Neke crte o selu Čivčije, njegovom nastanku i stanovnicima
Selo Čivčije nalazi se u jugozapadnom delu oštine Prnjavor na granici sa opštinom Čelinac i udaljeno je od opštinskog centra Prnjavora oko 25 kilometara (km) i oko 40km od Banja Luke. Kao i većina sela u Rep. Srpskoj radi se o selu brdskog tipa sa negativnim prirodnim priraštajem i jakom tendencijom iseljavanja i izumiranja stanovništva. Posebno u periodu industrijalizacije i otvaranja granica u bivšoj Jugoslaviji došlo je do odliva stanovništva ka Prnjavoru, kao opštinskom centru i ka gradu Banja Luci kao glavnom regionalnom centru, a još više ka zemljama Zapadne Evrope, ka kojima je emigracija krenula još polovinom 60-ih godina prošlog veka i traje do danas nesmanjenom brzinom. Nakon Drugog sv. rata jedan deo stanovništva se u kolonizaciji iselio u Srem i Bačku.
Čivčije pripadaju mesnoj zajednici i parohiji Kokori. Sa opštinom Prnjavor povezano je asfaltiranom cestom, koja je jednim delom (posebno onim koji ide kroz sámo selo) u vrlo lošem stanju. Osim privatnih poseda i imanja, u selu se nalazi pravoslavni hram Pokrova Presvete Bogorodice, što je i seoska slava (tradicija novijeg doba), kao i ugostiteljski objekat „Zvezdane noći“ po kojem je selo poznato i daleko van opštinskih granica. U selu nema škole, tako da su đaci ovog sela oduvek bili prinuđeni da posećuju okolne škole u selima Kokori, Crkvena ili Branešci. Meštani Čivčija bave se pre svega poljoprivedom i stočarstvom, dok neki rade i u fabričkim pogonima ili raznim institucijama, koje se nalaze u Prnjavoru ili Banja Luci.
Običaji i tradicija: Selo Čivčije nema posebno bogatu tradiciju narodnih običaja i svetkovina. Za razliku od okolnih sela Branešvci (Prokop), Kokori (Sv. Ilija) ili Potočani (Ognjena Marina) Čivčije nisu nikad imale narodno zbor ili neku vrstu vašara. Vredno napomene je proslava masla koja se organizuje u zaseoku Janjići/Vrhovci, kao i proslava hramovske slave Pokrova presvete Bogorodice koju organizuje CO Kokori. Takođe, zadnjih dve decenije za Badnji dan se tradicionalno organizuje voženje Badnjaka kroz selo. U oba ova slučaja radi se radi o tradiciji novijeg doba.
Hram: Pravoslavni hram Pokrova presvete Bogorodice je hram novijeg doba i pripada Crkvenoj opštini Kokori tj. Eparhiji Banjalučkoj. Izgrađen je u periodu između 2005. i 2015? godine u vreme vladike banjalučkog Jefrema (Milutinović). Hram je podignut na visoravni nazvanoj „Šjedaljka“ koja pruža dobar pogled na sva okolna sela. Iz kupole hrama moguće je kada je lepo vreme i vedro nebo videti osam (?) hramova u okolnim selima. Kum hrama bio je Trivo Marinković.
Seoska groblja: Iako je selo površinski relativno manjeg obima, u selu postoje četiri groblja: najveće je groblje „Čapljak“ na granici sela Čivčije i Branešci u kome se sahranjuju čivčijske porodice Malešević (Sv. Nikola), Malešević (Sv. Marko), Marinković (Sv. Stefan) i Repić (Sv. Đorđe). Pored ovog groblja u zaseoku Marinković postoji groblje gde su takođe sahranjeni članovi porodice Marinković, Kovačević (Blagovesti) i Vrhovac (Sv. Đorđe). U drugom delu sela koji gravitira ka Kokorima, nalaze se dva groblja: jedno u Janjićima gde se sahranjuju članovi porodice Janjić (Sv. Arhanđel Mihailo), a jedno u zaseoku Vrhovci, gde se sahranjuju članovi porodice Vrhovac (Sv. Jovan Krstitelj).
Ime sela: Naziv Čivčije za selo je relativno česta pojava u Bosni i Hercegovini. Nekoliko sela nosi ovo ime, a ono potiče od turske reči “čifči” (tur. Çiftçi), što u prevodu znači seljak-zemljoradnik ili paor, a u Osmanskom carstvu ovaj termin je označavao zavisnog seljaka odnosno nekoga ko je na poljoprivrednom dobru turskog plemstva morao da vrši obradu zemlje i deo toga daje zemljoposedniku, a deo zadrži za sopstvene potrebe. Potrebno je naglasiti da čifčijski socijalni status ne može u potpunosti da se izjednači sa kmetovskim statusom kakav je on bio u zemljama Zapadne Evrope, ali mogu da se povuku određene paralele. Reč kmet u srpski jezik je došla iz nemačkog jezika (nem. Knecht) i označavala je najčešće zavisnog tj. neslobodnog seljaka, koji je po dužnosti vršio teške poljoprivredne poslove na imanjima plemstva ili crkve, ipak u zakonskoj osnovi on je, bar na papiru, imao ista prava kao njegov gazda, što je bitna razlika u odnosu na kmetovski robovlasnički status kakav znamo iz antičkog perioda i kakav je u srednjem veku i kasnije mogao da se sretne u severnoistočnim delovima Svetog rimskog carstva ili širom carske Rusije. Pojednostavljeno rečeno, čifčijski/kmetovski status nije bio robovlasnički status i bilo je moguće kako u Osmanskom, tako i u Austrijskom carstvu preći iz tog statusa, brakom ili nasledstvom, u status slobodnog građanina.
Nakon Berlinskog kongresa i austrougarske aneksije BiH, čifčije su postali slobodni seljaci, iako su zemljoposedi i dalje dobrim delom ostali u vlasništvu begovskih porodica. Čifčija je mogao da bude i osoba koja je od spahije/bega mogla da kupi zemljište u zakup, a u sklopu tog zakupa preuzimao je i na istom zemljištu živuće kmetove za vreme trajanja zakupa. Generalno je odnos spahije i čifčije, kao i mnoge druge stvari u Osmanskom carstvu, bio izuzetno komplikovan i svedan na lični dogovor pogođenih strana, odnosno nije postojala jasna zakonska regulativa njihovog odnosa, osim okvirnih granica, unutar kojih su pogođene strane pismeno, a verovatno još češće usmeno, postizale dogovor o svojim obavezama i primanjima. Određeni oblik kmetovskih odnosa ostao je na snazi sve do 1918.[1]
Istorija sela: Selo Čivčije nalazilo se u vlasništvu turske plemiće porodice, što potvrđuje i katastarski osmanski popis iz 1870. godine. Po ovom popisu Čivčije su bile upisane na osmansku begovsku porodicu Karabegović i to na njene članove Omera, Zaima, Mehmeda i Osmana. Porodica Karabegović je spadala u red najkrupnijih zemljoposedničkih porodica u Bosni i Hercegovini i po njihovom porodičnom predanju bila poreklom iz Budima (mađ. Buda), a starinom iz grada Konije (tur. Konya; strgrč. Ἰκόνιον; lat. Iconium) u Anadoliji.[2] Sedište porodice nakon dolaska u Bosnu bilo je u Banja Luci, a u Čivčijama su posedovali 17 selišta.[3] 7 selišta je posedovao Ibrahim-beg (sin Mehmed-bega), a po 5 selišta su posedovali Muhamed-beg (sin Omer-bega) i naslednici Zaim-bega.[4] Pored Čivčija ova porodica imala je i zemljišne posede na prostoru kotara Kotor Varoš (s. Orahova, Obodnik, Skender Vakuf (današnje Kneževo) i Grabovica) i Prnjavor (Šarinci, Lišnja, Mračaj, Rajičevci, Vršani i Branešci). Do selišta u selima Šarinci, Branešci, Lišnjoj i Rajičevcima porodica Karabegović došla je kroz ženidbu Ibrahim-bega sa Dudom Bešlagić iz Banja Luke, dok su selišta u Čivčijama bila konstantno u posedu porodice Karabegović. Turski čardak, koji se nekada nalazio na prostoru današnjih zaselaka Marinkovića i Vrhovaca pripadao je porodici Karabegović.
Kao što je već u gornjem tekstu navedeno postojalo je više načina kako su dotadašnji kmetovi ili čifčije mogle da dobiju zemlju od begova: slobodnom pogodbom, podelom po pola, fakultativnim ili nekim drugim rešenjem. Na ovaj način su tadašnji kmetovi posle 1878. mogli da postanu vlasnici zemlje koju su do tada po kmetovskoj dužnosti morali da obrađuju. Prestankom austrougarske vlasti i formiranjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, imovina osmanskog plemstva je uglavnom nacionalizovana tj. podeljena dotadašnjim čifčijama. Agrarno pitanje je svakako jedno od pitanja koje je najviše zaokupljalo austrougarske vlasti nakon aneksije.[5]
Samo selo nije verovatno starije od početka 19. veka, na šta ukazuje osmanski popis (Nufus deftreleri no. 5895, str. 371-373.) iz 1851. godine. Po ovom popisu selo je imalo ukupno 7 domaćinstava (porodica), a već 1882. u Šematizmu mitropolije Dabro-bosanske navedeno je 16 domaćinstava.[6] To ukazuje na to da je selo brojčano raslo, a s obzirom na mali broj domaćinstava 1851. najverovatnije je da je naseljeno neku deceniju pre popisa tj. početkom 19. veka ili najranije krajem 18. veka. Na ovo ukazuje i činjenica da je 1604. godine osmanlijska uprava obavila popis nahije Kobaš i tom prilikom popisala i naseljena mesta Crkvicu (današnja Crkvena), Kokore, Vijačko (današnji Vijačani), Jošavku, Drenovu, Kremnu, Mravicu, Ilovu i Gornje Branješevce (danas Branešci), dok se Čivčije tom prilikom ne spominju. Razlog za ovo i druga naseljavanja su verovatno bili ratovi između Austrije i Osmanskog carstva. Tako je između 1716. i 1718. vođen Austrijsko-turski rat, a tom prilikom Austrija je zauzela i delove Severne Bosne uključujući Gradišku, Kobaš, Derventu, Prnjavor, Šamac, Brčko i Bijeljinu. U izveštaju iz 1718. godine odmah posle rata Austrijanci navode da su u župi Kobaš ističu svojom veličinom naselja Lišnja (Lischnia) i Prnjavor (Bernjavor), ali da su oba opustela. Da je ovo tačno prikazuje i jedna austrijska vojna mapa iz 1718. koja kao naseljena mesta prikazuje sela Branešce (Draneszi), Ljubatovci (Lubatoszi), Mravicu (Moraviza), Orašje (Oraschie), Šarince (Scharina mahala), Vijačane (Viaschoni) itd. ali ne Prnjavor i Lišnju. Čivčije takođe nisu prikazane, što znači da u tom trenutku selo nije bilo naseljeno tj. nije postojalo. Osmanlije 1739. ponovo uspostavljaju vlast na čitavoj teritoriji Bosne i nakon toga verovatno počinju i nova naseljavanja stanovništva, usled čega se osniva i naše selo.
Po navedenom osmanskom popisu iz 1851. godine starosedelačke porodice u selu su porodice Malešević (Sv. Nikola), (Mio)Dragović (Sv. Stefan), Marinković (Sv. Stefan), Repić (Sv. Đorđe), Janković (Sv. Jovan), Pandža (nepoznato) i Kovačević (Blagovesti). Porodica Malešević (Sv. Marko) pominje se u Šematizmu pravoslavnog vladičanstva Dabro-bosanskog, tako da je prilično verovatno da je njen začetnik stigao u Čivčije između turskog popisa iz 1851. i 1880/81. kada ja rađen Šematizam navedenog vladičanstva. Poznato je da je ranije prezime ove porodice bilo Rajić i da potiče iz s. Milosavci (o. Laktaši).
Kada je u pitanju porodica Janković, radi se o porodici koja se danas preziva Vrhovac (Sv. Jovan) i čiji je predak došao u Čivčije iz c. Kruševo Brdo (o. Kotor Varoš). Važno je napomenuti da porodice Vrhovac (u selu poznatije kao Ristići ili Rišići) i pored neposredne geografske blizine, identične slave i prezimena nisu u srodstvu sa porodicama Vrhovac (tzv. Mikeri jer su ranije nosili prezime Mikerević) iz s. Branešci na šta jasno ukazuju turski popisi iz 1851. godine. Pored porodica sa prezimenom Vrhovac i slavom Jovanjdan, tu su i porodice sa istim prezimenom i slavom Đurđevdan. Porodice Vrhovac iz s. Kokori pripadaju ovoj grani i njihov predak se u Kokore doselio iz Čivčija. Objašnjenje za učestalost prezimena Vr(h)ovac u našim krajevima treba tražiti u generalnoj rasprostanjenosti ovog prezimena među južnoslovenskim narodima (Vrhovac kod Srba i Hrvata odnosno Vrhovec kod Slovenaca), čime se označavao neko ko je iz iz brdskih „sišao“ u niže krajeve. Ovim terminom (Vr‘óvci) označavaju se u našim krajevima i čobani tj. pastiri koji iz viših krajeva, poput npr. Manjače, zimi silaze u niže predele radi ispaše ovaca. Sve ovo jasno ukazuje na činjenicu da su porodice Vrhovac njihovo prezime dobile po tome što su iz viših krajeva došle u Čivčije. Za pretka porodice Vrhovac (Jovanjdan) već smo naveli da je došao iz s. Krševo brdo i da se prvobitno prezivao Janković ali je verovatno prvobitno mesto poreklo doprinelo tome da meštani vremenom ovu porodicu nazovu Vrhovac i ona to prezime nosi već pre 1880. Treba napomenuti da je nakon aneksije BiH nova austrougarska administracija obavila popis stanovništva i tom prilikom dosta stanovnika Bosne i Hercegovine dobilo je stalna, a jednim delom i nova prezimena.
Porodica Malešević (Sv. Nikola) je u Čivčije došla sa prostora između Grahova i Glamoča, a njeni najstariji koreni leže u Hercegovini na prostoru između Gacka i Kalinovika. Objašnjenje za ove migracije leži u činjenici da je prostor Grahova i Glamoča nakon turskih osvajanja naseljen hercegovačkim stanovništvom. Sa geografskog prostora Glamoč-Grahovo-Bosanski Petrovac usledile su u kasnijem dobu konstante migracije ka području Bosanske Krajine.
Nejasna je situacija sa porodicom Pandža. Ista se u Šematizmu iz 1882. na području parohije Kokori ne spominje, ali nalazimo više porodica sa takvim prezimenom na području drugih delova Bosne. Najbliže Čivčijama pominju se porodice Pandža sa slavom Đurđevdan i Jovanjdan u s. Martinac (o. Srbac). Nema naravno nikakvih indicija koje bi mogle da ukažu da li su ove porodice na neki način povezane sa porodicom Pandža koja je 1851. živela u Čivčijama. Moguće je naravno da se ova porodica iselila iz Čivčija u neke druge krajeve, ali i da je izumrla ili promenila prezima, kao što je to slučaj sa porodicom Janković.
Takođe, na popisu iz 1851. ne spominje se ni porodica Janjić, ali se ista uredno navodi u Šematizmu iz 1882. sa slavom Sv. Arhanđel Mihailo, što ukazuje da se i njihov predak u s. Čivčije doselio najverovatnije u periodu između 1851. i 1880/81. Porodice Janjić sa krsnom slavom Aranđelovdan su inače izuzetno razgranate u celoj Bosni i u Šematizmu se porodice sa ovim prezimenom i slavom pored Kokorske parohije navode i u sledećim parohijama: grad Banja Luka, Goražde, Sarajevsko polje, Omarska (grad Prijedor ), opština Livno, selo Crni Lug (opština Grahovo) i s. Kamen (o. Glamoč). S obzirom da se radi o prezimenu matronimskog porekla (od ženskog imena Janja) verovatno se radi o doseljavanju iz nekog drugog sala. Slava Aranđelovdan takođe ne može da dá prezicniji podatak, ali zanimljivo je da je ranije u Branešcima živela porodica Jokić sa slavom Aranđelovdan. Ova porodica u Branešcima je izumrla, ali ne treba isključiti mogućnost povezanosti Janjića sa ovom porodicom (npr. preudajom udove koja bi sa sobom dovela dete u novu kuću što je u ono vreme bio vrlo čest slučaj). Po predanju porodica Cigan (s. Branešci, opština Čelinac) vuče korene od porodice Janjić iz Čivčija, ali ovo nije do sada utvrđeno.
Zanimljivo je takođe da je oko 1870. udovica Savica Kovačević sa tri sina, Kosta, Petar i Mile, odselila u s. Šnjegotina i tamo se udala za Stoješa Gaćanovića. Tri Kovačevića su u Šnjegotini uzela prezime Gaćanović, ali su zadržali svoju slavu Blagovesti. Njihovi potomci žive i danas u Šnjegotini.
U selu Čivčije danas žive porodice:
Božić (Sv. Stefan, nasleđeno od porodice Marinković), Vrhovac (Sv. Jovan), Vrhovac (Sv. Đorđe), Gustovarac (ranije Pavlović, Sv. Đorđe), Dubravac (Sv. Ignjatije Bogonosac), Janjić (Sv. Arhangel Mihailo), Jović (Prenos moštiju Sv. Đorđa – Đurđic. Ova porodica vodi poreklo sa Ozrena, a u Čivčije se doselila krajem 20. veka), Kljajić (Sv. Nikola), Kovačević (Blagovesti), Malešević (Sv. Nikola), Malešević (Sv. Marko), Marinković (Sv. Stefan), Miodragović (Sv. Stefan), Repić (Sv. Đorđe), Pavlović (slava nepoznato. Doselili se u toku poslednjeg rata u s. Kokori, a odatle u s. Čivčije. Nisu rođački povezani sa porodicom Gustovarac), Petković (Đurđevdan. Ova porodica se u Čivčije doselila iz s. Blatnica (o. Teslić).
IZVORI:
[1] Kamberović, Husnija, Begovski zemljišni posjedi u Bosni i Hercegovini od 1878. do 1918., Sarajevo 2005, 164.
[2] Isto, 389-393.
[3] Isto, 392.
[4] Isto, 391-392.
[5] vid. Posilović, Stefan, Das Immobilar-Recht in Bosnien und Hercegovina, Zagreb 1894.
[6] Nikolajević,Đorđe, Šematizam pravoslavne mitropolije i arhidijezece Dabro-bosanske, Sarajevo 1882, 32.
Komentari (0)