Sava Boškov, zarobljeništvo u Rusiji i bekstvo iz Smederevske trvđave pre petojunske eksplozije 1941. godine

Sava Boškov (10.08.1891 – 05.12.1962), opančar i zemljoradnik iz Bavaništa, sa nepune 23 godine starosti „izmarširao je u Temišvar“[1] na prvi dan mobilizacije, 28. jula 1914. godine, u Austrougarsku vojsku. Mobilizacijom su obuhvaćena godišta od 1872. do 1893. U ratne jedinice su pozivani svi vojno sposobni muškarci od 21 do 42 godine starosti. Vojna obaveza je počinjala sa 18 godina, a na služenje vojnog roka se odlazilo sa napunjenom 21 godinom starosti. Po vojno-teritorijalnoj podeli Austro-Ugarska je bila razdeljena na 16 korpusnih oblasti, a one su se delile na 112 pukovskih okruga. Kao manji deo Carevine, ugarski deo Monarhije davao je 6 korpusa.

Bavanište se tada po političko-administrativnoj organizaciji nalazilo u Tamiškoj županiji. Glavni grad županije bio je Temišvar. Susedna mesta Banatski Brestovac, Omoljica, Starčevo, Pančevo i Dolovo, nalazila su se u Torontalskoj županiji sa upravnim sedištem u Velikom Bečkereku, današnjem Zrenjaninu. Takva administrativna podela je napravljena sa ciljem da u svakoj županiji nijedan od 11 naroda[2] višenacionalne države nema brojnu većinu. Ovo se u našim krajevima najviše odnosilo na Srbe.

Sava je, zajedno sa većom grupom meštana, poslat u kasarnu 61. pešadijskog puka sa sedištem u Temišvaru. Njegova jedinica se nalazila u mestu Sakalaz u blizini Temišvara. Posle obuke poslati su na Istočni, ili Ruski front, u Galiciju, današnju Zapadnu Ukrajinu. Stanje na ratištu je bilo teško i dolazilo je do masovnih pogibija pripadnika austrougarske vojske, kako od puščane i topovske vatre, tako i od bolesti i iscrpljenosti. Naročito je u besmislenim jurišima preko otvorenog prostora stradala pešadija. Srbi su nevoljno išli u rat i brzo su shvatili da će ako nastave dalje da ratuju ubrzo skoro svi da izginu, ili ako se vrate svojim kućama vratiće se kao teško ozleđeni i osakaćeni, kao trajni invalidi svima na teretu. Zato su rešili da rizikuju. Nisu imali šta da izgube. Srbi, kao pravoslavci, nisu hteli da ratuju protiv svoje braće po veri – Rusa. U Savinoj jedinici je bilo dosta Srba pa su uspeli da se tajno organizuju i likvidiraju svoje starešine koji su u najvećem broju bili stranci. Posle toga grupno su se predali Rusima.

Odmah su poslati u ruski zarobljenički logor. Tamo su ih ubrzo posećivali agitatori srpske vojske koji su rodoljubivim i vatrenim govorima pokušavali da ih pridobiju za svoje dobrovoljačke jedinice. Oni koji su se opredelili za srpsku vojsku odmah su dobili bolje uslove u logoru. Zarobljenici koji nisu želeli da im se pridruže bili su verbalno omalovažavani i maltretirani. Na nekim mestima su prolazili kroz vojnički špalir („topli zec“) gde su od strane upisanih dobrovoljaca raspoređenih u dve vrste udarani rukama i nogama, a ponegde su bili i kamenovani. Bilo je tu i krvavih glava. Savi se to nasilje prema neopredeljenima za srpsku vojsku nije dopalo pa je odlučio da ipak ide u rusko zarobljeništvo. Bilo mu je dosta rata.

Njegov odlazak u zarobljeništvo zabeležen je u Popisu gubitaka koji je redovno izdavalo Ministarstvo rata Austrougarske. To se dogodilo u mestu Šask u Tambovskoj guberniji. Posle toga poslat je u Nižnji Novgorod koji se nalazi na ušću reke Oke u Volgu. Nižnji Novgorod se od 1932. do 1990. zvao Gorki po piscu Maksimu Gorkom koji se tamo rodio. Zajedno sa nekoliko svojih zemljaka bio je određen da radi na imanju poznate ruske plemićke porodice Barjatinski. Tamo je dočekao Oktobarsku revoluciju. Nije se opredelio ni za jednu stranu tokom ruskog bratoubilačkog rata. Njegovi ratni drugovi rasuti su po mnogim mestima ogromne Rusije. Konstantin Đurković i Dragoljub Živanov poslati su u Šuji u Vladimirskoj guberniji, Vladimir Milošev i Dušan Nikolajev u mesto Valujki u Voronješkoj guberniji, Jovan Nikolić u Počinki u guberniju Nižnji Novgorod, a Dušan Stojadinov u Barnaul u Tomskoj guberniji.

U to vreme u Rusiji, kao i u svim zemljama zahvaćenim ratom, vladala je epidemija pegavog tifusa. Sava je jedva preživeo bolest. Ležao je skoro nepokretan oko mesec dana. Mislio je da neće da preživi. Po njegovom priznanju spasli su ga ratni drugovi koji su na imanju krali kokošija jaja, koja je on živa jeo. Na imanju nisu imali nikakve uslove da bi ih kuvali ili pekli. Ta dopunska hrana sačuvala mu je život.

Posle četiri godine provedene u zarobljeništvu vratio se kući u Bavanište. Kod kuće ga je čekala samo supruga Danica (1893-1970), rođena Čikoš. Ona je tokom rata, da ne živi sama, usvojila Tanasija Aćimovića, rođenog 1907. godine, srpsko dete ratno siroče, iz srpskog sela Marinkovci iz opštine Bosansko Grahovo. Danas se Marinkovci nalaze u Federaciji Bosne i Hercegovine. Tanasije je kasnije kod „majstor Save“ izučio opančarski zanat. Sava ga je prihvatio kao svoje dete pa mu je kasnije i kuću kupio. U Bavaništu je tokom rata po domaćinstvima prihvaćeno dvadesetak takve dece.

Savin otac Vasa je 1916. godine prilikom odlaska na vašar umro u Banatskom Karlovcu. Tamo je i sahranjen. Posle rata Sava nikada nije ni mogao da poseti njegov grob pošto u ratnom metežu, kao ni kasnije, nije bilo nikoga ko je znao gde je sahranjen. Pričalo se u porodici da je u gostionici u kojoj je zanoćio opljačkan i ubijen.

Danica Čikoš iz Dolova, Savina supruga, tokom Prvog svetskog rata izgubila je dva rođena brata, Dušana i Vasu rođenog 1886. godine. Vasa je poginuo za vreme velike ofanzive austrougarske vojske i time izazvanog povlačenja ruske armije, koje je trajalo od marta do septembra 1915. godine. Ruska vojska je tada izgubila Litvaniju, Poljsku i Galiciju, današnju zapadnu Ukrajinu. Za Dušana nemamo pouzdane podatke. Njihova imena se nalaze na spomeniku ispred Srpske pravoslavne crkve Svetog Oca Nikolaja, Velike Crkve u centru Dolova. Spomenik je u maju 1938. godine svojim poginulim i umrlim meštanima u Svetskom ratu od 1914-1918. godine podiglo Srpsko ratarsko pevačko društvo „Sloga“.

Danica i Sava su posle rata izrodili svoje šestoro dece, tri sina i tri ćerke. Dvojici najstarijih sinova, Danica je dala imena, Dušan i Vasa, po svojoj poginuloj braći. Najstariji sin, Vasa, rodio se 1921, a mlađi, Dušan, 1925. godine.

Pored svoje šestoro dece, usvojenog Tanasija-Taće, Sava je 1938. godine prihvatio i Dušana Cupaća[3] iz sela Korlat u Dalmaciji u Ravnim Kotarima, severozapadno od Benkovca u Zadarskoj županiji. Za vreme Drugog svetskog rata svi vojnosposobni nemački mladići iz Vojvodine poslati su u vojne jedinice Vermahta na Istočni front u Rusiju. Nemačka seoska domaćinstva sa puno zemlje i stoke, bez mlade radne snage, postala su staračka. Na njihova upražnjena mesta poslati su mladi ljudi iz sela. Svako srpsko seosko domaćinstvo bilo je u obavezi da u vidu radne obaveze na izvesno vreme pošalje na rad u takvo nemačko staračko domaćinstvo nekog svog radnosposobnog člana. Muški članovi porodice Boškov slati su u susedno nemačko selo Mramorak. U septembru 1944. godine, pred sam kraj rata u Banatu, Dušan Cupać se zatekao u Mramorku na radu u jednom nemačkom gazdinstvu. U selu, kao i u svim gradovima u to vreme, važio je policijski čas, i tada je bilo kakvo kretanje po ulicama bez specijalne dozvole bilo strogo zabranjeno. Dušan to nije poštovao i baš u to vreme pokušao je da ode kod jednog svog prijatelja. Policijska patrola ga je primetila, pripucala na njega i ubila ga. Samo posle nekoliko dana, 1. oktobra, u Banat je ušla Crvena armija, a nemačko stanovništvo se zajedno sa svojom vojskom velikim delom iselilo. Zbog njegovog ubistva 20. oktobra, na dan oslobođenja Beograda, iz Mramorka je dovedeno 100 Nemaca i 10 iz Bavaništa i streljano na Konjskom groblju. Ovaj događaj opisao je u svojim knjigama naš književnik Borislav Pekić koji je u to vreme bio član mesnog SKOJ-a u Bavaništu. Njegovo ime, Borislav (Duško) Pekić, nalazi se na spisku članova pod rednim brojem 33 i imao je zaduženje kao urednik zidnih novina i sekretar šahovske sekcije.

Kada je 6. aprila 1941. godine u Jugoslaviji počeo Drugi svetski rat Sava je sa nepunih pedeset godina, kao trećepozivac, ponovo mobilisan. Ubrzo je bio zarobljen, a da nije stigao da zaduži ni uniformu ni oružje. Ne znamo tačno gde se to dogodilo, ali je zajedno sa ostalima prebačen u privremeni zarobljenički logor koji se nalazio u smederevskoj tvrđavi. Tamo su Nemci lagerovali puščanu i topovsku municiju, avionske bombe, mine, dinamit, burad sa benzinom i naftom i ostali zapaljiv materijal, koji su zaplenili od jugoslovenske vojske. Zaplenjenog ratnog materijala je bilo toliko mnogo da su sanduci slagani u visinu jedan preko drugog. Pored njih se prolazilo kao u hodniku. Zarobljenici su im služili kao besplatna radna snaga. Posle trijaže u tvrđavi su ostali samo Srbi. Pripadnici ostalih nacija su oslobodođeni. Postalo je očigledno da se okupator sprema da ih pošalje u Nemačku u neki logor.

Na samom početku formiranja privremenog skladišta municije, smederevska tvrđava je u isto vreme poslužila i kao zarobljenički logor. Na kapijama tvrđave su bile postavljene naoružane nemačke straže. Meštani su zarobljenim vojnicima u metalnim kantama i krčazima donosili vodu za piće. Za hranu nije sigurno utvrđeno kako su je dobijali.  Kontrola i disciplina tih prvih dana po svemu sudeći nije bila toliko stroga. Sava, pošto je te 1941. godine ušao u pedesetu godinu života, zaključio je da ako po drugi put ode u zarobljeništvo ima male šanse da se kući vrati živ. Primetio je da nemačka straža na kapijama još ne broji koliko je civila meštana iz Smedereva ušlo, a koliko je izašlo iz tvrđave. Tu je video svoju šansu. Posle nekoliko dana sprijateljio se sa meštanima, a neke je verovatno i lično znao pošto je povremeno dolazio sa svojom opančarskom robom na smederevski pijac. Jedna žena koja je u rukama nosila dve kante za vodu dala mu je jednu. Od drugog čoveka je uzeo šajkaču, a od trećeg gunj. Nije mu bilo teško da se za kratko vreme preobuče u „pravog Srbijanca“ pošto nije ni imao vojničku uniformu nego samo svoje civilno odelo. Kada su civili, meštani Smedereva, pošli ka izlaznoj kapiji on se pomešao sa njima i u sred bela dana slobodno išetao iz tvrđave. To nije mogao da ne primeti jedan od zarobljenika iz Bavaništa i počeo je da viče:

„Majstor, Savo, di ćeš! Vrati se nazad!“

Ne znamo koliko je to glasno bilo. Srećom nemačka straža se nalazila daleko, a možda nije ni razumela šta ovaj govori. Taj zarobljenik je kasnije poslat u nemački logor i po priči Slobodana, Savinog najmlađeg sina, rođenog 1928. godine, nije se ni vratio u Bavanište. Možda je i nastradao u petojunskoj eksploziji. Ko to sada zna. Njegova sudbina nije nam poznata. Sava svojim potomcima nije želeo da otkrije ko je bio taj čovek. Imao je obzira prema njegovoj familiji koju je poznavao. Takođe, danas ne znamo ni ko su bili ti hrabri Smederevci, nepoznate žene i muškarci, koji su mu pomogli da slobodno izađe iz tvrđave. I oni su zajedno sa njim u jednom trenutku svesno rizikovali svoje živote. Možda je u nekoj porodici iz Smedereva ili okoline sačuvano predanje o ovom događaju.

Posle izlaska iz tvrđave na slobodu vratio je svojim spasiocima kantu, šajkaču i gunj. Uputio se ka obali Dunava gde se danju u vrbaku i krio. Kada je pala noć ukrao je jedan čamac koji je bio vezan za obalu i sa mnogo muke prešao na banatsku stranu. U čamcu nije bilo vesala nego je umesto njih koristio neku staru dasku. Te iste noći, pešice preko njiva, uputio se ka Bavaništu. Ujutru je stigao kući na baštensku kapiju koja je vodila iz gumna u baštu. Na onu glavnu kolsku kapiju koja je izlazila na ulicu nije smeo da uđe. Banatska ulica, ranije Dubovački sokak, gde se nalazi Savina kuća, je paralelna sa Zelenim sokakom koji je na samom jugu Bavaništa. Taj deo sela je bio slabo naseljen i bilo je dosta placeva sa baštama pa je mogao da se kreće neprimećen. Zbog toga nije morao da koristi prometne ulice. Sava se neko vreme krio u svojoj kući, da bi kasnije počeo slobodno da izlazi.

Odmah je prikupio na gomilu sva svoja zarobljenička pisma iz Rusije, austrougarska vojna dokumenta, vojnu knjižicu jugoslovenske vojske, fotografije sa fronta, delove vojničke opreme, novine, ruske knjige i sve što bi po njegovom mišljenju moglo da ga izloži opasnosti. Toliko se nakupilo toga materijala da su njime bez problema u zidanoj peći ispekli jednu „furunu hleba“. Sačuvao je za uspomenu samo jednu svoju fotografiju u uniformi iz ruskog zarobljeništva. Nemačke civilne vlasti u selu nisu ga zbog tog bekstva iz tvrđave proganjale. Takvih begunaca u selu je bilo mnogo. Svaki od njih je imao svoju priču i dolazili su sa raznih strana. Koliko je nama poznato Sava je jedini iz Bavaništa koji je na taj način pobegao iz tvrđave u Smederevu.

Tragedija se dogodila u četvrtak, 5. juna 1941. godine, na pijačni dan, kada je nagomilana municija u Tvrđavi iz nepoznatih razloga eksplodirala i skoro uništila Smederevo. Tačan broj poginulih i ranjenih ni do danas nije utvrđen. Procenjuje se da je u Petojunskoj eksploziji stradalo od 2000 do 2500 ljudi. Eksplozija je bila toliko snažna da se čula i osetila u Bavaništu. Savremenici su dugo posle tog događaja prepričavali kako je zemlja podrhtavala, a na kućama tresla stakla u prozorima. To se dogodilo baš u vreme ručka, otprilike u 14 časova i 10 minuta, kašike i viljuške su od siline potresa odskakale u praznim tanjirima, a ljudima se dizala kosa na glavi.

AUTOR: Ljubomir Boškov, Bavanište, 8. januar 2025. godine.

[1] Ovaj datum je upisan na prvom praznom predlistu porodičnog Svetog pisma.

[2] U višenacionalnoj Austro-Ugarskoj živelo je 11 naroda: Austro-Nemci, Mađari, Italijani, Rumuni, Česi, Slovaci, Poljaci, Ruteni ili Ukrajinci, Slovenci, Srbi i Hrvati. U većim zajedničkim jedinicama u korpusima i pukovima koji su pripadali Austriji komandni jezik je bio nemački. Jedinice koje su pripadale Ugarskom delu monarhije koristile su mađarski jezik kao komandni.

[3] Dušan, Gojka, Cupać, zaveden je 3. novembra 1938. godine pod rednim brojem 32368  u Spomen knjigu Srpskog privrednog društva Privrednik kao njegov pitomac. Uputio ga je Grigorije F. Iljašenko iz škole u Bukoviću na izučavanje opančarskog zanata u Bavanište kod Boškov Save.