sava sahranjen Stracimir Balšić, tako da je šteta što je deo njegovog nadgrobnog spomenika oštećen u delu gde je stajao ostatak datuma, jer je sa komadom nadgrobnog spomenika iščezao i značaj dokaz. Nameće se pitanje koliko su zetski velikaši mogli još da zađu u kopno, ako su dobro zapeli već na prvoj prepreci. U svakom slučaju, nedavno stradali kralj nije upisan u pomenik prizrenskog katedralnog hrama. U sličnom spisu obližnjeg manastira sv. Petra Koriškog nepotpun niz vladara Nemanjića počinje osnivačem, sve do cara Uroša. Sledi: „Pomeni gospodi blagočastivago i hristoljubivago kralja Vlkašina”. Međutim, izostaje „i prisnopominajemago” koje se sreće uz Nemanjiće, ali i kneza Lazara. Upisan je odmah posle Vukašina, tako da izostaju Balšići i Vuk Branković i pored duge neposredne vladavine gradom. Sa Prizrenom je nesumnjivo izgubljena i njegova prostrana oblast, a verovatno i mnogo više. Time se zapravo završavaju pouzdani podaci o Markovim gubicima neposredno nakon Maričke bitke.
    Međutim, teško stečeni Prizren je ugrozio Nikola Altomanović. Njegove vojska je na početku 1373. g. unela pravu pometnju u tamošnju dubrovačku zajednicu. Ovo pokazuje da je velikaš verovatno snažno stupio i na prostore današnje celokupne Metohije, ili je to barem pokušao. Iz svega rečenog vidi se da su nakon velikog poremećaja s jeseni 1371. g. usledili mnogi manji, sve dok se stanje nije donekle ustalilo. Čini se da je bilo lakše steći, nego održati vlast nad novostečenim posedima. Pitanje je koliko su Balšići uošte još prodrli u unutrašnjost. U tekovine do 1375. g. pripisuje im se i Peć.
    Jako je važno i Orbinovo svrstavanje Nikole u postmaričke dobitnike. „Nikola Altomanović, s druge strane, zauzeo je čitavu oblast koja se graničila njegovim zemljama”. Nedovoljno jasno iskazan prostor je verovatno bio na severozapadu današnjeg Kosova i Metohije. Nikolina najjužnija poznata oblast je župa Budimlja. Međutim, iz nje ga je 1373. g. potisnuo severni sused, ali je trajno pak zadržao Lazar. Priroda terena i raspored matičnih zemalja su uslovili pravce i mogućnosti otimanja skoro isto toliko koliko i odnos snaga. U opštoj pometnji, krajem 1371. i početkom naredne godine, Rudnik se vratio u okrilje župana Nikole Altomanovića.
    Lazar je u koštacu sa Nikolom na severu trošio najviše svojih snaga. Osim toga, morao je da se do kraja učvrsti kao vladar sliva tri Morave, gde je takođe bilo krupne vlastele. Njen deo je mogao čak i da priđe kneževim neprijateljima. Stoga nije mogao da se razmahne na jugu gde njegovi uspesi izgledaju skromno. Po retrospektivnom Halkokondilovom izlaganju Lazar je uzeo Prištinu i Nišavsku oblast i dopreo do Save. U Hronici o turskim sultanima se kaže da je knez proširio svoju vlast do reke Ilira koja se zove Sava. Još jedan potonji izvor Lazarov uspon neposredno povezuju sa slomom Mrnjavčevića uz navode o preuzimanju Novog Brda i Prištine. Drugo mesto se, međutim, pripisuje Vuku Brankoviću. Knežev vlastelin i rođak čelnik Musa se ustalio u Zvečanu u ime kneza Lazara. Pored toga, oko Gornjeg Laba istom velikašu je poverena „država”. Knez je tada verovatno zaposeo i Lipljan KOJI je neposredno držao 1388. g. Ranije je već ocrtano posebno mesto i snaga vlastele u današnjim kosovsko-metohijskim i obližnjim krajevima. Među baštinicima i upravnicima „država” svakako se isticao Vuk Branković. Nepogrešivo je osetio vetar promena i sa velikom svitom okrenuo se Lazaru.
    Njegovom ćerkom Marom se oženio verovatno nakon velikog sloma. Pre 1. septembra 1376. g. Vuk Branković je zauzeo prestono Skoplje, očigledan znak sposobnosti da vodi veliku politiku. To ne bi trebalo da čudi nakon što je utvrđeno da se nakon 1371. g. istočna granica Vukove zemlje prema neposrednim posedima njegovog tasta ustalila na liniji koju u nizu čine planine od Skopske Crne Gore preko Žegovca, Koznice i Prugovca, sve do donjeg toka reke Lab. Od naseljenih mesta značajem se isticala Priština, dvorovi iz župe Sitnice, te Gračanica i rudarsko Janjevo. Tome se pridodaje baštinska Drenica, pa tekovine iz 1378. g., odnosno Prizren sa širim područjem današnjeg Orahovca i Đakovice, te manastir Dečani. Jasno je da se zapravo radi o Jako prostranoj „državi”, koja u krajnjoj meri odgovara kneževom zetu, ali i Lazarevoj potrebi da sebi privuče što više velikaša.
    Okosnicu dvora Dragaša su tih godina činila dva mlada čoveka i njihova iskusna majka najplemenitijeg roda. Stariji Jovan je ostao zapamćen, sudeći po Halkokondilu, po razboritosti i vojničkoj spretnosti. U vreme kada je ova lična osobina mogla da donese najviše koristi imao je oko dvadesetak godina. Oko takvog vojskovođe su se prirodno okupljali preživeli iz neslavnog pohoda, iako je izvorni oslonac isuviše klimav. Po godinama podsećao bi na Nikolu Altomanovića koji je bio sličnog uzrasta dok je jedno kratko vreme nosio teško breme najmoćnije ličnosti na severu srpskih zemalja. Još je pomalo prisutna zbunjenost brzom obnovom porodične moći raškog vlastelina. Nesumnjivo objašnjenje leži u tekovinama njegovog strica, pa nema razloga da se sličnim tokom događaja ne rasvetle i prilike na jugu. Čini se da su se Dragaši najviše okoristili od sloma Mrnjavčevića, jer ne samo da su iz senke ponovo izbili u prvi plan, nego su i po obimu teritorija najviše zahvatili od njih.
    Naivno se mislilo da je u trakijskoj ravnici postradalo “[…] pleme srpske
    gospode u sedmom rodu iliti kolenu […]”. Zrelih muškaraca sposobnih da nose oružje ili preuzmu upravne zadatke i pored velikog osipanja je ipak bilo. Aleksije Asen je bio u pratnji carice Jelene u Seru 1365. g. da bi nakon deset godina bio član mešovitog suda Serske mitropolije. Slično je ustanovljeno i za Duku Koresisa i Georgija Isarisa. Dovoljno godina da nose oružje imali su i Krajko i drugi Oliverovi sinovi. Najopsežnija studija o Maričkoj bici tvrdi da Osmanlije nisu gonile razbijenu protivničku vojsku do potpunog uništenja. Međutim, da su preživeli bili potpuno skrhani i nespremni na usklađen otpor moglo se i ranije pomišljati. Potvrda je kod nezaobilaznog Isaije: „Ne bejaše kneza, ni vođe, ni nastavnika među ljudima, ni izbavioca, ni spasioca, već se sve ispuni straha ismailjćanskog, i srca hrabra junačkih muževa u ženska najslabija srca pretvoriše se”. U izvorniku stoji reč „vožd”, što je protumačeno „[…] da se odnosi na takvu ličnost koja je sposobna da se suprostavi turskoj najezdi, da spase i izbavi narod od pogibelji. U nastalim okolnostima trebalo je da vožd bude ratni i politički vođa […], koji je po shvatanjima tog vremena bio izaslanik božiji”. Pa ni mnogo kasnije, kada se stanje uveliko smirilo i državne vlasti uglavnom ustalile, imenom nepoznati srpski pisac druge polovine XIV v. primećuje da: „Bogomrski oni Ismailćani kao malo počekavši, onda kao pčele prosuše se, i svu zemlju našu protrčaše, jer ne bi onoga koji će zabraniti tima”. Bugarska anonimna hronika nudi posredno objašnjenje osmanskih uspeha okvirnim iskazom da pri tome niko nije mogao da im se suprostavi. Pajsijevo žitije poslednjeg Nemanjića je kolaž različitih istoriografskih srednjovekovnih tekstova čije poreklo se uglavnom može bez muke pratiti. Međutim, izvornik opisa maričkih događaja je nepovratno iščezao. Ono što je preneto otkriva zrelog pisca, književnika bogatog jezika, ali i dobrog pripovedača koji je u nekoliko redova uspešno preneo duh postmaričkog straha i neverice, nimalo ne zaostajući za hvaljenijim Isaijom. U prilog ovom stavu stoji: „I Agareni se vratiše ka Adrijanovu gradu sa pobedom i radošću, a naši u skrbi i tesnoti: jedni brata željahu, drugi roditelje, drugi decu svoju, drugi srodnike, i bi vapaj i plač i ridanje […]” Takođe, opis poraženih ratnika tera na dugo razmišljanje: „[…] i dođoše kući, tužni i posramljeni mašući glavama jedan ka drugome govorahu: Jaoj nama!”. Njima su se vremenom pridružili i srećnici koji su se nekim čudom, uglavnom velikim otkupom, oslobodili turskog ropstva. O poslednjima, takođe, piše i starac Isaija. Moralizatorski pristup je primetan u Priči o Boju Kosovskom, gde se pogibija srpskih vojskovođa i većine njihovih vojnika tumači kao posledica Uroševog ubistva, dok „malo neki pravedni ostaše .
    Preživela srednja i sitna vlastela nije mogla da stane spram Dejanovića. Njihov opstanak je neposredno zavisio najpre od postojanja neposredno ugrožene države sa hrišćanskim predznakom. Njenim nestankom izgubila se i potreba za ovim ratničkim slojem. Zato su malobrojni preživeli sa juga Srbije lako prišli uz nastupajuće Dragaše, ili pak ostali verni Vukašinovim sinovima. Nije bilo vremena za političke tananosti niti oklevanje. Okretniji, snalažljiviji, a posebno snažniji su se nametali čak i onima koji isprava nisu smatrali da treba da se potčine bilo kome. Nakon delimičnog smirivanja i uspostavljanja novog stanja promene granica su bile moguće, ali je moralo ići mnogo teže.
    Iz matičnih poseda, verovatno strateški postavljenih, Dragaši su nadirali u više pravaca. Međutim, povoljnu priliku s kraja 1371. g. niko nije hteo da propusti. Romeji su povratili Ser i mnoge okolne manje gradove između Meste i Strume, kao i celu Halkidiku. Ovaj uspeh je shvaćen kao oslobađanje od tiranije „Tribala”. Sudeći po izrazu „ušao u Ser” iz rukopisa br. 21 Svetogorskog protata, koji jedini govori o ovom događaju, izgleda da solunskom despotu Manojlu II Paleologu nije pružen ozbiljniji otpor. U prilog tome ide i mali vremenski razmak između dva događaja, kao i etnički sastav vladajućih u gradu. Ni manjinski Srbi nisu imali razlog da pružaju otpor, pod uslovom potvrde ili proširenja u međuvremenu stečenih prava. Javila se i lažna nada da će Romeji ojačani zaposedanjem puteva i ključnih klanaca ka prestonici suzbiti i azijatske napadače.
    Zbog porodične usamljenosti sa Uglješinim nestankom u potpunosti je iščezla i njegova politička tvorevina. Muški svet ratnika i državnika je te godine njegovoj supruzi doneo još jedan u nizu strašnih ličnih udaraca. Izgleda da je neposredno nakon Marice našla pribežište u Solunu, gde je u kultu Bogorodice Katafigi (One Koja Pruža Utočište) potražila nekakvu utehu. Izgleda da su se Romeji prema njoj poneli sa puno uvažavanja i brige uprkos tome što su upravo tih meseci doprinosili rušenju političke tvorevine njenog supruga. Moglo bi se reći da ratovanje nije bilo toliko žestoko da bi nagnalo trenutno jaču stranu na neko nedolično ponašanje. Po svemu sudeći, kralj Marko, kao pretpostavljeni naslednik serskog despota, bio je daleko od pomisli da ostvari ta svoja prava, odnosno da se širi na istoku.
    Dragašima je, pak na taj način, verovatno, olakšano zaposedanje njenih severnih ostataka. Tu su stekli granicu sa i dalje neznatnom Vizantijom. Javila se nedoumica gde se pružala ta linija i kada se ustalila. Naime, dokument od 12. juna 1374. g. tiče se strumičke Breznice braće Laskaris i brige Konstantina Laskarisa da ovo selo obezbedi hilandarskom manastiru sv. Pantalejmona. U dokumentu nastalom u uredu Carigradske patrijaršije braća su označeni kao bobHog-robovi vizantijskog vladara, a pretpostavljena vlast Konstanina Dragaša nigde nije ni nagoveštena. Tu je viđena prilika za stav da su Romeji najpre držali dolinu Strumice, pa i oblasti oko Melnika i Petriča. Izvori ćute o zamišljenom sukobu, ali je promena granice povezana sa pokušajem nasilnog preuzimanja vizantijskog prestola 1373. g. i povlačenjem odlučnog Manojla II Paleologa iz Soluna nakon tri leta. Zanimljive odlike spomenutog dokumenta iz 1374. g., sa druge strane objašnjive su i nepriznavanjem srpske vlasti jer se, očigledno namerno, izostavljaju i dva ranija srpska akta kojima je sporna Breznica pripala Hilandaru. Poređenja radi, površna vlast Carigrada nad Tesalijom na početku osme decenije XIV v. je ostvarivana preko Anđela Filantropina. To nije sprečavalo tamošnju vlastelu da se 1381. g. izjasni kao „sluga moćnog i svetog našeg gospodina i cara”, odnosno nakon sedam godina „sluga moćnog i svetog našeg gospodara i cara”.
    U vreme despota Jovana Uglješe krupna vlastela grčkog porekla se prijatno osećala bez obzira sa koje strane srpsko-vizantijske granice se nalazila. Pri tome, bez ustručavanja se u tuđini isticala potčinjenost stranom gospodaru. Nikita Pedijasim je boravio u Solunu po nalogu despota Uglješe. U Melniku Dragaša je 1379. g. u jednoj sudskoj parnici pored klerika učestvovao i serski protonotar Konstantin Glava. Zbog svega toga ipak treba verovati da su Dragaši pre vojske iz Soluna stigli do prirodne granice kakvu čini masiv Belasice. Dejanovi sinovi su nastupali kao opštepoznata domaća sila unutar srpske države, odnosno dobro su poznavali tamošnje upravitelje. Sa druge strane, povratak stranih Romeja, posebno duboko na severu, je značio neželjene nepoznanice. Nekoliko godina bez svedočanstva o vlasti Dragaša je u skladu sa velikim prazninama u izvorima ovog razdoblja. Takođe, muk je objašnjiv njihovom prirodom, uglavnom sa manastirskih poseda. Tek kad su se nove vlasti učvrstile počele su da rešavaju sporove teško pomirljivih svetogorskih bratija.
    Nastojanje da se utvrdi vreme nastanka povelje koju su Dragaši izdali Sv. Pantalejmonu najpre ima značaj za diplomatiku. Međutim, nije od važnosti za nastanak države Dragaša. Uverljivo je da je stariji Jovan najzaslužniji za velike uspehe, kao i da je njegovo prisustvo na severu bilo izraženije. Međutim, mlađi Konstantin nikako nije mogao da se tek najkasnije u leto 1374. g., kao gospodar zaokružene oblasti nastale na nedovoljno određenim južnim prostorima, pridruži svom bratu. Jovan je, pak, prikazan kao isključivi naslednik očeve baštine u severnim oblastima, na čijim temeljima je pretežno nadograđivao svoje i porodično političko zdanje. Izvori dosledno ne idu u prilog ovakvoj rekonstrukciji jer se zapravo tiču državne uprave Dragaša, a ne političke prošlosti. Drugi se, pak, ne odnose baš na ovog Konstantina. Mlađi brat je tek dolaskom u zrele godine preuzeo udeo u upravi, najranije 1375. g. I nakon dve godine bio je u senci despota, pošto u dubrovačkoj odluci stoji: „Dragas e Costadino suo fradello”. Poslednje tri reči bliže objašnjavaju ličnost nedovoljno poznatu u Jadranskoj komuni. U prostranoj državi, koju je nasleđem, mačem i ugledom stvorio stariji Dragaš, sastavljenoj iz više geografskih prirodnih celina po običajima srpske državnosti, ključne zemlje je zadržao za sebe Jovan, a srodnicima je prepustio sporedne predele.
    Čak i među iskusnim istoričarima bilo je manjeg ili većeg nerazumevanja o stepenu Dragaševih uspeha nakon Marice. Tako se obazrivo pitalo otkud u potpisu jedne povelje gospodina Konstantina spomen Podunavlje, kada je njegov stvarni gospodar bio knez Lazar. Najviše pažnje je usmerio na širi novobrdski kraj, najvredniji plen uopšte. Suštinski, na severu su Dragaši zahvatili samo deo sliva Južne Morave gde su njihovu vlast jačali baštinski posedi u preševskoj župi, van koje su na severu imali malo svojih baština. U vreme Carstva slabo su uticali na sever razmatranih oblasti. Konstantinu kao vladaru tog kraja 1380. g. obratio starac Toma Gavala za zahtevom da dozvoli prilaganje Hilandaru sela Rakov (Rakovac) i Lapardinci: „i o\spomeio\ mi 3d sela ižv so\ Erliigs, klko da ik priloži presvetoi matvri Božioi Hillidlrskoi. I R Nostadiik ivgovo o\spomeio\tik prik\k se o\srdikmk i priloži\k tateri Božioi […]”. U tom kratom aktu gospodin Konstantin iskazuje da se sela poklanjaju njegovom krajnjom voljom, ali su to zapravo bili baštinski posedi njegovog vlastelina KOJI se mnogo pre toga zamonašio. Razvoj je najviše zavisio od usmerenja kesara Uglješe Vlatkovića. „Država” mu je verovatno već tada bila u Inogoštu, Preševu i Vranju, ali baštinske zemlje u Slavištu, u srcu zemlje Dragaša. Prirodno više vezan za očinsku zemlju, u nekoliko dramatičnih meseci nakon 26. septembra 1371. g. ipak je stao uz Dragaše, a ne uz kneza Lazara. Ako je kod ovog dalekog srodnika Nemanjića uopšte bilo kolebanja, u svakom slučaju je vagao između srodnika. Njegova odluka možda pokazuje veličinu snaga tih godina između despota Jovana i kneza Lazara.
    Natpis sa ikone iz crkve Preobraženja iz prespanskog sela Njivica iz 1373. g. sadrži molitvu za spas izvesnog Mihaila, Konstantina i Manojla […] Dragaša. Ne postoji nijedan razlog da se ova trojica poistovete sa članovima mnogo poznatije porodice, pa čak ni da se pridruži izvorima koji govore o Konstantinovom navodnom delovanju u južnim oblastima. Još manje ima uslova za to da je u dolini reke Crne delovao kao namesnik kralja Marka. Nije pouzdano utvrđena ni granica, svakako porozna, između braće Mrnjavčević. Stoga nema konačnog saznanja da je ova linija odredila domete Dragaša. Nagađa se da su do 1378. g. kao srodnici Nemanjića, nasledili posede roda Jovana Dragušina, koji su takođe, bili krvno povezani sa srpskim vladarima.
    Potpuno skrajnut i bez uticaja legitimni car se ne spominje u događajima. Iskusni i inače dobro obavešteni starac Isaija se uz napor priseća njegovog rednog mesta na listi vladara Nemanjića. Uroševu smrt, a time i nestanak najslavnije srpske dinastije, beleže i neki drugi savremeni izvori, ali opšti je utisak da između Maričke bitke i 2. decembra 1371. g. na toj strani nema nimalo snage. Carica Jelena je doživela da najpre sahrani slavnog muža, a zatim i sina jedinca. Time je izgubila najveće pokriće za isticanjem u javnom životu. Doduše, u jeku dogovora između srpske i carigradske crkve očekivalo se da je posete posrednici. Pitala se o ovome zbog toga što je bila upućena u ranije pregovore o prekidu šizme. Dosledno je koristila preostala počasna prava, kao što je ubiranje stonskog dohotka. Tim povodom se Dubrovčanima 1375. g. javio njen logotet Ivan. Umrla je 7. novembra 1376. g. Hilandarci su procenili da samo četiri supruge srpskih vladara počev od Ane, pratilje Stefana Nemanje, zaslužuju godišnje pomene na dan njihove smrti. Kraljica i carica Jelena, te knjeginja Milica su nadmašile ostale vladarke samostalnom vladavinom u pojedinim delovima srpske zemlje. Sudeći po posebnoj pratnji dvorana sa najvišim titulama i savremenom poznavanju državnog uređenja, na raspolaganju joj je stajao nekakav posed, gde bi trebalo da je svoje poslednje dane proveo i njen sin. Za njim je ostala i udovica Ana, koja se u monaštvu izgleda zvala Jelena.

    Izvor: Vladimir G. Aleksić – NASLEDNICI MRNJAVČEVIĆA I
    TERITORIJE POD NJIHOVOM VLAŠĆU OD 1371. DO 1395. GODINE, doktorska disertacija, Beograd, 2012.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    KRALJ MARKO I BRAĆA DRAGAŠ KAO TURSKI VAZALI

    Gotovo bez izuzetka se uz imena Marka Kraljevića i braće Dragaš dodaje da su bili turski vazali. Prećutno se prihvata da je njihovo podaništvo u skladu sa dovoljno poznatim odnosima hrišćanskih i turskih vladara, uz retke dodatne ocene. Odnos Turaka prema naslednicima Mrnjavčevića je bio presudan za njihovo sveukupno delovanje, i stoga te veze ipak zahtevaju posebno razmatranje.
    U prvi plan izbija pitanje vremena i načina stupanja u red turskih haračlija. Sigurnih podataka nema, kao što je to u slučaju Jovana V. Vizantijski vladar se maja 1373. g. već spremao za sultanov tabor koji se okupljao radi odlaska na maloazijsko ratište. Možda se mogu iskoristiti papska pisma od 14. maja 1372., odnosno od 8. decembra 1375. g. U poslednjem: „papa sa žaljenjem ističe kako je romejska država postala žrtva muslimanskih napadača koji su je napali, osvojili i gotovo porušili, dok je slična sudbina zadesila dva njena južnoslovenska suseda, Bugare i Srbe”. Poslednja odrednica se može, uz znatne ograde, odnositi na države neposrednih naslednika Mrnjavčevića, prisiljene da postanu vazali. Ovo je, zapravo, u skladu sa uverenjem većine istraživača koji, suočeni sa manjkom izvora, uglavnom navode da između Maričke bitke i razmatranog čina ipak niJe prošlo puno vremena. Jako tursko VOJNO prisustvo u južnim srpskim zemljama u mesecima nakon 26. septembra 1371. g., trajna blizina pravih turskih evropskih poseda, kao i želja da se utvrdi novonastalo političko stanje, možda ratujući uz bok sa Osmanlijama, bili su dovoljni razlozi da dva hrišćanska dvora odvojeno preuzmu posebne obaveze prema Muratu.
    Ne baš ubedljivo, mišljenje polazi od toga da se stariji Dragaš potčinio među prvima, a najverovatnije već na proleće 1372. g., a Konstantin u rasponu od 1373. do 1377-1378. g. Zasnovano je na turskim hronikama. Neke beleže Lala Šahinove napade na Ihtiman i Samokov neposredno nakon Marice. Tom prilikom je usvojeno i shvatanje da se pojam Sarujar odnosi na despota Jovana. Kako se u izvorima istog porekla pokoravanje Konstantina Dragaša povezuje sa ličnim nastupom Murata, posredno posvedočenim tek 1377-1378. g., stvorena je predstava o odvojenom priznavanju sultanove vrhovne vlasti dvojice Dejanovih sinova, najkasnije do vremena pojave emira. Ovaj istoriografski žanr je poslovično poznat po zbrkanoj hronologiji, a ni opširni opisi događaja uglavnom nisu nastali sa osnovnom namerom da budu verodostojni. Njihovi tvorci se slabo snalaze i u genealogiji, pa neretko mešaju ličnosti čak i iz dva različita pokolenja. Ovom prilikom se uzima metodološki stav da je u većini slučaja, ipak, bolje dati prvenstvo novim istorijskim tumačenjima o vazalnim odnosima i političkim prilikama utemeljenim na drugim, pouzdanijim izvorima, nego turskim istočnicima. Ni kasnije razrade i dopune gore iznete postavke, čini se, nisu odgovorile na neke nedoumice, bezrazložno stvarajući i nove. Uveravanje da je Konstantin postao haračlija tek prilikom Muratovog pohoda na Niš 1386. g. sadrži nekoliko ključnih propusta. Blaži se tiču istorijskog tumačenja: Velbužd nije postao prestonica nakon 1383. g., dok Konstantinovo označavanje za samostalnog vladara izrazom „u Hristu Bogu” u dokumentu iz 1381. g. nikako nije merilo za odnose sa Turcima. Naime, ovo je bio deo potpisa i titule i mnogih drugih podanika srpske narodnosti, a koji su među ostalim hrišćanima, ipak, smatrani samostalnim vladarima. Međutim, nemoguće ili barem teško je odbaciti izvornu vest da se te iste 1386. g. Konstantin nalazio u maloazijskom pohodu svog gospodara. Da li znači da nije učestvovao u nizu okršaja u vezi sa Pločnikom? Inače, postoje i izvorni odjeci stanja po kojem su Osmanlije prihvatale Dragaše isključivo kao nezavisne u odnosu na susedne vladare, posebno pošto su izrazili prvu spremnost da im se pokore. Numizmatički materijal koji se odnosi na despota Jovana je skroman, a i pitanje je da li se ova vrsta izvora u načelu može upotrebiti za razmatranu temu, čak i tamo gde su sačuvane brojne serije novca. Ipak, treba ukazati da je prestanak kovanja njegovog novca povezan sa ličnim vezivanjem za Murata.
    Sve gore rečeno zahteva posebno razmatranje. Naime, dva strateški postavljena bugarska grada nisu ulazila u sastav oblasti Dragaša. Njihovo zaposedanje od strane Turaka se ne može povezati sa neposrednim pritiskom na njih, mada je moglo da pomogne da se brže odluče na to. Na posebnu pažnju obavezuje izjednačavanje starijeg Dragaša sa Sarujarom. Jedan od starih osmanskih poznavaoca prošlosti, Kodža Husein, ovim pojmom označava ravnicu, dok je kod Seaddina reč o zemlji. Vredi i podsećanje na to da je u rano tursko vreme opstalo sećanje samo na poslednje hrišćanske vladare, a Jovan to nije bio. Ovde bi se javio slučaj da pored Konstantinove zemlje na istom prostoru naporedo traje sećanje na njegovog prethodnika. Za dalja istraživanja moglo bi biti važno i to što se sporna reč može prevesti i kao „Žuta zemlja”. Osim toga, istoimeno dupničko selo popisano je u Ćustendilskom sandžaku 1570. g. Drugi naziv mu je „Crveni breg”, a starost otkriva njegova veličina. U prvobitnom izdanju jednog putopisa uz Dupnicu stoji: „Dve milje odavde u mestu Sijarova ima toplo kupatilo sa kamenim kubetom”. Međutim, u novijem pokušaju da se približi ovaj izvor stoji: „Na dve milji jugozapadno od ova kasaba, vo seloto Sparda, ima topla banja vo kamena zgrada”. Da se ipak radilo o toponimu ili horonimu, a ne o ličnosti povećava podsećanje na staro selo Sarijar, severno od Lagadinskog jezera. Kada se bolje prati izlaganje prvog turskog hroničara, vidi se da je nezaštićeni živalj tajanstvenog kraja u blizini Sofije bio taj koji je sam priznao tursku vlast, dok se njihov vladar izričito ne spominje. Ovo nije izuzetak, pošto će u nastavku radu biti izneto još primera da su neke ličnosti ili ustanove samostalno stupale u posebne odnose sa osvajačima. Zbog toga u Sarujaru najpre treba videti znatniju geografsku celinu koja je turski naziv dobila po prirodnim odlikama, a ne državu, ili njen deo, despota Jovana Dragaša.
    Osim toga, osnovni dokaz protiv zalaganja za odvojeno primanje vazalstva dvojice braće trebalo bi da bude to što Dragaši nisu raspolagali odvojenim oblastima koje su se tek vremenom spojile u jednu celinu. U vreme Jovanovog potčinjavanja Muratu, verovatno ranog, prvenstvo je u svakom pogledu, a najpre se misli na vladarska prava, imao stariji Dragaš. Sve što se pouzdano zna o odnosu Turaka u najranijem stupnju njihovog pritiska prema vazalno potčinjenim hrišćanima sa prostora ranijeg Dušanovog carstva govori da je despot Jovan mogao da primi vazalne obaveze isključivo za celokupnu državu, a ne samo za njemu neposredno podložne pokrajne Treba podsetiti da je Vuk Lazarević imao istaknuto, savladarsko mesto u zemlji svog brata, ali da je poseban položaj prema Osmanlijama stekao tek 1409. g. u sklopu događaja koji su imali širi okvir. Izjava pokornosti i dosledno ispunjavanje svih dužnosti je bilo sasvim dovoljno da u prvi mah umiri napadače, tako da teško izvodivo lično pojavljivanje pred Muratom nije bilo neophodno neposredno nakon Marice. Izgleda da su pokloni i poslanstvo, kako Orbin prenosi sada već izgubljeno vrelo, bili dovoljni da Đurađ Stracimirović bude primljen pod okrilje istog emira. Dok nije uspostavljeno međusobno poverenje, to je i za Stefana Lazarvića bio najsigurniji vid opštenja sa Bajazitom. Ova teška odluka je doneta pre 11. avgusta 1389. g., a prve posledice su se osetile verovatno već na proleće 1390. g. Inače, pada u oči da predlagači tumačenja o odvojenom priznanju njegovog prvenstva od strane dvojice braće ne ukazuju na to kada je moglo doći do susreta despota Jovana i Murata, kao što se zalažu u slučaju Konstantina. Mehmed-paša Kučuk Nišandži saopštava da se gospodar Ćustendila potčinio u lično i u ime svoje krupne vlastele. Ovakve odluke su zahtevale saglasnost vrha vladajućeg sloja, uključujući i crkve, te ovaj spomen velmoža nije istorijski neosnovan, mada se uvek može pozvati i na piščevu maštu. Po Nešriju, Konstantinu su uz skute 1389. g. stajali svi zemaljski velikodostojnici. Spis Historia Turcica Feliksa Petančića prikazuje delovanje Murata u humanističkom maniru, ističući da je u kraljevstvima Raške i u Iliriku zatekao više sitnij ih kraljeva, slavnih vrlinom ne samo svojom, već i svojih predaka. Pretnjama ih je nagnao da biraju između surovih zakona ropstva i rata; a da se brže odluče, zatražio im je taoce. U međuvremenu lukavo je obasipao njihove prve ljude darovima, sramoteći ih posle kao prebege i izdajnike. Sve ovo u suštini ne odudara od uobičajnog turskog postupanja. Ovo bi bio dodatni nagoveštaj da je i zemlja Jovana Dragaša bila sastavljena od većeg broja „država”. Na njihovom čelu su bili preostali krupni feudalci koji su došli pod okrilje despota u usponu. Među njima je morao biti i Konstantin, ako se vladar i njegova porodica posmatraju kao najkrupniji zemljoposednici. Ova opaska je važna zbog toga što se njom, možda, mogu rastumačiti i pojave iz daljeg političkog razvitka. U istom pravcu suštinski ide i iskaz Laonika Halkokondila da je nakon Jovanove smrti njegov brat preuzeo već uspostavljene vazalne obaveze. Od njega zavistan Orbin prenosi istu vest. Inače, po pravilu se očekivalo da vazalni odnosi budu obnavljani usled smene jednog od vladara, bilo seniora, bilo vazala, što je neretko bio povod za teže političke zaplete. Opisi turskih istoričara o svečanom, mada nevoljnom, Konstantinovom potčinjavanju Muratu su svakako neka vrsta nejasnog odraza tog događaja, posebno što izostaje opis bilo kakvih ratnih događaja. Ovom prilikom je hrišćanski vladar prikazan kao prilično samovoljan vazal, što zaista odgovara etapi u kojoj su Osmanlije mogle pokazivati više popustljivosti prema svojim haračlijama, a oni više hrabrosti da iskažu svoj stav.
    U novom svetlu treba posmatrati i iskaz Hadži Kalfe nakon objavljivanja novog prepisa njegovog „Ogledala sveta”. U dostupnom prevodu delovi opisa Đustendila glase: „Porano ovoj grad bil bugarsko živealište (podvukao V. A.)”. Dalje: „Pri prezemanjet na „neverničkite” (hristijanskite) zemji (državi), nivniot gospodar (podvukao V. A.) našol pribežište kaj Visokata Porta i, vo […]. 1371-2 godina zamolil da plaka arač […] Pokojniot Gazi Hudavendigar izdal carska naredba za soodvetno rešenie”. Tekstološke razlike u onosu na do sada korišćeni rukopis zapravo nisu male: „Ova je varoš nekada bila stolica bugarska. Pri osvojenju ovih zemalja godine od Hedžre 773 (1371-1372) tadašnji zapovednik varoši obrati se Visokoj Porti s molbom da mu se oprosti danak, što mu se i odobri”. Iako nije zanemarivan, Hadži Kalfin spis, s pravom, nije svrstavan u presudne dokaze, a pitanje je da li je će to i na dalje biti moguće. U krajnjoj meri, eto još jednog razloga zašto izvore ovog tipa treba tumačiti sa velikom pažnjom. Međutim, novi prepis je u većem skladu sa saznanjima savremene istoriografije po kojima je despot Jovan kao gospodar čitave svoje zemlje prišao neposredno sultanu, a ne nekom od turskih vojvoda.
    Na kraju, treba naglasiti da Laonik Halkokondil zna da su Turci oružjem prisilili Dragaše na gubitak dela političke samostalnosti. Po njemu, tada su ratovali i protiv velikaša Bogdana, čije zemlje smešta u Rodope. Pouzdaniji izvori, pak, određuju Bogdanovo delovanje na prostoru između Sera i Soluna. Ako se prati nit ovog iskaza, ponovo bi ispalo da je do vazalstva došlo vrlo rano jer su Turci morali vrlo brzo da se pojave na važnom putnom pravcu. Njihovi ratnici su već aprila 1372. g. razigravali svoje konje pod dugim zidinama grada sv. Dimitrija svesni da je za njih još neosvojiv. Međutim, po ugledu na ovog pisca Orbin takođe opisuje stupanje u vazalstvo u sklopu neposrednih posledica Maričke bitke. Zbrkani opisi ne pružaju dovoljno sigurne naznake da je poslemaričko tursko zaletanje bio dovoljan razlog da se na dvoru Dejanovih naslednika priklone moćnim napadačima, ili je bilo potrebno njihovo dodatno delovanje. Turske istorije svedoče o junačkim podvizima prilikom prodora u središnji Balkan, možda iz želje da preuveličaju uspehe slavnih predaka. Postoje i dokumentarne, doduše pozne, vesti uopštene hronologije o njihovim gubicima u oblasti Konče, na jugu zemlje Dragaša. Tačnije, radi se o stradanju Isa-bega Prangija, ocu čuvenog Evrenos-bega.
    Sudeći po narodnim pesmama, Marko se priklonio Muratu posle Dragaša, a obojica su među podanicima upamćeni i kao turski vazali. Nije ustanovljeno kada je kralj Marko to postao. Očigledno je legendarno uveravanje da je zbog nekog greha Marko utekao u Jedrene pred razjarenim ocem. Tako je postavljen za „malog pašu” u Ohridu i Prilepu. Strah od srpske gospode, neprijateljski nastrojene prema Vukašinovim sinovima zbog njegovog navodnog zločina prema caru Urošu, nagnao je njegove sinove da krenu u turski tabor. Pri tome je manje važno što su označeni kao vojvode od greške u određivanju kraljevih sinova: „Marko sin kralja Vukašina i Kostadin Žegligovac, sin voevode Dejana i Dragaš”. U Zografskoj istoriji, koja je zavisna od Andrije Kačića Miošića, uspeh njegove vladavine je povezan sa poklonjenjem caru.883 Malo poverenja treba ukazati i kasnim zapadnoevropskim i postvizantijskim vestima koje govore o navodnim Muratovim pohodima na Vukašinovog sina, a što je datirano u raspon od 1377. do 1379. g. U spisu Briefve description de la court du Grand Turc iz 1546. g. pisca Antoana Žefroa (Anthoine Geuffroy) spominje se „[…] deffirent en bataille ledict Marc Carlovich, prindrent prisonnier le Conte Lazare de Servie, qui est Misia inferior”. Nominalni i stvarni vladari Srba su stavljeni u potpuno nezamisliv okvir, čime se dodatno opravdava otklon od sličnih istoriografskih dela. Slični pasusi nisu malobrojni i u njima se Marko stavlja u kontekst bitke, koja se ponekada da prepoznati kao Kosovska. Nevešt, neprecizan i sumaran način na koji se to čini primorava na njihovo svrstavanje u grupu dalekih odjeka davnog događaja koji se desio u dalekoj zemlji.
    Gornja vremenska granica je svakako 1385-1386. g., kada je u novijim radovima smešten pohod Timurtaš-paše na Prilep i Bitolj. Redosled njihovog zauzimanja ukazuje da su napadači koristili putni pravac Ser-Dojran-Demir kapija, odnosno da su prešli preko zemlje Dragaša. Ova korisna primedba, ipak, nije od presudne važnosti za pitanje vremena pretpostavljenog prvog Markovog potčinjavanja. Isto važi i za tumačenje njegovog fresko – portreta sa južnog zida crkve sv. Dimitrija u Sušici, koje se pripisuju mitropolitu Jovanu, dok je vreme nastanka određeno u 1383-1385. g. Zalaže se da ovaj prikaz odražava novonastali odnos prema Turcima i da je zato predstavljen kao legalan, miropomazan vladar koji je prihvaćen od Osmanlija. Međutim, pre će biti suprotno, jer nakon što je u bliže nepoznatom vremenu primio vazalstvo, vrednost njegove legitimne titule je znatno smanjena. Marko je mogao dodatno naglašavati svoj pun legitimet i isključivo pravo na očevo nasledstvo i zbog pritiska mlađe braće. Poređenjem sa ustrojstvom u državi njihovih istočnih suseda izneto je uverenje da su i kraljeva mlađa braća bili neposredni osmanski vazali. Time je ugled dvojice Vukašinovih sinova neosnovano podignut na neprimeren nivo. Najmlađi Ivaniš se sklonio na dvor Balšića jer: „[…] nije mogao da dugo izdrži pod njihovom tiranijom […]”, izričit je Orbin, prenoseći izgubljeni izvornik. Izgleda da je i on imao puno dodira sa „nevernicima”. Markovo vazalstvo je povezivano i sa krunisanjem Tvrtka I srpskom kraljevskom krunom 1377. g. Međutim, taj događaj proističe iz razvoja političkih događaja na severu srpskih zemalja i nema mnogo veze sa prilikama na Jugu. U isti okvir treba staviti i uspon „samodržavnog” kneza Lazara, na koga je najkasnije od 1379. g. ozbiljno trebalo računati ne samo na političkom, već i na ideološkom polju. Promene u tituli su ponovo pratile krupne političke događaje.
    Međutim, primetno je da delovanje Osmanlija nije zabeleženo u događajima koji su na kraju doveli do znatnog krnjenja Markove države u korist njegovih hrišćanskih suseda. To bi bila ne tako slaba naznaka da se Marko nije mnogo žurio da se pokori Turcima. Kako se odbrana znatnog Prizrena otegla gotovo čitavu godinu, treba uzeti da je malo verovatno da se pre septembra 1372. g. Marko potčinio istočnim napadačima. Njihovo uplitanje verovatno ne bi promaklo tamošnjoj znatnoj dubrovačkoj koloniji. Prateći istu misao treba uzeti da je i Skoplje palo bliže godini Maričke bitke nego prvom pomenu u sastavu Vukove oblasti 1376-1377. g. Sultanova „zaštita” još nije tražena ili nije bila delotvorna. Osma glava Tronoškog letopisa prenosi da se kralj najoštrije protivio Lazarevom uzdizanju, i da je sa Andrejom i turskim pomoćnim odredima uoči Kosovske bitke otimao bez borbe svoje ranije izgubljene gradove, izričito se navodi Prilep. U vezi sa pretpostavljenim vremenom ovih događaja, stvar treba posmatrati šire. Dugačak niz rascepkanih hrišćanskih državica od Vizantije (čitaj Carigrada), sve do srednje Grčke je, pouzdano se zna, već do sredine osme decenije XIV v., ako ne i mnogo ranije, već bio potčinjen. Navodno su se knez Lazar i Vuk Branković posle turskog haranja po Srbiji 1386. g. obavezali na harač i hiljadu ratnika. Drugi izvori obaveštavaju o njihovom prisustvu u karamanskoj vojni. Postoje i druge, mada slabe, naznake da je gospodar sliva tri Morave bio kratkotrajni turski vazal. U takvoj situaciji teško da su zemlje Marka i Dejanovića mogle da izbegnu sličnu sudbinu tek neku godinu pre spomenutog niza država.
    Odnos turskih vladara prema vazalima se menjao u zavisnosti od opštih prilika i najrazličitijih okolnosti. Ipak, može se uzeti da je plima gotovo stalnog turskog jačanja izazivala istovetnu oseku hrišćana u najširem smislu. Upečatljiva je ocena da se: „[…] sa formalne strane ništa nije promenilo u odnosu carstva prema osmanlijskoj sili, ali je neosporno da je za vreme vladavine sultana Bajazita I (1389-1402) položaj Vizantije izuzetno pogoršan . Uprkos neusaglašenosti različitih autora ocrtana su tri stupnja njihovog međusobnog odnosa. Od 1354. do 1371. g. preovaladavaju opšti napadi Osmanlija. Zatim, do 1389. g. neku vrste prevage dobija smišljena popustljivost, da bi do 1402. g. osvajanja ponovo postala osnovni vid međusobnih odnosa. Ovaj okvir uvek treba imati na umu kada se razmišlja o stvarnom značenju njihovih međusobnih odnosa.
    Ratovanje za Turke je verovatno bila najteža obaveza većine potčinjenih hrišćana. Njeno ispunjenje je određivalo ritam života. Uprkos tome što je ovo pružalo i neke mogućnosti, sačuvana su živa svedočenja o nevoljnom odlasku u ovakve pohode. Mnogo kasnije, Konstantin Mihailović iz Ostrovice je pravilno ocenio doprinos Srba padu Carigrada kada je zapisao: „a svakojako po našoj pomoći nikad ne bi bio osvojen”. Nasuprot tome, postoje dovoljno jasni i pouzdani izveštaji, o iskazanoj velikoj ličnoj hrabrosti, pa čak i odanosti, u vojnim okršajima. Izdvaja se doslednost Stefanovih Srba u bici kod Angore. Na prvi pogled neobjašnjivi, ovakvi postupci uglavnom dobijaju pravi smisao tek kada se stave u okvir političkih odnosa, a mnogo manje i riterskim duhom epohe.
    U takvim okolnostima i gospodari oblasti južno od Šare su ispunjavali ovu mučnu dužnost. Najranija vest se tiče bitke kod Konje 1386. g. kada su Konstantinovi i Saradžini (Stracimirovi) konjanici razmešteni na kraju desnog osmanskog krila. Podeljena su mišljenja o tome da li je Konstantin mogao da prati Ali-pašu protiv neposlušnika iz severoistočne Bugarske 1388. g. Međutim, njegovi i Stracimirovi odredi se spominju na Kosovu. Zajedno sa Saradžinim podanicima pokazali su najpovoljniji put. Sa druge strane, to što sačuvane vesti govore da je Marko u vojnim pohodima pratio samo Bajazita, a ne i njegovog oca, više govori o stanju izvora nego o prirodi kraljevog vazalnog odnosa. Da li su njegovi pomoćni odredi bili toliko mali da su izmicali opštoj pažnji? Možda se na njega, ili Konstantina, odnosi retorski deo pisma Manojla II Paleologa gde se kao njegovi saborci u Bajazitovom maloazijskom ratovanju spominju Mizi, Tribali i Iliri.
    Po Sad-ud-dinu, hrišćanski vazali su na Kosovu pridružili čak 7 000 vojnika, što je svakako preterano. Po drugom poznavaocu starina, Konstantin bi trebalo da se 1389. g. pojavio sa svim svojim silama. Pitanje je da li su ovi podaci u bilo kakvoj vezi sa sledećom, takođe preteranom procenom, u smislu da je mobilizacioni maksimum pretvoren u pomoćne odrede. Naime, Lauro Kvirin je tridesetih godina XV v. bio obavešten da je padišah iz Konstantinove zemlje mogao da digne čak 8 000 spahija. I pored uveličanih brojki javlja se povoljan odnos prema drugim pokrajinama carevine, verovatno
    913
    zbog toga što je široka zemlja Dragaša bila sačuvana od većih razaranja. Drugi hrišćanski očevici i znalci turskog vojnog uređenja su ostavili takođe vredne vesti na tu temu, ali i pored toga praćenje ovog traga nikako ne vodi do pouzdanih zaključaka. Po srpskoj Podgoričkoj hronici Konstantinovu zlu sudbinu podelilo je 8 000 boraca i trojica vojvoda. Međutim, ovo bi moglo da se odnosi i na ukupne turske gubitke. Postoji još jedan zaobilazan put, otvoren izuzetnom raspravom Sime Ćirkovića. Snaga ujedinjene hrišćanske vojske na dan najpoznatijeg Vidovdana je odmerena na 15 000 do 20 000 hiljada. Međutim, slobodna i gruba procena upućuje da su razmatrane oblasti, budući višestruko manje, ali nešto naseljenije, njenim gospodarima stavljala na raspolaganje oko četiri do pet hiljada ratnika, i to u najpovoljnijim okolnostima. U Mađarskoj je od 1397. g. svaki vlastelin bio obavezan da na 20 stanovnika opremi jednog lakog konjanika i neodređen broj pešaka radi zaštite sve ugroženijih južnih krajišta. U državi srpskih despota se spominje „petnik”, u smislu da je pet domaćinstva davalo jednog ratnika. Ne postoje ni najmanji nagoveštaji da su ova pravila primenjivana i u južnijim krajevima, ali tamo gde je ova mera spovođena to je verovatno činjeno uz krajnji napor. Stoga se može uzeti da je ovo predstavljalo krajnju granicu naprezanja celokupne države preko koje se nije više moglo. Ako se za broj stanovnika iz Ćustendilskog sandžaka uz silne ograde uzmu podaci iz 1530. g., odnosno 60. 876 domaćinsta i podeli sa 20, odnosno pet, dobija se veliki raspon od 3 000 do 12 000. Iz predostrožnosti, ali i zbog toga što je usklađenija sa prilikama sa Kosova 1389. g., svakako treba naginjati ka prvoj cifri. Dobro je navesti još upoređujućih vesti. Ugri su postepeno izgrađivali odbranu svoje južne granice u očekivanju turskih najezdi. Njen deo su na početku XV v. bile država srpskih despota i Bosna. Od prve se očekivalo 8 000, a od druge čak 9 000 konjanika. Opšte poznavanje prošlosti upozorava da ne postoje vesti da su tako velike vojske ikada stavljene pod jedan steg. Dimitrije Paleolog se 1451. g. vazalnim ugovorom sa napuljskim kraljem kao gospodar Moreje obavezao da u slučaju velikog rata protiv Turaka podigne od 6 000 do 8 000 konjanika praćenih najvećim mogućim brojem pešaka. Brojka pripisana Dragašu nije zanemariva, ali nedovoljna za ozbiljnije suprostavljanje glavnom neprijatelju. Turci su pojedinačno bili najjači, a njihovim protivnicima je u vreme feudalnog rasula bila slaba uteha to što su snage balkanskih hrišćana skupa nadmašivale Osmanlije. Treba podsetiti da je u jedan mah put Jedrena krenulo najmanje 20 000 ratnika, dok po drugim procenama treba računati na 60 000 do 100 000 krstaša. Uprkos brojnosti, neslavno su zaustavljeni kod Nikopolja. I pored toga, među Turcima se ipak zaziralo od mnogobrojnih vojnika i „spahija” Konstantina Dragaša.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    II

    Zapravo, tu bi trebalo završiti ozbiljne napore da se odredi tačna ili procenjena veličina pomoćnih trupa. Nekoliko stotina, pa čak i hiljadu ratnika gore dole nije bilo dovoljno za ozbiljnije suprostavljanje. Ipak, navodimo nekoliko vesti ne bi li se stekao okvirni opšti uvid snaga kojima su verovatno raspolagali njihovi susedi. Pouzdanost opada sa njihovim redosledom. Prilikom pohoda na Pamfliju Manojla je, kao sina vizantijskog vasilevsa, pratilo stotinu konjanika. Trebalo bi da je Murat od Lazara nakon Pločnika zahtevao deset puta veću jedinicu. Navodnih 12 000 ratnika skupljanih iz zemlje Romeja nakon 1379. g. ne treba uzimati ozbiljno.
    Važno je i to da je izdržavanje ove vojske bilo jako skupo, posebno dugi marševi, čas po planinskom Balkanu, malo po zabitima Male Azije. Sve to je dodatno opterećivalo blagajne hrišćanskih država, inače ugroženih mnogobrojnim nepovoljnim posledicama nemirnih vremena. Godine 1444. Alfons Aragonski je dobio vazalne zakletve od Stefana Vukčića Kosače. Tokom pregovora ozbiljno su razmotreni uslovi njihovih budućih odnosa, te je, između ostalog, predviđano da u slučaju rata u kojem učestvuje lično i kralj, vazal plaća senioru izdržavanje za 1 000 konjanika tačno 32 0004 dukata. Toliko je, valjda, iznosila i vojna pomoć u ljudstvu slata ranijem gospodaru. Inflacija je od 1395. g. učinila da se ovaj podatak ne može upotrebiti bez dopunske analize sa neizvesnim ishodom, ali je naveden kako bi oslikao visoku cenu rata u poznom srednjem veku. I pored sve većih prihoda od razvoja rudarstva i pratećih delatnosti kao što je trgovina, troškovi su bili isuviše visoki. Upravo zbog toga, s kraja XIV v., u državi srpskih despota su uvedeni novi porezi, obično označeni kao zimska i letnja unča. Dakle, pored danka, koji je bio neposredan oblik privrednog pritiska na hrišćanske podanike, i vojna obaveza je kočila život potčinjenih država. Samo odsustvo vladara je bilo prepreka i otežavalo ustaljeni životni tok. Tako se Manojlo II svečano venčao Konstantinovom ćerkom početkom 1392. g. u raskoraku između dva vazalna rata. U godini bitke na Rovinama javile su se manje nesuglasice oko skadarske carine u Danju između Dubrovčana i civilnih vlasti. Majka Konstantina Balšića je iskazala puno dobre volje i truda da nađe neko rešenje. Iz prepiske je očigledno da se, ipak, čekalo na povratak njenog sina iz daleke Vlaške, na kome je bilo da da konačnu reč. Teodora nije jedina žena koja je iz sličnih razloga provizorno vladala u ime muških članova vladarske porodice, pa je tako supruga Andronika IV izvesno vreme bila u sličnom položaju. Usled ovakvih neprilika poslovi su čekali ili propadali. Posebno je bilo teško pribrati svotu ako bi se tražilo da se nadoknade neisplaćeni harači i plati unapred za tri sledeća, kao u slučaju Mihaila Šišmana 1388. g. I više od toga, turske vlasti su ovim dvema merama uspevale da dospu u gotovo sve domove i postanu deo životnog ritma i svakodnevnice. Kada je nestalo posrednih vlasti, stanovnici iščezlih država su već bili prilično dobro upoznati sa onim što ih čeka pod okupatorima. Nema sumnje da je teret teških obaveza presudno uticao na oblikovanje jedne od osnovnih odlika kralja Marka i gospodina Konstantina kao legendarnih likova, odnosno da izričito budu označeni kao turski vazali. Ovo čini veliku suprotnost u odnosu na „cara” Lazara, prikazivanog kao zaštitnika države i svojih podanika.
    Sačuvana je jedna turska pozna vest koja beleži Konstantinovo prisustvo u
    maloazijskom ratu. Dok se ovom delu može ukazati znatno poverenje, izvori otkrivaju da su tada navodno bili prisutni i Lazarevi vojnici. Među njima se javilo veliko nezadovoljstvo zbog lošeg odnosa prema njima pošto su oni sebi pripisivali većinu uspeha turskog oružja. Zapravo, vidi se da je u pozadini njihovog gneva najpre što se presudno pomagalo vlastitim porobljivačima. Ovde je na drugi način iskazana ista misao koju je Konstantin Filozof pripisao Marku uoči kraljevog poslednjeg boja. Konstantinu je navodno upućeno: „Ja kažem i molim Gospoda da bude hrišćanima pomoćnik, a ja neka budem prvi među mrtvima u ovom ratu”. Mnogo kasnije, zabeležena je i u drugačijem i razrađenijem obliku. Bez obzira na razlike kralj je predstavljen kao tragična ličnost na kojeg se obrušilo teško breme nesrećne epohe. Gotovo nimalo razumevanja za njegov, kao i položaj ostalih turskih vazala iz kraljevog okruženja, nema u Priči o Boju Kosovskom. Tu smrt dvojice vazala iz sliva Vardara proizlazi iz Božje volje. Kako je nešto ranije iskazan i njihov greh, udarili su na hrišćanski logor, pozadina njihovog nestanka je jasna. Međutim, i kod Konstantina Dragaša bi se na osnovu nekoliko reči iz povelje Bogorodici Milostivoj dalo primetiti duboko antitursko opredeljenje. Ton molitve Bogorodice je istovremeno i ispovedan i glasi: „[…] a nadamo se ćeš tvojim brzim milosrđem, na dan strašnoga suda Gospodnjeg, da se pomoliš za Vladare i roditelje naše, kao i za nas sada, a naše neprijatelje i protivnike naše [da ćeš] uništiti i pokoriti […]” Ne treba mnogo domišljanja da bi se otkrilo kome su upućene ove preke reči. Vremenom je bilo sve manje osnova za ratobornost, a borbenost smenjuju sasvim suprotna osećanja, na dirljiv način iskazana 1393. g., kada je Bogorodica Pantanasa ustupljena Vatopedu. Zauzvrat, od monaha je traženo da: „[…] za spasenje duše mojih roditelja svake sedmice dve liturgije i naročito za moju jadnu i napaćenu dušu jednu liturgiju nedeljno . Kao zreo čovek Konstantin je sigurno doživeo mnogo lepih stvari, ali su prevagu odneli loši utisci. Marko je, takođe, bio izložen brojnim strašnim iskušenjima. Nakon njegove smrti u crkvi sv. Dimitrija u Sušici postavljena je oltarska Isusova ikona. Verovatno sa svrhom Isus Hrist tekstom u ruci poziva k sebi sve umorne, obećavajući im odmor i utočište. Ponegde se čita da ratoborni, antiosmanski ton provejava i u slikarstvu bliskom Markovom dvorom, ali se na tome, izgleda, sve i završavalo.
    Ovo nije usamljen primer da je postojala svest o nužnosti saradnje Isusovih sledbenika. Iz 1386. g. je jedno pismo koje je preporučivalo vizantijsko-rumunski savez. Izraz tog shvatanja je iskazan u Borilovom sinodiku gde se spominjanju Stefan Uroš, Vukašin i Uglješa, a sve je praćeno formulom „večna pamet”. Posebno je zanimljivo navođenje moldavskih gospodara Stefana i Jovana Petra koji su dali svoj doprinos u borbi protiv „bezbožnih Turaka za slavu hrišćanske vere”. Patrijarh Jeftimije se istovremeno moli za spas kako Bugara, tako i Srba Neka dokaz uveliko uspostavljenog duhovnog jedinstva bude i to da je supruga Stracimira, vladara susednog Vidina, naručivala zbornik pisan srpskim jezikom. Ovde je saradnja išla mnogo lakše zbog proste činjenice da su dva naroda delila mnogo zajedničkih tekovina. Najteže je bilo uspostaviti neki vid jedinstva između ostataka nekada moćnog vizantijskog sveta i rastočenog slovenskog juga. U odnosu na pređašni period dostignuća su bila zavidna, ali u slučaju Srba izneta je upozoravajuća opaska da „[…] približavanje nije isto što i poistovećivanje dve vrlo različite istorijske celine […]”.Ipak, širom romejskog sveta se sve do dospeća otrežnjujućih vesti likovalo zbog smrti emira Murata.
    Mnogi dvorovi su, naravno, bili međusobno povezani rodbinski. Stoga su i Turci bili obazrivi i nepoverljivi, a nelagodnost je možda rasla kada su slati u boj protiv sunarodnika. Otuda kod Nešrija vest da je na ratnom većanju uoči Vidovdana odlučeno da se Konstantinovim vojnicima poveri sporedno mesto.
    U nekim prilikama Osmanlije su određivale posebne ljude radi nadzora vazalnih odreda. Ova mera je najbolje posvedočena u bici kod Tripolja gde je pod paskom bio Đurađ Vuković, ali je tog dana zakazala u slučaju kesara Uglješe Vlatkovića.
    Podaništvo je hrišćansku gospodu primoravalo na još značajne obaveze. Vojničkoj službi je veoma blisko bilo pojavljivanje u sultanovoj pratnji i u mirna vremena. Ovo se često prenosilo i na njihovu rodbinu i „blagorodne”. I u ovakvim prilikama se od njih očekivalo iskazivanje potpune odanosti i pružanje pomoći u vidu saveta. Inače, ovo odgovara dužnostima vazala prema seniorima poznatim širom hrišćanske Evrope. Suštinsku razliku čini to što se išlo na nevernički dvor. Možda je savremena predstava o težini ove službe u velikoj meri izgrađena na vestima o strašnom serskom sastanku iz oktobra 1393. g. Tada je za malo prevagnula odluka da se poštede životi poreklom i titulama slavnih hrišćanskih vladara, a zapravo prinudnih Bajazitovih sužnja. Njegova moć je dopirala čak i iza zidina Carigrada. Vizantijski Jovan V je često bio izložen brojnim uvredama i nesnosnim ucenama. Na Muratov pritisak čak je oslepio svog sina Andronika koji se pridružio Saudžijevoj zaveri 1373. g. U poslednje spada i udarac koji se ponekad uzima kao razlog njegove iznenadne smrti 1391. g. Pod pretnjom oslepljenja sina Manojla, tada u turskoj vojsci, prinuđen je da poruši upravo obnovljene zidine prestonice. Na vest o smrti oca, vizantijski savladar se spasio bekstvom u Carigrad iz Bajazitovog uspavanog logora, u kojem je stekao mnoštvo loših uspomena. Nije poznato da li su se i gospodari proučavanih oblasti našli na udaru nekih sličnih prohteva, ali se to može sa velikom sigurnošću pretpostaviti.
    Odlazak na sultanov dvor je bio pun nepoznanica. U takvim okolnostima Nikola Baldovin je svakako pre 1385. g. poklonio dva sela Bogorodici Mesonisiotisi, zadužbini njegovog tasta Hlapena. Te godini, usled narasle nesigurnosti, taj hram je priložen atonskom svetom Pavlu. Ustezao se i morejski Teodor Paleolog pred serski skup, donekle i da bi stvorio utisak samovoljnog postupanja, a manje jer je iza premišljanja stajao jasan politički stav. Slutnje su bile opravdane jer se emirovog zatočeništva spasao tek bekstvom. Usled straha od sultana i Karlo I Toko je zazirao i oklevao pred polazak u pohod na Moreju 1423. g. Zbog tog razloga ni vlaški knezovi nisu lično predavali harače. Sticajem okolnosti dvor ili VOJNI logor turskih vladara su postali stecište mnogobrojnih hrišćanskih vladara. Jedan Srbin, čiji preci su bila velemožna vlastela, deda mu je bio sevastokrator, bio je nevoljni „sluga”, šta god to značilo, na Bajazitovom dvoru. Iz zapisa proističe da je ličnu slobodu povratio još pre 1402. g., zakaluđerivši se na Svetoj Gori. Ujedinjeni sramnom službom, gotovo je izvesno da su ovakvi prisilni skupovi bili odlična prilika za prenošenje korisnih vesti, upoznavanje sa opštim prilikama u udaljenim oblastima, pa možda čak i međusobno zbližavanje. Vrela i o ovoj pojavi ćute, mada se uz veliko natezanje naslućuje da je sporedan ishod Karamanskog pohoda iz 1386. g., ili neke druge vojne na tom kontinentu, politička veza koja je nakon oktobra 1387. g. dovela do Konstantinovog pretpostavljenog braka sa Jevdokijom. Izvesnije je da je u sličnim okolnostima mogao biti ugovoren brak njegove ćerke sa Manojlom II Paleologom i pored toga što nikada ne treba zanemarivati okretnost onovremenih diplomata.
    Međutim, dostupne su i brojne vesti koje otkrivaju da su Osmanlije umele da skrivaju netrpeljivost prema inovercima i smišljeno postupaju uviđajno sa njima. U klasno i verski podeljenom društvu ostavljanje prava na odeću dostojnu društvenog ranga je takođe bio bitan znak pažnje, naravno ako su kasnije posvedočene norme stroge verske podvojenosti imale tako ranu primenu. Dragaši su se, poput ostalih hrišćanskih vladara i feudalaca, uvek pojavljivali u ruhu primerenom njihovom statusu. Puko isticanje za potonje epohe neprimerene popustljivosti verovatno je odjek vremena koje je nalagalo mnogo više razumevanja za slabiju stranu. Halkokondilova ocena da je Murat bio željan rata i dobar prema hrišćanima tumači se kao nužan kompromis između osvajača nomada i stvarnih potreba mlade islamske države. U osporavanom pismu Murata I Evrenos-begu iz 1386. g. naglašeno je da su rumelijski prostori udaljeni i da je za njihov nadzor neophodno mnogo ljudi od sablje i od pera. Sličan motiv se nalazi još u prepisci između Sulejmana i Orhana. U savladavanju ovog izazova od velike pomoći su bili verni kletvenici, čiji posedi su isprva daleko nadmašivali evropske zemlje pod neposrednim osmanskim nadzorom. Deo snošljivog postupanja proističe i iz opšteg uverenja da se versko-pravno norme moraju poštovati. Tako pozni turski hroničar navodi da su neki hrišćanski vazalni ratnici kažnjeni zbog nepoštovanja paje.Tada su nastali i opisni iskazi kao što su „i s narodom su se izmirili”, ili „s narodom su uspostavili sporazum i saglasnost”. Jedan od turskih pisaca Muratu pripisuje sledeće reči u pohodu iz 1388. g.: „Ali, koji ti
    budu došli pješke […] ne postupaj sa njima kao sa neprijateljima”. Opis neuspešne opsade Soluna ponovo otkriva dvostuk odnos prema pobeđenim stanovnicima njegovog okruženja: pokorni su pošteđeni, a neposlušni i protivnici su pogubljeni. O tome ima potvrda i na drugoj strani. Uprkos gubitku slobode 1387. g., Solunjani su dobili neke bliže nepoznate povlastice. Ova dodatna mera je bila delotvorna pošto je važna luka zaposednuta samo sa malobrojnom posadom. Ovakva politika nije ostala bez posledica, naročito što je tursko nadiranje mnogima izgledalo nezaustavljivo. Mnogi su ga prihvatali kao neminovnost i nastojali da sačuvaju barem deliće nestajućeg starog sveta, posebno one koji su im najviše pogodovali. Srpski vlastelin Radoslav Sablja je bogatstvo u vidu prostranih poseda stekao pod Stefanom Dušanom, da bi nakon 1371. g. prišao Romejima. Potom se pridružio Turcima, ako je verovati sumnjivom dokumentu Murata I iz 1386. g. o potvrdi Radoslavljevih poseda. Ovakvo postupanje Romejima ipak nije bila prepreka da ga uzmu pod svoje, tako je snalažljivi vlastelin sačuvao stečene povlastice i nakon novog preokreta 1403. g. Bez poznavanja ovih činjenica teško je razumljiva znatna uloga pojedinih velikaša, poput Bogdana, u građanskom ratu sa početka XV v. Sa preovladavanjem ovakvog opšeg stanja duha među podanicima jasno je zašto su i mnogi vladari dosledno sledili Turke.
    Markove dogodovštine u sultanovom pratnji ili dvoru su jedan od češćih
    motiva narodnog predanja. Na lično prisustvo Konstantina u pratnji svog seniora sačuvano je više vesti. Orbin sažeto prenosi kako je mlađi Dragaš, poput svog pokojnog brata: ,,[…] i sam bio prisiljen da često posećuje dvor Turčina”. Najopširniji je osmanski istoričar Bitlisi: ulogorio se u ihtimanskom polju: “[…] od dva pravca koji su vodili do cilja, jedan preko Sofije a drugi preko Konstantina (zemlje Konstantina Dejanovića), sultan je odabrao ovaj drugi zato što je Konstantin, vladar ove pokrajine, spadao u red pokornih sultanovih haračnika. U vrijeme ovih događaja nevjernički vladari (koji su bili podložni sultanu) nisu skretali s puta pokornosti, nego su prema utvrđenom pravilu pokoravali se i izvršavali naređenja sultana. Kada su sultanske pobjedonosne zastave stigle do granica njegove zemlje, Konstantin je poslao na poklonstvo počasnu povorku da se pokloni i iskaže odanost sultanu s raznovrsnim darovima za sultana i članove njegove pratnje. U svim kasabama, selima i cijeloj pokrajini svojoj priredio mu je doček i u znak vjernosti raznovrsne darove i poklone carske ponudio sultanu. On sam priključio se sa svojom vojskom sultanu i islamskoj vojsci. Ovi njegovi cijenjeni izrazi odanosti jako su se dopali sultanu, pa je i sultan njemu također ukazao carske počasti i obilato ga nagradio […] sultanova vojska utaborila u blizini planine Rile”. Sa manje pojedinosti slično se nalazi i kod Nešrija, odnosno Kodža Huseina. Opširni pasus, na KOJI se inače često osvrtalo, prenet je najviše da bi se oslikala puna Konstantinova zavisnost. Izgleda da do sada ova vest nije upoređivana sa onim što se zna o dvorskoj etikeciji u srpskim zemljama. Način na koji je sačekan Murat jako sliči postupcima Stefana Nemanja u Nišu 1189. g. Veliki župan je pred Fridriha Barbarosu uputio braću sa uglednom pratnjom, da bi tek potom usledio i njihov lični susret. PostoJe izvesne podudarnosti i sa opisom prištinskog susreta Stefana Dušana i Jovana Kantakuzina iz 1342. g. Ovo ne bi trebalo da čudi pošto je Dragaš način ophođenja verovatno naučio na srpskom dvoru ili u sredini koja se oblikovala pod njegovim uticajem. Ovakva dvorska etikecija je verovatno ostavila utisak na savremene Turke ne samo zbog bogatstva, već i zbog njene posebnosti.
    Od posvedočenih ličnih susreta Konstantina Dragaša sa turskim gospodarima najznamenitiji je čuveni sastanak u Seru. Sa njim se vezuje nastanak jednog zanimljivog akta iz oktobra 1393. g. kojim je Dejanović Vatopedu darivao omanji melniški manastir Bogorodice Pantanase. Naracija sadrži i deo: „A desilo se da sam o tome obavestio vrhovnoga moga i svih (ljudi) gospodara i naredio mi je da to učinim”. Snishodljiv ton molbe i odabir glagola jasno upućuju na veliku ličnu zavisnost. Šta više, saznaje se da se Bajazit neposredno mešao u svakodnevne prilike svojih podanika, što nije u skladu sa do sada gotovo opšteprihvaćenim uverenjem da je nivo samouprave bio jako visok. Pri tome, treba uzeti u obzir da je reč o vremenu jako bliskom konačnom nestanku Dragaševe države. Dodatno svetlo je bačeno i na tok serskih događaja, pošto je Jilderlim bio spreman da izađe u susret ovom skromnom zahtevu koji nije mnogo menjao opšte prilike, ali je Konstantinu pružao izvesno zadovoljstvo. Ima još naznaka da je razmatrani zbor morao biti ispunjen gizdavom dvorskom pompom, čemu su srednjovekovni ljudi bili skloni, ili se barem tako završio, pošto emir nije otpustio Manojla bez bogatih poklona. Međutim, treba podsetiti da ovo nije Bajazitovo jedino dobročinstva prema srpskom „gospodinu”. Nakon osvajanja Trnova 1393. g. mošti sv. Ilariona Moglenskog je poklonio „gospodinu” Konstantinu koji im je našao dostojno počivalište u Sarandoporskom manastiru. U zavisnosti od političkog trenutka opraštani su i teški grehovi „poraboćenima” tj. porobljenima. Odnosi su sticali privid prisnosti jer bi senior postao „otac”, a vazal „sin”. Sudbina je odredila da se tako prikažu Bajazit i Stefan Lazarević, koji je bio prvi među vazalima sa dva kontinenta.
    Dodatna potvrda raširenosti ovakvih odnosa dolazi iz opisa događaja iz 1388. g., sačuvanom u savremenog natpisu iz crkve pored Mistre na Peloponezu, a tiče se Teodora Paleologa: „Zatim, videvši da Agareni u svojim rukama imaju svu vlast, uprkos umoru, naporu i opasnosti, žuri ka svemoćnom gospodaru, sa dobrom namerom da bi smo još mogli da se nadamo spasenju i sačuvamo od zlostavljanja. Pošto je, naišavši na ljubazan prijem kod tuđina, proveo ugodno vreme sa emirom, osvoJio je Peloponez”. Citirano mesto, čini se, ne zahteva dodatne napomene, posebno kada joj se pridruže i druge slične vesti. Kada se spisku vazala kasnije pridružio Stefan Lazarević, između njega i Bajazita su uspostavljeni posebni odnosi tako da „veliki car […] se prema ovome odnosio iskreno i sa čistom ljubavlju kao prema ljubljenom sinu […]”. U poznatoj povelji iz 1392. g. iz koje se saznaje da je i Vuk Branković nešto ranije poklekao, Bajazit se označava kao veliki gospodin car. Poreklo veličajućeg tona u autobiografskom delu Vukovog akta je samo donekle nejasno, uprkos tome što Turci nisu bili neposredno umešani u pravne radnje oko uslovnog oslobađanja od danaka.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    III

    Po Pseudo Sfrancezu, Jovan VII Paleolog je dugo boravio kod Bajazita i dobijao mnoga dobročinstva i darove, te se tu osećao kao domaći. Začudo, ali samo u prvi mah, na sličnu predusretljivost je naišao i njegov rođak i suparnik za presto. Manojlo, kasnije drugi po redu vasilevs tog imena, pokazivao je manje sklonosti da se miri sa teškim stanjem, ili i takta u skrivanju stvarnog stava prema tlačiteljima. Ovo je dovelo do poznate solunske avanture i njenog punog sloma 1387. g. Ipak, nakon svega toga prihvatio je poziv i obreo se na Muratovom dvoru, koji je time nadzirao ozbiljnog pretendenta za carsko nasleđe. Na kakav je prijem naišao Esau de Buondelmonti, nakon 1385. g. novi vladar već vazalne države sa središtem u Janjini, ovom prilikom nije poznato. Pada u oči da je nakon Kosovske bitke tamo proveo čak četrnaest meseci. Ovakav boravak više podseća na položaj dobro paženog taoca, nego na rado viđenog gosta. Nekako u to vreme u sličnom položaju našao se Jovan Uroš Duka Paleolog. Vreme njegovog odsustva van Tesalije nije poznato, ali da se na njega gledalo sa izvesnim nepoverenjem vidi se iz toga da je već 1393. g. njegova država stavljena pod neposrednu tursku vlast.
    Iz nekog razloga otegao se i znameniti serski skup. Markovo prisustvo na njemu nije posvedočeno, što se ponekad objašnjava njegovim malim ugledom i uticajem među hrišćanskom gospodom. Pre će biti da je njegovo ime promaklo tvorcima malobrojnih izvora. Da je ovaj događaj kosnuo Vukašinove sinove, zna se posredno pošto se u ovoj porodici javio razdor, verovatno izazvan neslaganjem o daljim političkim koracima. Tursko mešanje u domaće i porodične prilike je posvedočeno širom Balkana. Muratov stav je bio presudan za ishod vizantijskih razmirica, pa je tako na presto 1379. g. ponovo došao Jovan V, nakon čega ,,[…] njegova politička okrenutost Osmanlijama se ne samo preporučivala nego i podrazumevala […]”. U Zeti Balšića nakon 1385. g. podržavali su čas jednu, čas drugu stranu. Nešto kasnije u Srbiji Lazarevića su najpre podsticali krupnu vlastelu, a 1409. g. razdor između Stefana i Vuka je bezmalo doveo do polućenja države. Do pojedinosti je rasvetljeno zadiranje, sada već carigradskog dvora, u odnose između hercega od Svetog Save i njegovog sina Vladislava. Znajući sve ovo, za očekivati je da su i prilikom razdora između Mrnjavčevića oni bili presudni činilac. Nažalost, ostaje nepoznanica šta su bili suštinski razlozi za svrstavanje svakog od učesnika. Jedino krajnji ishod, Marko se održao, dok su se braća Andrijaš i Dmitar uputila Ugrima, nagoveštava osnovne činjenice. Njihov odlazak poštedeo je zemlju dinastičkih sukoba poput mnogih drugih koji su obeležili epohu turskog nastupanja. Pored Markovog načelnog nezadovoljstva stanjem, o čemu u vidu skaske govori Konstantin Filozof, ovo su jedine naznake da se u ovim sredinama pomišljalo na otkazivanje verne službe. Možda ih je u tome stavu učvrstilo iskustvo i neuspesi sličnih pokušaja Manojla Paleologa, a potom i Mihaila Šišmana i Ivanka iz Dobrudže 1388. g. Sled vojnih i diplomatskih događaja iz te i naredne godine je nedovoljno poznat, ali kao da se tada javilo prvo veće talasanje protiv Turaka, koje se, međutim, protezalo samo u podunavskim državama. Život u senci sve moćnijih turskih vladara je savremenicima ostavljao malo iluzija. Savremenik Grigorije Camblak je ostavio literaran trag da ni verna služba nije bila dovoljna zaštita od samovolje velikog gospodara, tako da je napad na Trnovo 1393. g. došao iznenada i bez ikakvog znatnijeg povoda. Boj koji je širom Evrope doneo privremenu nadu u mogućnost preokreta, Marku i Konstantinu je doneo smrt, a njihovim podanicima neposrednu tursku vlast i gubitak poslednjeg privida samostalnosti. Ostaje za nauku neumesno domišljanje na temu da li bi se i oni pridružili onim hrišćanskim silama koje su se 1396. g. usudile da otkažu poslušnost. Po svemu što se zna, za to bilo je malo uslova.
    Mnogi turski izvori Konstantina izričito nazivaju haračlijom. Zalaže se da je 1413. g. Konstantin-ili bila poznata pod nazivom Harač. Objašnjenje bi bilo dvojako: ili je ta pokrajina imala poseban status u državi, ili je ranije plaćala velike iznose harača, što se i kasnije dobro pamtilo. Narativne vesti o njegovoj visini i težini za podanike pojedinih država davno su sabrane. Pridružuje im se jadikovanje u govoru solunskog vladike Isidora datiranom između 1383. i 1387. g.,,[…] danak koji su nam bezbožnici odredili bio tako visok, da smo morali ili da ga platimo ili bismo bili osuđeni na propast”. Dok je za one koji su se lišavali mnogo čega kako bi sabrali godišnje iznose bili preterani, Turci su ih smatrali samo simboličnim svotama. Zapravo, stajalište posmatranja je bilo presudno u oblikovanju sadržaja ovakvih izvora. Njihovim tumačenjem došlo se do stava da su iz podaničkih hrišćanskih država u tursku riznicu pristizala ogromna sredstva.
    Ona su nakon prestanaka postangorskog građanskog rata činila nesrazmerno visok deo prihoda i znatno nadmašivala doprinose maloazijskih pokraJina. Obazrivost nalaže da se zapita da li je takav odnos i ranije postojao, odnosno kada je otprilike uspostavljen. Iz razdoblja između 1371. i 1395. g. postoji samo nekoliko nepouzdanih vesti o haračkim optrećenjima. Mavro Orbin je odnekud upućen da je bugarski car u ratu protiv brata Ivana Stracimira tražio tursku pomoć, a zauzvrat nudio velike novčane iznose. Preterano se procenjivalo da je Jovan V pristao da nakon 1379. g. oslabljena država Romeja plaća uvećani danak od
    10 000 mletačkih dukata, odnosno 30 000 vizantijskih perpera, tj. 300 000 turskih aspri kako bi se oslobodio ropstva. Zaista je šteta što nisu sačuvani istinski pouzdani podaci o novčanim zaduženjima Vizantije jer su dostupna istorijska poređenja, doduše za nešto raniji i nešto kasniji period, o odnosu finansijskog stanja u njoj i Srbiji. Pokazalo se da je prevaga dugo bila na strani države Romeja. Tek u XV v. došlo je do nekog vida izjednačavanja usponom srpskog rudarstva, odnosno preusmeravanjem prihoda od levantinske trgovine u kase italijanskih pomorskih republika. Ono što se danas zna o privrednom stanju Vizantije Paleologa ne pruža sliku naprednog i poletnog društva. Sasvim suprotnom, prevaga je prešla u strane ruke, a ekonomiju usitnjene države obeležava pridržavanje prevaziđenih poslovnih oblika. I pored toga privredna zona oko tih bednih državnih ostataka je bila višestruko snažnija od one koja se prostirala dublje u balkanskom zaleđu. To bi značilo da bi zaduženja država nastalih na jugu iščezlog Srpskog carstva morala da budu višestruko manja, čak i od onoga što je zapalo u teret oslabljenom Carigradu. Veliku prepreku, međutim, stvara i to što se u određivanje haračke sume mešala i politika, odnosno stav Osmanlija koji nisu uvek morali da odmere harače u skladu sa stvarnim mogućnostima njihovih slugu. Kada su u pitanju ostali delovi vizantijskog sveta, i oni su trpeli zbog privrednog opadanja. To oslikava što je za otkup despota Isaula Buondelmontija iz albanskog zarobljeništva traženo 10 000 florina, ali taj novac nije napabirčen u prostranom Epiru, već u Firenci. Skromne finansijske mogućnosti su bile čak i u delovima Balkana koji su bili pošteđeni većih pustošenja. Turski izvori su potpuno neusaglašeni u vezi Lazarevih novčanih obaveza, navodno preuzetih 1386. g. I bez te pojave, pitanje je koliko se na njih može osloniti.
    Davno je poznata vest da je Vuk Branković poštedeo Hilandarsku metohiju sa svojih poseda odlučivši da o svom trošku isplaćuje njihov deo danka od 200 unči. Opseg Vukove države nakon 1392. g. je uglavnom ustanovljen. Skoplje je izgubljeno, ali su do 1396. g. u njen sastav ulazili i Prizren, Priština, Peć, delovi sliva Ibra i Polimlja. Isto važi i za posede Svetogoraca sa tog prostora, mada nije sasvim izvesno da su sva imanja, pobrojana u brojnim darovnicama sakupljanim još od Stefana Nemanje, opstala tokom gotovo dve stotine burnih godina. I pored toga, Hilandarci su verovatno na raspolaganju imali više desetina sela, crkve i manastire sa svojim posedima, privredne objekte i povlastice. Kada se ovakvi rezultati sravne sa saznanjem da je 200 obračunskih unči u stvarnom novcu iznosilo oko 4 000 srebrenih novobrdskih dinara, ili oko 95 dukata, stiže se do zaključka da teret na osnovu turskog harača nije bio tako visok. Naime, počev od 1395. g. u zemlji Lazarevih naslednika javlja se letnja i zimska unča kao nova vrsta poreza. Ubirana je po ognjištu najpre radi opremanja vojske, pa se naziva i vojnica ili vojštanik. Iznosila je dve unče, tj. oko 40 dinara, što je nešto manje od jednog dukata, koliko su od 1417. g. bili primorani da plaćaju i zabaštinjeni Dubrovčanini. Takođe, početkom 1410. g. Mleci su u Skadru nameravali da skupe dukat po ognjištu, sledeći meru koju su uveli još Balšići nakon 1385. g. Pri ovom razmatranju ne treba zaboraviti ni udeo razvijenih gradskih naselja iz Vukove zemlje u plaćanju harača. Ispada da, ili opterećenje po domaćinstvu nije bilo veliko, ili da se hilandarska metohija znatno osula, mada je teško verovati da se svela na stotinak ognjišta, koliko je obično činilo jedno poljoprivredno naselje. Ova brojka je uzeta kako bi se izjednačila dažbina po ognjištu iz susednih oblasti. I pored nemogućnosti da se dođe do tačnih i pouzdanih podataka, kao da se nazire da je opterećenje za stanovnike Vukove države bilo osetno, ali možda nešto snošljivije nego u susednim oblastima. Zbog toga su Hilandarci, inače navikli na povlašćeni položaj, požurili da traže izuzeće. Druga slika se dobije kada se posmatra cela država u celini jer, kako ju je Vuk celu popisao, jasno je da su put Jedrena slate prepune bisage. Međutim, možda su udaljenije balkanske pokrajne davale manje. U apokrifnom tekstu o odnosima između Bajazita i Mirče navodi se „svega” 3 000 dukata.
    Novčana sredstva se nisu odlivala samo na jedan način. Bitlisijevo pripovedanje o svečanom susretu Murata i gospodina Konstantina iz 1389. g. ponovo dokumentuje raširen običaj darivanja vladara i njegovih velikodostojnika. Poslednji su spram položaju i uticaju, očekivali i dobijali darove i mito. Ovaj trošak nije bio uzaludan jer je njihova blagonaklona reč bila dobrodošla na serskom zboru i možda donela prevagu. Međutim, i Murat je bio velikodušan i darežljiv, posebno što mu je Konstantinova naklonost tih nedelja bila jako važna. Hadži Kalfa zna da je ovom prilikom čak i oprošten danak. Međutim, danima pred veliki sukob stekli su se uslovi da on ovom prilikom bude isplaćen u naturi. Sa druge strane, snabdevanje namirnicama turskih odreda se podrazumevalo i nije zabeleženo samo ovom prilikom. Nije bilo razloga da Turci poštede svoje vazale opterećenja koja su se podrazumevala i dosledno spovodila i onda kada bi im senior bio hrišćanin. Ova praksa je možda zabeležena i u književnom iskazu Konstantina Filozofa, gde se ističe: ,,[…] i išli su da ono što ostane pojedu […]” Bio bi to vanredni harač, lakši jedino utoliko što je razrezivan od prilike do prilike. Isprva retki, turski odredi, ali i službenici i glasnici, vremenom su postajali sve češći prizor na nesigurnim drumovima koji su vodili ka severu i zapadu. Verovatno je obaveza njihove potpune opskrbe teretila stanovništvo. Mada nisu spadale u osnovne niti najteže dažbine mnoge srpske povelje, posebno manastirske, sadrže odredbe o oslobađanju od obroka i pozoba u korist predstavnika državne vlasti. U novonastalim okolnostima poJavila se nova obaveza koju je verovatno bilo teško, ako ne i nemoguće, zaobići.
    Sadržaj turskih hronika je nagnao neke istraživače da zaključe kako su neposredno po stupanju u vazalni odnos trvđave zemlje Dragaša zaposednute turskim posadama. Puštanje u gradove, što je možda bilo praćeno simboličnom predajom njihovih ključeva, nije neminovno moralo da dovede do trajnijeg turskog prisustva. Njima je bilo bitnije da u svakom trenutku imaju pristup najvažnijim putevima. Sami gradovi uz njih, koji su zahtevali velike izdatke za posade i održavanje, nisu privlačili toliku pažlju sve dok su vazali po potrebi otvarali vrata turskim četama na proputovanju, željnim privremenog utočišta i nešto udobnosti. Godine 1380. ili 1381. g. u Petrusko krajište su upali preko teritorije Bugarske. Poput ovog napada, i posedi Dragaša su verovatno korišćeni radi napada njegovog zapadnog suseda sredinom osme decenije. Nakon prodora u krajeve koji teže južnom Jadranu i Jonskom moru, javila se potreba za novim putnim vezama. Nisu neminovno morali da napreduju sigurnom trasom Via Ignjacija jer se iz današnje zapadne Makedonije lako može ugroziti današnja severna Albanija. Međutim, ovo je posvedočeno tek u XV v. Nešto je bolje proučen poznati prolaz Muratove ordije ka Kosovu, koji ipak zaslužuje još pažnje. Treba spomenuti da su odredi koji su u Dubrovnik nagnali žitelje širokog dinarskog zaleđa, gotovo izvesno, većim delom pristigli preko njihovih poseda. Otkako je Skoplje postalo stecište brojnijih turskih trupa i zametak čuvenog krajišta, ova pojava je učestala. Sa njom je povezano i pomeranje prostornog opsega turske moći prema severu. Sa nekadašnjom prestonicom Nemanjića je bilo povezano i razgranato krajište koje je u rano tursko vreme zahvatalo mnoge ključne tačke koje su u nizu išle sve do središnje Bosne. Postoje jasna svedočanstva da su se učestali pohodi ka ovoj zemlji, ili ka severu uopšte, itekako ticali stanovnika države Dragaša i nakon njenog nestanka. Po Sarandaporskoj hronici, u manastirskom kompleksu je boravio i Mehmed II Osvajač prilikom pohoda koji je označio kraj srednjovekovne Bosne.
    Nešto je veća verovatnoća da su se nakon napada na oblast kralja Marka
    1385. g. trajnije zadržali u većim središtima. U drugoj polovini XVIII v. Do svetogorca Pajsija je stigla, verovatno iskrivljena, vest da je upravo Markovom zaslugom iz Ohrida povučena strana vojska. Tek što je počelo, tumačenje izvora se prekida usled njihovog nedostatka. Ponovo više vrede novija naučna saznanja, pošto se običaj postavljanja garnizona na isturenim putnim pravcima ne samo nazire, već je zapravo višestruko potvrđen sigurnim podacima. Iz više razloga se ozbiljno uzima postojanje turskih garnizona u isturenom Vidinu nakon pohoda iz 1389-1390. g. Posredno, nagovešten je dualizam vlasti i u Skadru, gde su Turci činili vojnu vlast, dok je civilna uprava bila prepuštena Konstantinu Balšiću i njegovoj majci. Bajazitovi vlastelini sa zaduženjem da nadziru lokalne prilike su zabeleženi u Vlaškoj od 1395. g. pošto se vojvoda Mirča obavezao na neki vid, možda blagog, vazalstva. Teško je poverovati da su oni bili lišeni znatnije pratnje. Turski odredi i službenici su dobro posvedočeni na ključnim mestima iščezle države Vuka Brankovića, uporedo sa upravnicima postavljenim od svih njenih potonjih gospodara. Jako je važan slučaj izuzetno važnog i velikog Soluna. Pao u je prvoj polovini 1387. g. i u njega je uveden manji odred sa osnovnim zadatkom da obezbedi davanje harača od strane gradskih starešina. Osvajač Hajredin paša je ispunio obećanje o blagom postupanju, namerno dato kada i ultimatum sa početka višegodiše opsade. Ovom gradu je na neki način bio naklonjen i Bajazit. Verovatno su bili svesni da nisu u stanju da upravljaju tako velikim gradom. Međutim, isti vladar je izdejstvovao uvođenje kadija za turske trgovce i u samom Carigradu mnogo pre njegovog zaposedanja. Bio je to dodatni uslov da prihvati smenu na prestolu iz 1391. g., a zahtev je „[…] pravdao okolnošću da kaurin ne treba da sudi muslimanu i da to može da čini samo musliman”. Ovo nije bio izuzetak već deo šireg shvatanja. Mlečani su 1425. g. nastojali da urede odnose sa sultanom tako da se u Solunu prekine sa sličnom praksom. Turski poslovni ljudi se sporadično, ali relativno rano sreću i u zemljama njihovih najudaljenijih vazala. Ostaje nejasno da li su pre 1395. i oni postali deo šarenolikog sveta koji se verovatno sretao na trgovima naslednika Mrnjavčevića, a još više da li su bili zaštićeni verskom autonomijom. U jonskom zaleđu timarnici se javljaju već 1394. g., iako zaposedanje nije dovedeno do kraja. Iz još kasnijeg razdoblja je problem, do sada nedovoljno rasvetljen, turskih posada u središnjoj Bosni. O najranijoj turskoj kolonizaciji će biti još reči. Ovi primeri su korisni utoliko što načine turskog širenja pokazuju u jednom novom svetlu. U ove okvire moguće je smestiti i njihovo postupanje prema proučavanim oblastima. Pri tome, izvesnije je da je od oko petnaeste godine vladavine, pa sve do kraja kraljevanja ponašanje kralja Marka u samoj njegovoj zemlji pomno pratio istureni turski vojvoda praćen dovoljnim brojem boraca. Ostaje uverenje da će novi izvori doneti konačno rešenje. U jednom trenutku među Turcima se pojačalo zanimanje za Kratovo, što nije značilo i potpuni nestanak nižih oblika Konstantinove državne vlasti.
    Hrišćanskim vladarima je moralo posebno teško pasti slanje ćerki i bliskih srodnica u harem. Ne postoji nijedna naznaka da je ova turska mera za pokoravanje podanika pogodila dvor sinova Mrnjavčevića ili Dragaša. Izuzetak je zbrkano i vremenski udaljeno pripovedanje svetogorca Pajsija koji je stvorio nemoguću genealogiju tako da je Marko po Mari, ćerci Aleksandra Šišmana i majci Bajazita, bio srodnik poslednjeg. Po ovom fantastičnom izlaganju, ova veza je Marku navodno obezbedila povlašćen položaj. Sa Konstantinom je, pak, preko udovice istoimenog bugarskog despota neosnovano povezivana Kera Tamara, ćerka Ivana Aleksandra i sestra Ivana Šišmana i Ivana Stracimira. Trnovskom vladaru je ubrzo nakon ustoličenja stigao zahtev da pošalje svoju lepu sestru od oko 30 leta. Ovaj događaj je ostavio znatan trag u izvorima, ali je zaživeo i u narodnom predanju. Dok sa Jedne strane ova epizoda govori da su Turci rano uveli ovaj običaj, odsustvo vesti u slučaju srpske gospode južno od Šare nagoveštava da su njihove porodice sticajem okolnosti bile pošteđene ovog sramnog tereta. Primećuje se da je slanje u harem srodnica hrišćanskih vladara ostavljalo veliki utisak na savremenike, te bi i ovo govorilo protiv sličnog događaja. To bi najpre bila posledica porodičnih prilika, pošto su sestre bilo kralja Marka, bilo braće Dragaš, od ranije bile udate. Zaslugom bliže nepoznatih okolnosti, a verovatno i velikom brigom njenog oca, Jelena Dragaš je postala jedina Srpkinja vizantijska carica, a ne jedna od haremskih naložnica.
    Međutim, kao lični Jelenin izaslanik, Georgije Sfrancez je u toku složenih pregovora sa Muratom II osetio potrebu da istakne kako je njegova gospodarica rođaka novog sultana. Ova opaska sama po sebi nije zadovoljavajuće rešenje. Do sada je upućivano na veze Jevdokije Komnin, navodne druge Konstantinove supruge, sa Tadžedinima, gde je najpre bila udata. Rodoslov spomenutog sultana je poznat dobrim delom, ali se nameće pitanje da li se ovde zapravo radi o Konstantinovoj ćerci ili nešto daljoj rođaci, nespomenute u izvorima, poslatoj na dvor dvojice poslednjih osmanskih emira u XIV v. Posredno, to bi značilo da je iz te veze rođeno barem jedno dete, verovatno žensko. Ta osoba, ili njena deca, bi istovremeno bila dovoljno bliska sultanu, ali i Jeleni. Carica je mogla očekivati neku korist od takvog stanja u vreme kada je trebalo odrediti odnose sa novim seniorom. Ova pretpostavka čeka moguće dokaze, a teško će se naći u delima turskih hroničara. Naime, Mehmed Nešri i Idris Bitlisi, ne baš ubedljivo, tvrde da se Murat I orodio sa romejskim carskim domom na način da se on sa dvojicom svojih sinova istovremeno oženio carevim ćerkama, i to na dan njihovog obrezivanja. Logika nalaže da se sumnja na Jovana V, međutim tako veliki događaj dosledno izmiče pažnji ostalih vizantijskih i postvizantijskih izvora. Zbog toga su ovi podaci do sada posmatrani najpre kao zanimljivost ili kao građa za proučavanje osmanske hronistike. Ostaje pitanje da li podsticaj za njihov nastanak, uz veliko iskrivljenje i prilagođavanje apologetskom tonu, nije došao od krvnih veza koje je Jelena Dragaš imala sa turskim vladarima, a o čemu je nešto znao i Georgije Sfrancez.
    Manojlo Paleolog je prvi uticajniji savremenik koji je krenuo putem neposlušnosti. Sporedna posledica je možda bila najezda na Markovu zemlju. Slab je trag da je i kralj bio kolebljive prirode. Po pesmama iz Dalmacije sarađivao je sa Ugarskim kraljem protiv Turaka. Ako se izuzme mogući odjek turskog poraza kod Bileće i Lazareve pripreme, nisu poznate bliže okolnosti koje su nagnale gospodare trnovske Bugarske i Ivanka iz oblasti koja se danas naziva Dobrudža da pred Kosovo otkažu poslušnost. Vuk Branković se držao Bajazita samo nekoliko godina pre nego što se uzjogunio, pri tome se nadajući opsežnoj zapadnoj pomoći. Uprkos velikoj turskoj vojnoj premoći dolazilo je do talasanja, ali nikada ujednačog i šireg zamaha. Zbog toga ne iznenađuje da su pored iskaza o velikoj Konstantinovoj odanosti dospele i suprotne vesti. Mete turske odmazde bi trebalo da su postali Štip i Ćustendil. Ostaje nejasno otkuda je do Evlije Čelebije dospela vest o razaranju Velbužda, čemu je prethodilo razvrgavanje ugovora i neloJalno ponašanje. Sa dosta argumenata je osporen dugo ponavljan podatak iz turskih hronika da je u rasponu od 1382. do 1385. g. na turskom udaru bio Štip. To baca nepovoljnu senku na nastojanje da se Dragašovo odmetanje poveže sa delovanjem Manojla II Paleologa kao gospodara Soluna počev od 1382. g. Turska vojna premoć je prvobitne uspehe usamljenih Romeja svela na pravu meru, što je neminovno označilo i kraj pretpostavljenog Dragaševog buntovništva. Sa druge strane, oko buntovnog princa se tih godina okupilo više značajnijih vladara iz srednje Grčke, što je iskazano bilo simboličnim činovima, bilo stvarnom, ali nedovoljnom pomoći. Ako se doslovno prati izlaganje više kasnijih izvora, ispada da se ovaj vladar nakon gorkog iskustva sa skupa u Seru priklonio onim hrišćanima koji više nisu bili spremni da slede Bajazita. Međutim, kako upravo te pasuse istih izvora odlikuje zavidna nepouzdanost u vezi sa drugim događajima koji se tiču upravo Konstantinove porodice, prirodno je da ih treba odbaciti i slediti niz nepovezanih i međusobno udaljenih vesti iz kojih se vidi da se i ovaj Dragaš opredelio za politiku dosledne poslušnosti turskom dvoru.
    Mnogo puta je posvedočeno da su Osmanlije podsticale hrišćanske gospodare da im se priključe mešanjem u njihove međusobne odnose. Izgledima na brzu i delotvornu pomoć brojnih i iskusnih ratnika protiv ogorčenih suparnika, nisu odoleli mnogi lakomi i kratkovidi moćnici. Primetna je znatna ustaljenost politike podrške trenutno slabijim suparnicima uvek kada je to bilo moguće. Kratkotrajna posledica je bila širenje političkog i vojnog uticaja, a dalekosežna onemogućavanje stvaranja mogućih jakih neprijatelja. Turski vladar je imao isključivo pravo odlučivanja i u slučaju spora njegovih vazala, što je vrlo rano posvedočeno na primeru Monemvasije. U razmirice između morejskog ogranka Kantakuzina i Paleologa Turci su se mešali još 1382, g., da bi njihova upornost se na kraju isplatila. Na poznatom serskom sastanku emir nije dao poverenje ni jednoj od parničnih strana, već je prelomio da njegovi ljudi preuzmu Monemvasiju, što je dovelo do niza novih zapleta. U načelu, turski vazal je sticao veliku podršku pošto je njegova granica bila zaštićena od napada, najpre od drugih vazala, a zatim i od svih ostalih. U ovaj krug su ulazili nezavisni vladari istog roda, ali i Ugri. Ocenjeno je da su Turci mogli učestvovati u formiranju oblasti Dragaš, a na štetu njihovih suseda. Prestanak pritiska sa istoka je zaista mogao da Dragašima pruži prednost, posebno prema zapadnijoj državi. Starije je, ali i dalje prisutno, uverenje da su braća najpre svojom snagom stvorila već zaokruženu državu. Turski doprinos se verovatno najpre ogleda u očuvanju ovako nastale tvorevine, ubrzo po njenom nastanku. I dalje se ponegde ponavlja stav da je zbog pristupanja Muratu Konstantin nagrađen Dupnicom, Radomirom i Rilom.
    U krajnjoj meri, odani kletvenik se uz prethodno gospodarevo dopuštenje mogao nadati teritorijalnom proširenju. Jedan takav događaj se u istorijskoj literaturi već dugo, uz izvesne dorade i promene, vezuje za Konstantina. Konkretno, pretpostavljeno je pomeranje međe njegove države južno i jugozapadno od Sofije, a u vezi sa turskim prodorom u tamošnju dolinu. Bila bi to nagrada za verno ispunjavanje svih dužnosti. Svedočanstva iz proučavanog razdoblja ne upućuju da su Dragaši zahvatili Demir Hisar i Dojran, dok kasnije oni čine deo nahije Petrič. Ovo neslaganje je ujednačeno zamišljanjem da je iskorišćen turski pritisak na Solun 1383-1387. g. i uz njihovu pomoć razmaknuta granica ka jugu. Sličnim domišljanjem je objašnjeno uvođenje izraza „gospodar Podunavlja” u potpisu jedne Konstantinove povelje, što je, ipak, neodrživo. Razvoj događaja gde su Bugari pod Jovanom Šišmanom, uprkos jakom otporu poraženi i vazalno podjarmljeni, izdejstvovali teritorijalno proširenje u dolini Stume, koja se inače vezuje za zemlju Dragaša, malo je verovatan. Bio bi to u punoj meri prilično neshvatljiv izuzetak od onoga kako je do sada shvatana turska osvajačka doktrina. Prirodniji je suprotan sled, u kojem bi odlučan ili nepouzdan sledbenik Turaka na dalje vladao okrnjenom zemljom. Upravo to je 1388. g. zadesilo istog vladara. Konstantin je svakako delovao protiv istočnog suseda i doprineo nestanku Trnovske Bugarske.
    Izneto je da je Konstantin bio u lošim odnosima sa severnim susedima kao turski vazal, uz pretpostavku da je koristio njihovu pomoć protiv kneza Lazara i Vuka Brankovića. Snage vazala iz sliva Vardara su morale neposredno da učestvuju u osvajanju Skoplja 1392. g. Eho tog suparništva kao da je dospeo do Halkokondila Time je objašnjena i činjenica da su svi turski izvori retko saglasni i da Kratovo smeštaju u Lazarevu zemlju. Trebalo bi da je ovaj iskoristio vazalni položaj svog južnog suseda i u osvit Kosovske bitke zauzeo Kratovo. Vojnički oslabljena Srbija nije mogla dugo da zadrži ovaj važan rudnik, tako da ga je ponovo nadzirao Konstantin. Uzimalo se da se ovaj čak širio i na račun severnih suseda, što, ipak, nije posvedočeno izvorima. Zapravo jedina vest koja govori da je sa turske strane bilo kojem od neposrednih naslednika Mrnjavčevića stizala pomoć dolazi od Orbina, koji zna da se Marko oslanjao na tursku pomoć u borbama oko Kostura. U svetlu svega iznetog, ovo bi moglo da bude i tačno, ali manjkaju podaci kojima bi se ova vest stavila u stvaran okvir.
    Talas priklanjanja pobednosnim Turcima nije zahvatio samo sve manje i slabije državice. Usitnjavanje ponegde ide dotle da i njihovi delovi postaju vazali. Ako se radilo o krupnijim feudalcima, oni bi tim postupkom povećavali ugled u odnosu na sizerena i svoje sredinu uopšte, stvarajući za sebe i svoju porodicu čitav niz novih prilika za dalje uzdizanje. Ako se uporedi kasnije stanje, u Bosni pritom nisu morali formalno da napuste državne okvire, ali bi najkrupniji i pored toga sticali suštinsku samostalnost. U južnim predelima državne tradicije su bile drugačije, pa je ishod verovatno bio drastičniji i nepovoljniji za sizerena. Misli se na kesara Uglješu Vlatkovića i župana Andriju Gropu. Važno je primetiti da verovatno u prvi mah, pa ni mnogo godina nakon Marice, na srpskom jugu nije bilo prostora za ovakav vid usitnjavanja. Ponovo bolje proučena turska politika nadomešta manjak pisanih tragova. Protekla je skoro decenija od Kosovskog sloma, pre nego što se na osmanski mig uskomešala krupna Stefanova vlastela. Zbog toga se ovde prihata stav da pre 1389. g. uzdržani i relativno snošljiv pritisak na vazale Turcima još nije dozvoljavao politiku rastakanja poseda svojih vazala korišćenjem nedostataka u feudalnoj strukturi njihove državne uprave.
    Deobe kao nužnost ili potrebu su prihvatili i igrači sa mnogo manje političkog uticaja. Suočeni sa iznenadnim prodorom neprijateljskih konjanika, stanovnici tajanstvenog Sarujara su na taj način izbegli dalja razaranja. Slično prenosi Ašik-paša Zade kada govori o Timurtašomom napadu na Bitolj. Solun je sticajem okolnosti imao poseban položaj prema Osmanlijama. Iz njega čak 1389. g. potiču Turci najamnici. Formalno i dalje u okvirima carstva, savladarstvo Jovana VII Paleologa u Selimvriji savremeni istraživači su ocenili kao suštinsko tursko vazalstvo. Slično važi i za brojne ugledne crkvene ustanove, koje su nastupale samostalno kako bi obezbedile povlastice i stekle osnovnu bezbednost. Pri tome, odnosile su se ne samo na crkvenu zgradu i prateće objekte, već su se prenosile i na njihova bogata vlastelinstva nad kojima su duhovne starešine imale upravnu i sudsku vlast, dopunjujući svojim nadležnostima upravna ovlašćenja svetovnih organa. Već nakon prvih napada Svetogorci su pravilno ocenili novonastale prilike. U okvirima oslabljene Vizantije izgleda da je i Atos plaćao harač, što je njegove stanovnike zaštitilo od Osmanlija, ali ne i od drugih pljačkaša. Međutim, kada se Manojlo 1382. g. odmetnuo, morali su odvojeno, mimo državnih vlasti, da se potčine Turcima. Inače, veruje se da su legende o ranom i dobrovoljnom priklanjanju inovercima nastajale mnogo kasnije kako bi se njihovi tvorci zaštitili od predstavnika vlasti već čvrsto ukorenjene turske države. To je izvesno za Dubrovčane, a nešto manje i za neke druge uživaoce povlastica. Možda im treba pridružiti i dvanaestočlanu bersku porodicu Haritopulos. Tokom XVI v. nastalo je više turskih akata o njihovim velikim povlasticama, a jedan sadrži jasnu napomenu da je njihov predak Joanis 1448-1449. g. pomogao u osvajanju Bera. Da datum ne zbunjuje, ovaj događaj je određen u mnogo ranije vreme, sve bi se potaman uklopilo.
    U manastiru sv. Jovana Preteče na Manikejskoj gori kod Sera čuvao se ferman Murata I datiran između 27. decembra 1372. i 5. januara 1373. g. Zanimljivost, koliko i poteškoću, u tumačenju predstavlja da je izdat ubrzo nakon uspostavljanja vizantijske vlasti. Osporeno je, pa izgleda, ponovo dovoljno osnaženo njegovo izjednačavanje sa „crkvom” Margarita više mlađih turskih dokumenata. Osim toga, Sultan Bajazit je izdao svetogorskom manastiru sv. Pavla orizmu, negde se smatra jedinom sačuvanom tugrom ovog vladara. Iako je teško oštećena, čita se ime ovog vladara i posedi koje je ranije priložio Baldovin Bagaš. Kasnije su nastali potvrdni dokumenti Sulejmana Čelebije i njegovog sina Orhana iz 1412. g. Ovakvi slučajevi objašnjavaju zašto su nakon 1402. g. carevi Romeja branili Svetogorcima da se potčinjavaju Turcima, koji su vešto uspevali da za sebe vežu podanike svojih vazala i tako ih dodatno oslabe. Nije čudno da se već 1392. g. datovanje vrši po Bajazitu. Slično je početkom XV v. jedan drugi pisar, podanik kneza Stefana, vreme nastanka svog dela određuje po godinama vladavine istog turskog cara. U ovom svetlu već spomenuta epizoda sa melniškim manastirom baca drugačiju senku.
    Može se uzeti da se na turskom dvoru pažljivo merio gotovo svaki korak podložnika, ali i da nije manjkalo ljudi različitog socijalnog položaja spremnih da im u tome izađu u susret. Ponovo je trag o raširenosti ovakvih odnosa ostavio Konstantin Filozof u sažetom opisu stanja u Srbiji 1398. g. Sa koje strane, ako ne sa kneževog dvora, su do Jedrena stigli izveštaji o prikrivenim dodirima sa Ugrima. U krajnjoj meri išlo se i mnogo dalje. Otuda u posmrtnom slovu namenjenom bratu despotu Teodoru Manojlo Paleolog jadikuje da su stanovnici Moreje sami pozvali i pustili Turke preko nepristupačnog Korinta. Njegovi vatreni i retorski sročeni govori stanovnicima Soluna, gde je nasuprot ropstva stavljao slobodu, nisu bili dovoljni poriv da daleki potomci Filipa i Aleksandra Makedonskog, kako su tom prilikom nazvani, sa više volje i predanosti nastave otpor. Još rečitiji Dimitrije Kidon je tokom te prepiske slikovito zaključio da iskustvo dobrog lekara ne vredi ako sami bolesnici nisu voljni da se leče.
    Iz svega rečenog jasno je da je ispunjavanje vazalne službe moralo biti teško u svakom smislu. Uprkos prividnoj trpeljivosti, među Turcima se na ovakve podanike ipak gledalo sa malo istinskog poštovanja, najviše s obzirom na verske razlike. To se vidi iz stihova tadašnjeg dvorskog pesnika Ahmedija: „Kad on (Murat han) uze i osvoji Rum, njegove gospodare (begove) učini svojim robovima. Na kraju krajeva osvoji ga želja [pokoriti] i Laza”. I sami podanici poniženih hrišćanskih vladara su svoje suverene neretko videli kao robove. Po je iskazivano i u blažem obliku, te se primećivalo kako su Turci od 1377. g. postali arogantni prema svojim „saveznicima”. Ishod neposrednih pokosovskih događaja Konstantin Filozof je lakonski sveo: „I od tada bi porobljena srpska zemlja […]”.Obaveštenost hrišćanskog zapada nije uvek bila primerena, ali u već razmatranom pismu pape Grgura XI stoji da je položaj vasilevsa teži od uobičajnog vazalstva, odnosno da su: „[…] skoro sasvim dopali u njihove ruke […]”.Šta onda reći za ostalu hrišćansku gospodu koja nije bila opasana dugim zidinama Carigrada? Tamošnji vladar, a suprug Jelene Dragaš, je prepiskom sa Dimitrijem Kidonom ovekovečio strašnu moralnu nedoumicu koja je razjedala mnoge njegove savremenike u sličnom položaju. Svesni svoje nemoći bili su prisiljeni da ratuju protiv svojih najiskrenijih uverenja, što je u njegovom slučaju bila neka vrsta sračunatog političkog programa sve do 1393. g. I pisac žitija Stefana Lazarevića je osetio potrebu da objasni ne baš pohvalni postupak svog junaka, te pravdajućim tonom iznosi: „[…] da bi bilo spaseno hristoimenito stado od vukova, koji su ga klali . Slični uslovi kao kod ovog pisca izneti su i u Bugarskoj anonimnoj hronici, odnosno Hronici monaha Mokse. Nekako u isto vreme, negde u susednoj Bugarskoj, sveštenici su čitali imena feudalaca palih za istinsku i pravoslavnu veru, što je moralo da vrši dodatni moralni pritisak sredine. On je zaista postojao i svaki ozbiljniji vladar je morao u izvesnoj meri da vodi i o tome računa. Na početku Manojlovog odmetništva, manji uspesi u solunskom zaleđu su odjeknuli u ostacima stešnjenog Carstva nesrazmerno njihovoj stvarnoj težini. Kao da su samo to hteli da čuju, put egejske luke su pohrili mnogi nezadovoljnici, čime su dodatno osporili politiku Jovana V zasnovanu na doslednom udovoljavanju.
    Verovatno su polusamostalni vladari sa manje ili više spremnosti uglavnom trpeli brojne nedaće mračne epohe živeći u očekivanju velikog preokreta. Jedan takav vojni okršaj je prividno izbacio Turke u prvi plan, pa zašto neki sličan događaj ne bi doveo do njihovog sloma. Godine 1389. izgledi Srba na Kosovu nisu bili mali, što je možda podstaklo Bugare da se malo pre toga pobune. Od 1393. g. poslušnost je još jednom otkazao i Manojlo II Paleolog, ovaj put kao legitimni vladar. Iz Bajazitovog tabora sa reke Sparhej u Tesali se tada izvukao i Teodor Paleolog, nakon što je emir potpuno promenio stav prema vladajućim Paleolozima. Broj Bajazitovih poslušnika se brzo osipao bilo osvajanjima, bilo njihovim odmetanjem. Već sledećeg leta, na Nikopolju, deo balkanskih vladara, a posebno Vuk Branković, je računao na pobedu krstaša. Nasuprot njemu, njegov stric Stefan se u tom slučaju nije nadao ničem dobrom za sebe. Vazali iz južnih srpskih zemalja se od kneza razlikuju u tome što nisu doživeli privremeni turski slom, događaj koji je omogućio višedecenijski produžetak državnosti na severu ponovo ojačalih srpskih zemalja. Politika iščekivanja nije bila bez osnova, posebno što druge mogućnosti nisu bile izgledne. Po tome bi bili jako slični Manojlu II Paleologu kome je trebalo puno vremena da se odrekne turkofilske politike, u koju je dugo gajio nadu. Pri tome ih je dugo uljuljkivalo i prividno snošljivo stanje gde je pod Muratom najveći deo Balkana izbegao neposrednu tursku vlast i pored njihove vojne nadmoći. Uslovno rečeno, gledano iz njihove lične vizure ovo opredeljenje je bilo uspešno. Za Markova i Konstantinova života njihove zemlje su još nekako opstajale, tako da ova velemožna gospoda nije doživela potpun rasap svojih država. Izbegli su zlu sudbinu koja je zadesila više njihovih savremenika. Ovo je, međutim, bila slaba uteha njihovim podanicima koji su došli pod vlast stranog naroda drugačije vere.

    Izvor: Vladimir G. Aleksić – NASLEDNICI MRNJAVČEVIĆA I
    TERITORIJE POD NJIHOVOM VLAŠĆU OD 1371. DO 1395. GODINE, doktorska disertacija, Beograd, 2012.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    NEMANJIĆI U HUMU

    Dolaskom Stjepana Nemanje (1168-1196.) na čelo srpske države ta se država počinje širiti. U ratu koji su vodili Bizant i Mlečani, Nemanja staje na stranu Mlečana, nadajući se da će zauzeti Duklju. Nakon toga, car Emanuel poveo je uspješnu vojnu protiv njega, te ga kao zarobljenika odveo u Carigrad. Ipak ga je ostavio na županskoj stolici u Raškoj, njegovu bratu Stracimiru dao je Travuniju, a Miroslavu Zahumlje. Poslije smrti Emanuela Komnena 1180. god., nastali su neredi u njegovoj državi kojima se okoristio i Nemanja, pa je odmah nakon toga, u savezu s ugarsko-hrvatskim kraljem Belom III (1172-1176.), nakanio proširiti granice svoje zemlje. Bela je u Zahumlju ostavio Miroslava na vlasti, uz uvjet da prizna njegovo vrhovništvo. Nakon Emanuelove smrti Stracimir i Miroslav pomogli su Nemanji proširiti srpsku državu. Humljani su 1198. god. priznali vlast hrvatskog hercega Andrije (1197-1204.), koji je Hum sjedinio s Hrvatskom i uzeo naslov humskog vojvode. Nakon Miroslavove smrti njegovu su udovicu protjerali iz Huma. Nemanja se 1196. god. odrekao vladanja i povukao se u manastir Hilandar na Svetoj Gori, gdje je i umro. Sinu Stjepanu predao je Srbiju, a Vukanu Duklju. Kad je Duklja, pod pritiskom cara Emanuela Komnena, dobrano oslabila, to je potaknulo Dubrovnik da opet radi na ukidanju Barske nadbiskupije. Dubrovčani su to i uspjeli, tako što su pridobili papu Aleksandra III, koji je 1167. god. ukinuo Barsku nadbiskupiju i naredio nekim biskupima da iskazuju poslušnost dubrovačkom nadbiskupu Tribunu. Raški veliki župan Nemanja, te Stracimir i Miroslav, slabljenje dukljanske kraljevine i spomenuti sukob unutar Katoličke Crkve iskoristili su za širenje Raške kneževine i njezina pravoslavlja i na ove katoličke primorske zemlje. Kod dubrovačkih kroničara nalaze se podaci da su Nemanju i njegovu braću na rat s Dubrovnikom potaknuli biskupi, koji se nisu mirili s time da im dubrovački nadbiskup bude metropolita. U kasnijem dokumentu postoji i pritužba Dubrovčana da im je Nemanja u ratu (1185.), prodrijevši u grad do nadbiskupske pismohrane, uništio bule koje su bile svjedočanstvo metropolitanskoga prava njihova pastira. Unatoč tome, iz dokumenata se dade naslutiti nešto drugo. U prilog tvrdnji da su Nemanju i njegovu braću na rat s Dubrovčanima potaknuli biskupi ide činjenica da su se neki biskupi s područja bivše dukljanske kraljevine opirali priznati dubrovačkog nadbiskupa za svoga metropolitu. O tome svjedoči i spomenuto pismo pape Aleksandra III iz 1167. god. Izgleda da je Nemanja u tom sukobu pronašao samo izliku za miješanje u taj spor. Da se ni Nemanja ni njegova braća Stracimir i Miroslav nisu zalagali za obnovu metropolije u Baru, govori činjenica što je Bar ponovno postao metropolitansko sjedište uz pomoć splitskog nadbiskupa Rainerija, kome je barski nadbiskup obećao da će u Rimu priznati primat splitskog nadbiskupa nad Barskom nadbiskupijom, ako mu ovaj pomogne dobiti metropolitanski palij za Barsku biskupiju. Osim toga, nadbiskup Grgur se 1180. god. tužio na Nemanju, ističući da se za Crkvu u Duklji brine potisnuti knez Mihael. Da se taj odnos nije ni u kom smislu promijenio, svjedoči činjenica kako se pred Nemanjino osvajanje Bara 1189. god., skupa s Mihaelovom udovicom Desislavom preko Dubrovnika povlači i nadbiskup Grgur, te odlazi u Zadar, odakle se više ne vraća u Bar. Barska se metropolija njegovim odlaskom, tj. Nemanjinim dolaskom gasi. Nakon sklapanja mira 27. rujna 1186. između Dubrovčana i Stjepana Nemanje i njegove braće Stracimira i Miroslava, položaj Katoličke Crkve donekle se poboljšava. U sklapanju tog mira sudjelovao je i dubrovački nadbiskup Tribun. Budući da je važnu ulogu pri sklapanju mira odigrao dubrovački nadbiskup, može se pretpostaviti da je zahtijevao slobodno vršenje nadbiskupskih prava nad sufraganima koje su mu dodijelile papinske bule. Prigodom imenovanja novog nadbiskupa Bernarda, papa ga je 1189. god. preporučio ne samo gradu, nego i velikom županu (Nemanji), Stracimiru i Miroslavu. Nakon osvajanja Huma osjeća se neraspoloženje Nemanje i njegova brata Miroslava prema katoličkim biskupima. Međutim, Nemanjići još nisu bili načisto sa svojim vjerskim opredjeljenjem. I sljedeći primjer svjedoči da ih je papa i ranije smatrao sinovima Katoličke Crkve. Naime, kada je Miroslav 1181. god. Protjerao katoličkog biskupa Donata iz Stona, a splitskom nadbiskupu Raineriju nije dozvolio postaviti novoga, intervenirao je papa Aleksandar III, koji je 7. srpnja 1181. poslao legata Teobalda s pismom knezu Miroslavu, u kojem traži da primi biskupa u Ston. Pismo pape Aleksandra III knezu Miroslavu 1181. god. bilo je naslovljeno “dilecto filio Miroslavo comiti salutem et apostolicam benedictionem” a onda je taj naziv i blagoslov izbrisan, te preko istog mjesta napisano jednostavno “nobili viro Miroslavo, comiti zacholmitano”. Papa mu u pismu uskraćuje svaki blagoslov, navodeći i razloge: nema respekta prema Stvoritelju ni svetoj Crkvi pa nije primio njegova legata niti poslušao intervenciju za splitskog nadbiskupa i ne dozvoljava ređenje crkvenih dostojanstvenika. Nakon što je Miroslav odbio primiti papina legata, papa ga je izopćio. Papa je, osim pisma Miroslavu, uputio još neka pisma. Stonski biskup Donat morao je napustiti svoje sjedište, pa se povukao u benediktinski samostan na Lokrumu, gdje je i umro 1211. god. Nakon njega za skoro 80 godina u Stonu neće biti katoličkog biskupa. Činjenica što Miroslav odbija primiti papina legata i svaku komunikaciju s papom, sugerira zaključak da je posrijedi stvarni raskol i puno opredjeljenje za istočnu Crkvu. Takav zaključak, uz progon katoličkog biskupa iz Stona i nedozvoljavanje njegova povratka, potvrđuje i činjenica da je Miroslav bio darežljiv prema manastiru sv. Petra na Limu, kojem daruje posjede po Zahumlju i Stonu, što postaje temelj kasnije pravoslavne eparhije i manastira u tom gradu. Kakav je odnos imao Stjepan Nemanja prema Katoličkoj Crkvi, vidi se i iz njegova života. On je bio kršten u Ribnici, po katoličkom obredu, a kasnije ga je ponovo raški episkop dao krstiti po pravoslavnom obredu. Nezadovoljni Miroslavovom politikom, Humljani su početkom 1198. god. priznali vlast hrvatskog hercega Andrije (1197-1204.), koji je Hum sjedinio s Hrvatskom i uzeo naslov vojvode humskoga. Andrija u proljeće iste godine prodire u istočni dio Huma. Za vrijeme tih borbi vjerojatno je poginuo knez Miroslav, a nakon njegove smrti protjerana je iz Huma njegova udovica sa sinom. Politička se situacija potpuno promijenila nakon što su križari osvojili Carigrad i osnovali Latinsko Carstvo (1204-1261.). Naime, utjecaj je Bizanta oslabio, a ojačali su Mletačka Republika i Ugarsko-Hrvatsko Kraljevstvo. Postupak križara u Carigradu nije se odobravao u Rimu, ali se smatralo da bi to moglo pomoći crkvenom jedinstvu. S tim je ciljem na Četvrtom lateranskom saboru 1215. god. na područjima zapadnog kršćanstva dozvoljena upotreba i drugih jezika u bogoslužju, osim latinskoga, što je omogućilo da se 1248. god. ozakoni staroslavenski jezik i liturgija. U ovakvoj se situaciji Stjepan Prvovjenčani okrenuo Zapadu. Priznao je papin primat, te je od pape Honorija III (1216.-1227.) zatražio da mu pošalje kraljevsku krunu. Papa je udovoljio njegovoj molbi, te je 1217. god. okrunjen za srpskog kralja. Humsku zemlju Nemanja je odredio za sina Rastka, odnosno Savu, a u njoj je nastavio vladati knez Petar, optužen za herezu kao i nasljednik mu Toljen i domaća vlastela. Ostale primorske zemlje Nemanja je predao katolički opredijeljenom najstarijem sinu Vukanu. U vrijeme Nemanjinih nasljednika, kralja Vukana u Primorju i Stjepana u Raškoj, bilo je nade da će se čitava srpska država prikloniti Katoličkoj Crkvi. Vukan je uspio obnoviti metropoliju u Baru, a Stjepan je 1217. god. od pape dobio kraljevsku krunu. Međutim, treći brat Rastko, monah Sava, kojemu je u razdiobi države Nemanja namijenio Humsku zemlju, vrativši se s Atosa, uspijeva odvratiti Stjepana od Rima. Njegova djelatnost bila je mnogo opasnija za katolicizam u Humskoj zemlji od postupaka kneza Miroslava. Iako je bio glavni nositelj antirimskog raspoloženja, neki povjesničari ističu njegovu tolerantnost prema katolicima u Primorju. Neraspoloženje srpskih vladara prema katolicizmu u Humskoj zemlji osjećalo se i za vrijeme kralja Uroša I (1243-1276). U to je vrijeme dubrovački nadbiskup obnovio proces ukinuća barske metropolije, kako bi se ona i njezine sufraganije uklopile u Dubrovačku nadbiskupiju. Glavnu je ulogu papa dao trebinjskom biskupu Salviju. Uroš je nakon ukinuća barske metropolije poveo rat protiv Dubrovnika. Vjerojatno zbog toga što nije pristao uz Dubrovnik u vrijeme Nemanjina prodora u Primorje, trebinjski biskup nije prognan kao stonsko-humski. Međutim, kada je izbio novi sukob između Bara i Dubrovnika za metropolitansko pravo, trebinjski biskup, bivši lokrumski benediktinski opat Salvije, kao papin legat pokušao je provesti papinske odluke u korist Dubrovnika. Kralj Uroš I prognao ga je sredinom 13. st., a on se sklonio na Lokrum. Iz dokumenata o ovom sukobu jasno se uočava proces stvaranja državne Crkve u Srpskom Kraljevstvu pri čemu je srpska država svojim zakonima sve sljedbenike slavenske službe Božje uklapala u srpsku Crkvu. Katoličkim biskupima i nadbiskupima bilo je prepušteno samo romansko pučanstvo, sljedbenici latinske službe Božje, ali pod vrhovnom državnom upravom i bez vrhovne papinske vlasti. To nedvojbeno potvrđuje Uroševa izjava dubrovačkom nadbiskupu da bi ga najradije ubio te da ni on ni papa nemaju što tražiti u njegovu kraljevstvu, jer ono ima svoje latinske i slavenske biskupe, nadbiskupe i vlastitog papu, kojega jedni i drugi imaju slušati. Kralj Uroš je, zbog otpora ukidanju barske metropolije u korist Dubrovnika, postigao određene rezultate i među katolicima. Naime, kada je u Baru pročitana bula o ukidanju barske metropolije i pismo dubrovačkog nadbiskupa đakonu Matiji, neki su od katolika čak uzvikivali: “Quid est papa? Dominus noster geh Urosius est nobis papa!” I ove reakcije katolika u Baru govore o tome koliko je bila razvijena svijest o pripadnosti katoličkoj vjeri, odnosno o tomu da ljudi srednjega vijeka na ovom prostoru nisu dovoljno razlikovali pravoslavlje i katolicizam, nego je taj osjećaj pripadnosti ovisio o opredjeljenju njihova gospodara.

    Izvor: Dijana Korać – Vjera u humskoj zemlji, Mostar, 2008.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    MRNJAVČEVIĆI potiču možda od kaznaca Mrnjana, koji se oko 1280. spominje u Trebinju kao blagajnik kraljice Jelene, udovice kralja Uroša I. Uglješa, kasniji despot, bio je oko 1346. carski namjesnik u tom kraju. Porodicu je digao Vukašin, kasnije kralj, koji je 1350. bio župan u prilepskoj oblasti. Tu je njegova porodica uhvatila glavni korijen i odatle se širila kroz gotovo cijelu Makedoniju. Vukašinova sina i nasljednika Marka narodna tradicija priznaje kao junaka od Prilepa grada. Narodna predaja i nekoliko narodnih pjesama navode M. kao osnivače i gospodare Skadra, ali historija zna samo, da je Olivera, kći kralja Vukašina, bila. udata za skadarskog gospodara Đuru Balšića. Narodna predaja govori o tri brata M., o Vukašinu, Uglješi i Gojku, ali historija ne zna pouzdano ništa o trećem i najmlađem bratu. Glavne zadužbine porodice M. su u Prilepu i u blizini Skoplja. Markov manastir Sv. Dimitrija očuvan je sve do danas. Njega je počeo zidati, odnosno obnavljati Vukašin. Andrija, drugi sin Vukašinov, podigao je manastir Sv. Andrije na rijeci Treski. Od sinova kralja Vukašina poznati su slavni Marko, zatim Andrija i Dimitrije dok je četvrti, Ivaniš, nedovoljno siguran. Poslije Vukašinove pogibije na Marici (1371), naslijedio ga je Marko kao turski vazal, a poslije Markove pogibije na Rovinama (1394), pritisli su Turci potpuno njegovu državu. Iza Markove smrti došla su braća Andrija i Dimitrije u Dubrovnik, da prime ostavštinu očevu, a odatle su otišli u Madžarsku, kralju Sigismundu. Dimitrije se spominje do 1407. u madžarskoj službi češće puta kao poslanik u raznim misijama, a najposlije kao župan zarandske županije i kastela Vilagosa. TT. Ćorović.

    IZVOR: prof. St. Stanojević, NARODNA ENCIKLOPEDIJA SRPSKO-HRVATSKO-SLOVENAČKA, II KNJIGA , I—M, IZDAVAČ: BIBLIOGRAFSKI ZAVOD D. D. ZAGREB, GUNDULIĆEVA 29 ZASTUPA DR- ERIK MOSCHE, MIHANOVIĆEVA ULICA 1, 1928.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    NEMANJA STEVAN, rodonačelnik dinastije Nemanjića (1114, Ribnica — 13/2. 1200, Hilandar). Rodio se u Ribnici, kod Podgorice, gdje mu je otac Zavida živio, prognan iz Raške, radi dinastičkih meteža. U oskudici pravoslavnih sveštenika N. je u pretežno katoličkoj Zeti kršten po zapadnom obredu. Kad mu se otac vratio u Rašku, N. je ponovno kršten kao pravoslavni. Kao mladić N. je dobio od oca na upravu najistočniji kraj srpske države: predjel oko Toplice, donju dolinu Ibra, Rasinu i Reke, kod Kruševca. Tu je došao u bliži dodir s Bizantincima.
    Srpska. državna politika kolebala je u to vrijeme između Bizanta, koji je u Manuelu Komnenu imao energična vladara, i između Madžara, s kojima su srpski vladari imali srodničkih veza, i pomoću kojih su se trudili osloboditi se grčke vrhovne vlasti. N. se spočetka opredijelio za Grke. Radi toga ga je car Manuel naročito pomagao i ojačao protiv braće, koja su bila drugih shvaćanja. Od cara je N. čak dobio i jednu novu oblast, Dubočicu, kod Leskovca. Ta N. politika izazvala je protiv njega ostalu braću, od kojih je najstariji, Tihomir, bio veliki župan (oko 1167), i oni N. uhvate i zatvore. U borbama iza toga, kada se dočepao slobode, N. je uspio da potisne braću i da sam dobije velikožupanski prijesto.
    Kao veliki župan N. je u prvo vrijeme promijenio svoju politiku i pokušao, potaknut, od Mlečana, da s njima i Madžarima u savezu ustane protiv Bizanta. U tom pokretu nije imao uspjeha, i jedva se održao na prijestolu morajući da se ponizi pred carem Manuelom (1172). Poslije toga udarca N. se pomirio s braćom, koja su ostala u životu (Stracimir je dobio kraj oko Čačka, a Miroslav Hum) i nastojao je da što bolje učvrsti svoj lični položaj u zemlji i da sredi prilike u državi. Smrt moćnog Manuela (1180) dala mu je mogućnost, da ostvari svoje ranije namjere i želje svojih prethodnika. U savezu sa Madžarima N. je napao na Bizant (1183) i prodro s njima sve do Sofije, a kad su se Madžari povukli, N. je nastavio ratovanje za svoj račun. U vremenu 1183—1189. on je proširio Srbiju i prema Timoku, i prema Vardaru, a naročito prema Primorju. Zetu, s primorskim gradovima, definitivno je pridružio Raškoj, protjeravši od tuda kneza Mihaila, posljednjeg člana stare zetske dinastije.
    Napadaji Nemanjini i brata mu Miroslava protiv Dubrovnika nisu Imali uspjeha. Na istoku je N. pomagao ustanak Bugara protiv grčke vlasti i ušao je u savez s njihovim vođama, braćom Asanima. Kao pobjeditelj N. je 27/7. 1189. svečano dočekao u Nišu cara Fridrika Barbarosu na njegovu pohodu u križarski rat na istoku, i ušao je s njim u savez protiv Bizanta. Kraj njegovom ratovanju donio je poraz Srba. na Moravi (1190) od Grka, koje je vodio car Isak Angel. Mir, koji je sklopljen iza toga i koji je trajao više godina, ispao je po Srbe dosta povoljno. Oni su zadržali u svojoj vlasti dobar dio osvojenih oblasti: Zetu s primorjem, čitavo Kosovo i dolinu Morave do današnje Ćuprije. Niš, Prizren i Skoplje ostadoše u Bizantu kao glavni pogranični gradovi. Nemanjin sin Stevan dobio je za ženu Evdokiju, sinovicu cara Isaka, pod uvjetom, da i on naslijedi oca na prijestolu, mimo starijeg brata Vukana.
    Kraj života N. je proveo mirno, Zbog kriza u Bizantu on se 25/;? 1195. odrekao prijestola i pokaluđerio se, dobivši ime Simeon. Po tom imenu on je u narodu zapamćen sve do danas (»car Simeon«). Kao kaluđer proveo je N. jedno vrijeme u Srbiji, a onda je (u oktobru 1197) krenuo u Sv. Goru, gdje mu se nalazio najmlađi sin Rastko kao monah Sava. Tamo je N., sa Savom zajedno, podigao manastir Hilandar, u kome je i umro, u dubokoj starosti, 13/2. 1200.
    Važnost N. je za stvaranje sredovječne srpske države izvanredno velik. Dugom i energičnom i uglavnom sretnom vladavinom, N. je stvorio solidnu državu, razvio smisao za nju i ojačao u njoj ugled vlasti. Doveo je u zajednicu Rašku i Zetu, koje su se dotle pola vijeka borile za prevlast, i pokazao je put za stvaranje još šire nacionalne države. Pravoslavlje je uvijek štitio kao državnu vjeru Srbije, a energično je suzbijao sve smutnje vjerskog i političkog karaktera. Sav N. rad daje utisak stabilnosti i svijesti, da se radi za daleku budućnost. Tome su rječit dokaz njegove lijepe i solidne zadužbine, od kojih neke postoje još i danas: Bogorodičin manastir i manastir Sv. Nikole kod Kuršumlije, Đurđevi Stubovi (ovi svi u ruševinama), a naročito još čitavi Studenica i Hilandar. Radi svih tih zasluga, i još kao osnivača dinastije Nemanjića, srpska crkva ga je proglasila za sveca.
    N. biografiju napisala su dva mu sina: Sv. Sava, oko 1210. i Stevan Prvovjeneani 1216. Treću biografiju napisao je svetogorski monah Domentijan (1264). V. Ćorović.

    IZVOR: prof. St. Stanojević, NARODNA ENCIKLOPEDIJA SRPSKO-HRVATSKO-SLOVENAČKA, III KNJIGA , N—R, IZDAVAČ: BIBLIOGRAFSKI ZAVOD D. D. ZAGREB, GUNDULIĆEVA 29 ZASTUPA DR- ERIK MOSCHE, MIHANOVIĆEVA ULICA 1, 1928.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    NEMANJIĆI
    Rodonačelnik dinastije N. je Stevan Nemanja (1114—1200). Njegovi sinovi otpočeli su dvije linije porodice: jednu osniva stariji Vukan, a drugu, kraljevsku, Stevan Prvovjenčani. Od trećeg Nemanjina sina Sv. Save (1174—1235) nije ostalo poroda.
    Kraljevska linija. Stevan Prvovjenčani (— oko 1227) imao je sinove Radoslava (kralj 1227—1233), Vladislava (kralj 1233—1242), Uroša (kralj (1242—1276, — 1280) i Predislava u kaluđerstvu nazvan Sava II (arhiepiskop 1263—1270). Kralj Radoslav nije imao djece. Vladislav je imao dva sina Stevana i Desu, koji su ostali bez važnosti. Sinovi Uroševi bijahu: Dragutin (kralj srpski 1276 do 1282, srijemski 1284—1316) i Milutin (kralj 1282—1321), Dragutinovi sinovi su Urošic (— prije 1316) i Vladislav (kraljevski pretendent 1321—1324). Njihova linija izumrla je ili se izgubila. Milutinovi sinovi su: Konstantin (— 1323) i Stevan Uroš Dečanski (kralj 1321—1331). Konstantinova se djeca ne spominju, a Dečanskoga su sinovi Dušica, Dragutin (umrli kao djeca), Dušan (rođ. oko 1308, kralj 1331—1346. car 1346—1355) i Simeon. Dušanov sin je Uroš (rođ. 1337, car 1355—1371). Sa Urošem je izumrla muška linija srpske kraljevske loze Nemanjića. Simeon (ili Siniša) osjećao se više Grk nego Srbin, po majci Mariji Paleologovoj. On je vladao kao epirski despot do od prilike 1369. Njegovi sinovi: Stevan i Jovan Uroš, koji se 1381. zakaluđerio i umro kao monah Joasaf 1422—1423. To je uopće posljednji izdanak Nemanjića.
    Vukanova linija. Vukan (— 1208) imao je sinove Đorđa, Stevana i Dimitrija, u kaluđerstvu nazvana Davida (— iza 1286). Davidov sin Vratislav imao je sina Vratka, a taj kćer Milicu, udatu za kneza Lazara.
    V. Ćorović.

    IZVOR: prof. St. Stanojević, NARODNA ENCIKLOPEDIJA SRPSKO-HRVATSKO-SLOVENAČKA, III KNJIGA , N—R, IZDAVAČ: BIBLIOGRAFSKI ZAVOD D. D. ZAGREB, GUNDULIĆEVA 29 ZASTUPA DR- ERIK MOSCHE, MIHANOVIĆEVA ULICA 1, 1928.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    PRVOVJENČANI STEVAN, veliki župan 1195—1217, kralj 1217—1227. Bio je drugi sin Stevana Nemanje. Poslije Nemanjina poraza na Moravi (1190), Stevan se oženio bizantskoim princezom Eudokijom, kćerkom Aleksija Angela, brata cara Isaka. Kao zet carske kuće P. je 1195, kada se Nemanja odrekao prijestola, postao njegov nasljednik, obišavši starijeg brata Vukana, koji je dobio na upravu Zetu, Hvosno i Toplicu. Za Nemanjina života braća su ostala u svojim oblastima, i ako je Vukan već tada spremao veze za kasnije borbe. Poslije Nemanjine smrti, Vukan je, u savezu s Madžarima, napao Stevana i srušio ga s prijestola (1202—1203). P. Je iskoristio borbe između Bugara i Madžara, kada su posljednji morali napustiti Braničevo, pa se u drugoj polovini 1203. ponovno vratio na prijesto. Poslije toga, Vukan nije više pokušavao nove napadaje, i živio je kao dukljanski kralj bez bitnog utjecaja na srpsku državnu politiku.
    P., mudar po prirodi i sa vrlo širokom kulturom, općom i književnom, oprezno je vladao u Srbiji za vrijeme najtežih kriza na Balkanu. 1204. srušeno je u Carigradu bizantsko, a osnovano novo, latinsko carstvo. Latinski, zapadni utjecaj osvojio je domalo cio Balkan. Bugarski vladar krunisao se 1204. krunom, poslanom iz Rima. Dubrovnik je 1205. priznao vrhovnu vlast Mletaka, čiji je dužd, Henrik Dandolo, bio jedan od glavnih tvoraca latinskog carstva. I P. je znatno izmijenio političku liniju svog oca. Još prije carigradske krize on je bio otjerao svoju prvu ženu, Grkinju, pa se oko 1216. oženio Mlečankom Anom, unukom Dandolovom. Preko nove tazbine obnovio je P. svoje prijašnje veze s papinskom kurijom i zatražio je otuda kraljevsku krunu. 121. jedan papin legat donio je P. krunu, poslanu od pape Honorija III, i vjenčao ga je njom.
    Na samom Balkanu stvari se nisu razvijale uvijek povoljno po Srbiju, ali je P. Uspijevao često pomoću svoga umnog brata, monaha Save, da na vrijeme otkloni opasnosti. Bugarski vladar Boril i njegov zet, latinski car Henrik, napali su P. 1214. stoga, što je pomagao izvjesne odmetnike od Borila, a naročito Borilova rođaka, Streza, koji se bio, kao Stevanov vazal, ugnijezdio u tvrdom gradu Proseku, na Vardaru. Napad saveznika nije uspio. Oni su se, pometeni, povratili prije nego što su stvarno i upali u P. državu. Nezahvalni Strez odmetnuo se međutim uskoro i od P., i sva nastojanja Savina, da ga vrati u stari odnošaj, ostala su bezuspješna. Kad nisu pomogla savjetovanja, Strez je svoju upornost platio glavom. Saveznik Strezov, despot Arte, Mihailo bješe pokušao, da P. zada neprilika na Primorju, i počeo je da podsijeda Skadar. Usred toga poduzeća njega je (1215) ubio jedan sluga, i time oslobodio P. i Srbiju od dalnjih nezgoda. Sretno je izmakao P. i opasnostima saveza između madžarskog kralja Andrije II i cara latinskog Henrika. Oni su se 1215. uputili na Srbiju, ali je P. pošlo za rukom, da se, na sastanku u Ravnom (kod Ćuprije), sporazumije s Madžarima i da, potom, energičnije istupi prema Henriku, koji se, tek na madžarsko zauzimanje, izvukao iz Srbije.
    Ali oslanjanje P. na zapadne sile i primanje krune iz ruke papinog legata dovelo je do protivnosti između P. i njegovog brata Save, koji je, odgojen u Sv. Gori, bio zauzet za pravoslavnu orijentaciju. Kako je latinska opasnost na Balkanu počela da slabi poslije smrti cara Henrika (1216) i pada njegovog saveznika Borila (1218), a naročito poslije pogibije latinskog cara Petra (1217), P. je naskoro poslije svoga krunisanja, postigavši što je želio, bio voljan da popusti bratu i njegovoj opoziciji. Stoga je 1219. pristao, da Sava u Nikeji vodi pregovore o osnivanju srpske autokefalne pravoslavne crkve. Patrijarh i nikejski dvor rado su primili ponude srpskog dvora, nadajući se, da će u Srbima dobiti novog saveznika za borbe s latinskim carstvom. Po nikejskom sporazumu, Sava je postao prvi arliiepiskop samostalne srpske crkve. U sporazumu sa P. Sava je odmah izveo organizaciju pravoslavne crkve u Srbiji, a za sjedište arhiepiskopa je podignut lijep novi manastir, Žiča, koji je postao krunidbena crkva srpskih kraljeva.
    Kraj vladavine kralja P. bio je uglavnom miran. Pred kraj života on se zamonašio i dobio je ime Simon. Umro je 24/9, vjerojatno 1227. Crkva ga svetkuje, ali se ne zna, kad je kanoniziran. Njegov ćivot, (kovčeg sa kostima), koji je prenašan mnogo puta, čuva se u Studenici.
    P. se bavio i književnošću. Vrlo je vjerojatno, da je druga darovna Hilandarska povelja dobrim dijelom njegova prerada, a često je njegov spis jedno vrlo lijepo sređeno, vješto pisano i solidno izvedeno retorsko žitije njegova oca Stevana Nemanje. Žitije Nemanjino objavio je P. Šafarik 1873. Od toga žitija ima jedan srpski prijevod s arhaiziranim tekstom profesora Drag. Kostića (1923) i bolji i književniji prijevod M. Bašića (Srpska Književna Zadruga, 1924). V. Čorović

    IZVOR: prof. St. Stanojević, NARODNA ENCIKLOPEDIJA SRPSKO-HRVATSKO-SLOVENAČKA, III KNJIGA , N—R, IZDAVAČ: BIBLIOGRAFSKI ZAVOD D. D. ZAGREB, GUNDULIĆEVA 29 ZASTUPA DR- ERIK MOSCHE, MIHANOVIĆEVA ULICA 1, 1928.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    ČASLAV KLONIMIROVIĆ, srpski vladar 10. veka. Otac mu je bio sin kneza Strojimira, a mati Bugarka. Bugari su ga, za vlade kneza Zaharije, istakli kao svog kandidata za srpski presto, ali ne iskreno. Pozvali su srpske župane, oko 924, da ga prime, pa kad su ovi došli, Bugari su ih verolomno okovali, a Srbiju pregazili. Posle smrti cara Simeona, uhvativši pogodnu priliku, Časlav je oko 930. prebegao u Srbiju i digao ustanak protiv Bugara. Pomagan od Vizantije, kao njen štićešik, Č. je oslobodio Srbiju od butarske vlasti. Njegova država obuhvatala je Bosnu, Rašku, Duklju i Travuniju. Č. je poginuo u borbi sa Mađarima, koji su počeli nasrtati na njegove zemlje (oko 960).

    V. Ć.

    IZVOR: prof. St. Stanojević, NARODNA ENCIKLOPEDIJA SRPSKO-HRVATSKO-SLOVENAČKA, IV KNJIGA, S—Š, IZDAVAČ: BIBLIOGRAFSKI ZAVOD D.D. ZAGREB, GUNDULIĆEVA 29 ZASTUPA DR ERIK MOŠE, MIHANOVIĆEVA ULICA 1, 1929.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    UROŠ I, srpski kralj 1243—1276. Bio je sin kralja Stevana Prvovenčanog iz braka sa Anom Dandolovom. I ljegova žena, Jelena, bila je zapadnog, francuskog porekla. Dok se jedan U. brat, Radoslav, oslanjao na epirskog cara Teodora, a drugi, Vladislav, na bugarskog cara Asena II, U. se nije hteo vezati ni za jednu politiku. Opočetka je imao veza sa Nikejcima, ali se trgao, kada su oni, u svom naletu, potisli iz Makedonnje i Bugare i Epirce i izbili na srpske granice. 1253. do 1254. našao se U. u vrlo teškom položaju. Sa severa i zapada pritiskivali su ta Mađari, koji su u to vreme poseli Bosnu i razdelili je u više banovina i prisilili humskog kneza Radoslava, srpskog vazala, da prizna njihovu vrhovnu vlast, a sa juga i istoka stvorio se protiv U. jak savez. U njemu su bili Bugari i dubrovačka republika, sa kojom je U. imao sukoba radi ljihovih težnja da pritisnu srpska susedna zemljišta i radi toga, što je tražio da vrhovnu vlast u katoličkoj srpskoj crkvi ima nadbiskup barski, a ne dubrovački. Bugari su tom prilikom prodrli duboko u Srbiju, sve do Lima, a možda i do Žiče. Nije izvesno, na koji su način Bugari potisnuti. Verovatno je, da su bili ugroženi od Vizantije. Dubrovnik je posle toga popustio, iako je humski župan bio njegov saveznik. Barska arhiepiskoppja odnela je 1255. konačnu pobedu, sa pristankom papske kurije.
    U drugoj fazi svoje vlade U. se oslanjao na epirokog gospodara Mihaila II i njegove franačke saveznike, Vilhelma, kneza ahajskog i Manfreda kralja Sicilije, koji je sa ženom dobio Krf, Drač, Berat i Valonu. U savezu s Epircima U. je osvojio Skoplje, Kičevo i Prilep, ali je Vizantija, pod vodstvom energičnog Mihaila Paleologa, razbila Epirce i njihove saveznike, i vaspostavila svoju vlast. 1261. Paleolog je srušio latinsko i obnovio vizantisko carstvo. U. ipak te vizantiske pobede nisu mnogo pokolebale. Saveznici stekoše prijatelja u mađarskom kralju Stevanu V, koji je, pomažući jednog svog štićenika u Bugarskoj protiv Vizantije, posredno bio od koristi Epircima i njihovim prijateljpma.
    Kada je U. ušao u bliže veze sa Mađarima ne zna se tačno. Njegov sin Dragutin uzeo je za ženu kćer kralja Stevana. 1260, kad su Mađari ratovali sa Česima, u njihovoj su vojsci bile pomoćne čete nz Bugarske, Bosne i Srbije, očevidno u vazalskom odnosu. Može biti da je sa tim u vezi i srpsko dobijalje Zahumlja. Kada su u Mađarskoj 1267. izbili građanski ratovi, U. je pokušao da se otrese njihove vrhovne vlasti. Pouzdao se u pomoć Paleologa, čiju je kćer trebao da uzme mlađi kraljev sin, Milutin. Račun je međutim bio pogrešan. Mađari su u Mačvi zaustavili U. nadiranje, i njega sama zarobili 1268. U. se posle toga kolebao, ne poduzimajući nijednu značajniju akciju, sem protiv Dubrovačke Republike. A i tu nije imao sreće. 1275. pokušao je da osvoji Dubrovnik, ali je potisnut jednim hrabrim ispadom građana.
    Kralja U. porazio je 1276. kod Gacka njegov sin Dragutin, kome nije hteo da ustupi obećanu polovinu države. Sa Dragutinom su bile mađarske pomoćne čete. Pobeđenn kralj napustio je presto, pokaluđerio se (dobio je ime Simon) i umro je 1280. Sahranjen je u svojoj zadužbini, u lepom manastiru Sopoćanima.
    Vladavina kralja U. značajna je u privrednom pogledu. Za njegove vlade došli su u Srbiju saski rudari i počeli su eksploatisati bogate srebrne rudnike. U. je prvi počeo kovati srpski srebrn novac po ugledu na mletačke matapane. Značajna je i njegova vrlo širokogruda verska politika prema katolicima u Srbiji, koja mu je stekla mnogo prijatelja.

    V. Ćorović

    IZVOR: prof. St. Stanojević, NARODNA ENCIKLOPEDIJA SRPSKO-HRVATSKO-SLOVENAČKA, IV KNJIGA, S—Š, IZDAVAČ: BIBLIOGRAFSKI ZAVOD D.D. ZAGREB, GUNDULIĆEVA 29 ZASTUPA DR ERIK MOŠE, MIHANOVIĆEVA ULICA 1, 1929.

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    KRALJ PETAR I KARAĐORĐEVIĆ

    https://www.youtube.com/watch?v=T-8ZowsNhp4

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    PRINC ĐORĐE KARAĐORĐEVIĆ

    https://www.youtube.com/watch?v=ztZeSqUjxnk

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    ČETOVANJE VOJVODE PETRA MRKONJIĆA PO BOSANSKOJ KRAJINI

    https://drive.google.com/file/d/1yKFJW5iSojYG9ncub83Kf_YcgYXNaYNq/view?ts=5a1d44b0

    Odgovori
  • Vojislav Ananić

    SKADAR

    Na jugoistočnom kraju skadarskog jezera ili Blata, kao što ga meštani zovu, koje je veće od ohridskog, a između Bojane, koja iz jezera ističe, Drimca, otoke Drimove, i Kira, koji utiče u Drimac, širi se varoš Skadar. U Skadar se računaju i dva predgrađa, jedno na desnoj strani Bojane, a drugo na levoj obali Drimca, a oba su s varoši vezana mostovima. Iznad varoši, na krajnjem vrhu planinske kose. Koju preseca reka Kir, i koja sa severne strane zatvara drimsku ravnicu, sazidan je skadarski grad Rosaf, koji se tako zvao još u dvanaestom veku, i koji je visok pad jezerom 117 metara.
    C grada. kojem se može doći samo sa severne strane, izgled je neobične lepote. Ispod nogu vidiš Bojanu, s predgrađem na desnoj i Pazarom na levoj obali njenoj, za tim, od Pazara, odvojeno, glavni deo varoši sa više od dvadeset munareta, a još dalje pruža se, između južne padine pomenute kose i Kira, dugačka Tabak-mahala. Kad se pogled baci u daljinu, vidi se na severozapadnoj strani celo jezero i preko njega crnogorske planine; na severoistočnoj strani plave se arbanaške planine, ispred kojih se širi, sve do jezera. ravnica. presečena jednom planinskom kosom, koja dopire do istočnog, najdužeg zatona skadarskog jezera, koji se na kraju zove Humsko Blato. Jugoistočno, preko drimske ravnice, gubi se pogled među raznim planinskim vencima, koji se jedan za drugim pomaljaju. S južne strane ne vidi se more, jer ga brda zaklanjaju.
    Pitominu i lepotu skadarskog kraja divno je opevao srpski guslar:
    „A kakav je Skadar na Bojani!
    Kad pogledaš brdu iznad grada,
    Sve porasle smokve i masline,
    I još oni grozni vinogradi;
    Kad pogledaš strmo ispod grada,
    Al, porasla šenica bjelica,
    A oko nje zelena livada,
    Kroz nju teče zelena Bojana,
    Po njoj pliva riba svakojaka“.
    Skadar je od pamtiveka imao veliki značaj, i s toga je triput bivao prestonica. Pre dvadeset i dva veka tu su stolovali vladaoci Iliraca, predaka današnjih Arbanasa. Poslednjeg njihovog vladaoca, Gencija pobediše Rimljani 168. godine pre Hrista i njegovom državom zavladaše. Kad se rimska carevina podelila na istočnu i zapadnu, Skadar pripade prvoj i ostade u njenoj vlasti i posle doseljenja Srba, koji ga ne mogoše osvojiti, iako su zavladali većim delom skadarske oblasti. Srpski vladalac u Zeti, Stepan Vojislav, pokuša, pre 850 godina, da ovlada Skadrom, ali mu to ne ispade za rukom. Srećniji je u tome bio njegov sin Mihailo, koji zavlada do Drima i načini Skadar prestonicom, i prvi od srpskih vladalaca nazva se kraljem. Skadar je ostao zetska prestonica preko sto godina, dokle ga ne ote grčki car Manojlo Komlen, koristeći se srpskom neslogom i međusobnim ratovima. Nu nije prošlo nekoliko godina, a Stevan Nemanja progna Grke iz cele Zete, i Od toga doba pa sve do 1392. godine Skadar je bio srpski, a poslednjih trideset godina i prestonica Balšićima. Pomenute, 1392. godine zarobiše Turci u jednom boju zetskog gospodara Đurđa Stracimirovića (Strainjiđa Bana po nar. pesmama), i on morade ustupiti Skadar sultanu Bajazitu, svojem pašenogu, samo da se oprosti ropstva. Posle tri godine Đurađ ote od Turaka Skadar, ali, uviđajući da ga neće moći održati, ustupi ga, 1396. godine, sa još nekim gradovima i zemljama Mlečanima, koji se podvezaše, da plaćaju njemu i njegovim naslednicima po hiljadu dukata godišnje od prihoda skadarskih. Na taj način Skadar pređe u tuđe ruke, pošto su njime Srbi vladali više od trista godina.
    Posle smrti Balše Balšića (1421.), njegov ujak despot Stevan, sin kneza Lazara, pokuša. Da osvoji od Mlečana Skadar, ali mu to ne ispade za rukom; s toga načini s njima mir (1423), kojim mu Mlečani priznadoše gospodstvo nad Gornjom Zetom, Drivastom, Barom i Budvom i podvezaše se da mu daju godišnje hiljadu dukata od skadarskih prihoda.
    Posle pola. veka, 15. maja 1474. godine, padoše pod Skadar sedam sandžaka sa 60.000 konjanika osim druge vojske. 4. juna stiže i Soliman paša s ostalom vojskom i ulogori se na okolnim brdima. Cela opsadna vojska brojaše na sto hiljada. Iz dva topa, koji su bacali zrna, teška po 40 kila, tukoše Turci Skadar, koji je branio hrabri Antonije Loredan 33 dana (Od 17. juna do 30. jula). a iz dva, čija su zrna težila po 115 kila, biše ga 22 dana (od 28. juna do 30. jula). Iz ova četiri topa izbačeno je na Skadar blizu devetnaest stotina zrna. Najglavniji je juriš izvršen 18. jula, noću, u kojem je palo mrtvih Turaka na sedam hiljada, ali se Skadar junački odbrani. S toga se Turci ostaviše opsade i povukoše se noću između 8. i 9. avgusta, posle opsade od tri meseca, ka Drimu, i tu uzgred srušiše DANJ, gde je carina naplaćivana i za srpske i za mletačke vlade.
    Posle četiri godine (maja 1478.) udari na Skadar glavom sultan Mohamed II, osvojilac Carigrada, Srbije, Bosne itd. s vojskom od sto hiljada. Pod Skadrom bi saliveno jedanaest džin-toova, od kojih je jedan bacao zrna od kamena teška 315, drugi – 315, a treći —– 375 kila. 16. juna predade se, glađu primorana, Kroja, a u polovini septembra pade Drivast, ali se Skadar, na koji je od 22. juna do 21. jula palo oko 2.530 topovskih metaka, ipak održa, iako su Turci u oba juriša (22. i 27. jula.). u njega prodrli bili. Opsada potraja nekoliko meseci i svrši se mirom, kojim Turci dobiše (početkom 1479.) i Skadar. Njegov junačni branilac Florija Jomina s većim delom gradske posade otplovi na lađama u Mletke, a Turci zauzeše grad, kojim vladaju više od četiri stotine godina.
    Za vreme i prve i druge opsade mnogo je pomagao Mlečanima zetski gospodar Ivan Crnojević; s toga ga Mohamed, zavladavši Skadrom, progna iz zemlje, i on se skloni u Italiju, odakle se, na glas da je Mohamed umro (3. maja 1481.), vratio u svoju zemlju (15. juna 1481.) i nanovo njome zavladao.
    Od kada Skadar i njegova oblast prestadoše biti srpski, od toga doba arbanaško pleme poče da napreduje na štetu srpskoga, koje je, za svog gospodstva, daleko bolje stajalo, o čemu i danas svedoče mnogi srpski spomenici, koji do nas dotrajaše. Tako, na jugozapadnoj strani jezera, u Krajini, ispod planine Toroboša, stoje razvaline hrama sv. Bogorodice– (,,Prečista Krajinska“), gde je bio sahranjen srpski knez u Zeti sv. Vladimir i žena mu Kosara. U tome hramu dugo su stolovali pravoslavni mitropoliti zetski. U sv. Srđu na Bojani, dva časa od Skadra, vide se razvaline crkve, koju su, na temelju starije podigli kraljica Jelena i njeni sinovi kraljevi Milutin i Dragutin pre 600 godina. U ovoj crkvi bili su sahranjeni srpski kraljevi: Mihailo i njegov sin Bodin. U selu Plavnici, na istočnoj strani jezera, razvaline su crkve sv. Jovana, koja se spominje još za vreme sv. Save. Na skadarskom ostrvu Vranjini bio je manastir koji je osnovao prvi pravoslavni episkop zetski Ilarion, učenik sv. Save, gde je takođe bila, neko vreme, stolica zetskoj mitropoliji.
    Na ostrvu Bešci imaju razvaline stare srpske crkve i jedna mala crkva sv. Bogorodice, koju je podigla 1404. godine, Jela, žena Đurća Stracimirovića, a kći kneza Lazara. Ona je, po predanju, podigla i crkve sv. Nikoli u selima Vranju, blizu Humskog Blata, i Gostilju, blizu Plavnice. Na ostrvu Komu ima crkva sv. Bogorodice, u kojoj su grobovi Lješa Crnojevića, vojvode despota Stevana, i gospođe Mare, bez sumnje žene Lješeve. I u ostrvima Moračniku i Starčevu vide se razvaline starih srpskih crkava. U selu Berislavcima, na istočnoj strani jezera, imađahu Balšići svoje dvorove, a ispod Skadra, na Drimcu, bio je Nemanjića dvor, u kojem je Dušan živeo za života očeva, a i docnije se često bavio u njemu on, njegov sin Uroš i Đurać Balšić. Taj se dvor još spominje 1416. godine.
    Slika koju donosimo, predstavlja Skadar kakav je bio godine 1884. Danas broji oko 25.000 stanovnika, većinom Arbanasa. Pre sedam godina u njemu je bilo samo 125 pravoslavnih kuća, muhamedanaca ima 15.000. ostalo su katolici.

    Izvor: BRATSTVO br. 1, Beograd, 1887.

    Odgovori

Ostavi komentar

© 2012- 2013 POREKLO poreklo.rs

Scroll to top