Portal Poreklo nastavlja sa objavljivanjem serije članaka pod nazivom Amerikanske priče, koji se bave životom srpskih emigranata u Sjedinjenim Američkim Državama. Serijal je posvećen Radi Likiću, prerano preminulom članu Društva srpskih rodoslovaca “Poreklo”, koji se posebno interesovao za ovu tematiku.
Ovaj put donosimo prevod članka Nikole Vučinića, objavljenog u prvoj svesci drugog broja časopisa “Serb World U. S. A.” iz 1985. godine, u kojem nam autor opisuje aktivnosti srpske zajednice u Americi u vreme ratova Srbije i Crne Gore od 1912. do 1918. godine.
Autor: Nikolas Vučinić
Vreme od 1912. do 1918. godine, koje obuhvata Balkanske ratove i Prvi svetski rat, predstavlja jedno od najburnijih razdoblja u životu srpskih imigrantskih zajednica u Sjedinjenim Američkim Državama. Neke od prvih srpskih kolonija u Americi osnovane su u severnoj Kaliforniji i datiraju iz vremena Zlatne groznice 1840-ih i 1850-ih. Tokom 1800-ih i ranih 1900-ih, San Francisko je bio vodeća srpska zajednica na krajnjem zapadu Sjedinjenih Američkih Država i važan centar srpskih kulturnih aktivnosti. Kao takav, bio je svedok rađanja srpskog novinarstva u Novom svetu. Prve srpske novine, „Srbin Amerikanac“ i „Sloboda“, pojavile su se u San Francisku 1893. godine. Sledile su ih „Srpska nezavisnost“ 1900. i „Srpski glasnik“ 1908. godine. Osim „Srpskog glasnika“, sve ostale su prestale da izlaze pre Balkanskih ratova. „Srpski glasnik“ bi bio neprocenjiv izvor informacija o srpskim aktivnostima u periodu 1912–1918, ali, nažalost, njegovi brojevi iz tog perioda nisu sačuvani u američkim bibliotekama. Stoga, bez pristupa srpskoj etničkoj štampi tokom ključnog perioda od 1912. do 1918. godine, nedostaje kritičan izvor o istoriji Srba u severnoj Kaliforniji. Ipak, drugi izvori kao što su objavljeni memoari, zapisi društava i dnevne novine San Franciska bacaju svetlo na lokalne Srbe i istorijski značaj njihovih aktivnosti tokom ovog vremena.
Nacionalna agitacija Srba može se pratiti do austrougarske aneksije Bosne i Hercegovine u oktobru 1908. godine, a ova agitacija se intenzivirala u narednim godinama kako su Srbi reagovali na događaje u Evropi. Nove organizacije su formirane među imigrantima, a neke od starijih su se spojile kako bi ojačale srpski patriotski pokret. Raniji regionalizam počeo je da ustupa mesto široj srpskoj i jugoslovenskoj nacionalnoj solidarnosti.
Srpski imigranti u oblasti Zaliva i drugim delovima severne Kalifornije poticali su iz regiona Boke Kotorske, Hercegovine i Crne Gore, svih u jugozapadnom delu današnje Jugoslavije u blizini Jadranske obale. Srbi iz Boke i Hercegovine bili su podanici Habzburške monarhije, dok su crnogorski Srbi dolazili iz Kneževine, odnosno nakon 1910. godine nezavisne Kraljevine Crne Gore. Iako su Srbi iz ovih regiona bili blisko povezani istorijski, kulturno i kroz međusobne brakove, takođe su bili skloni regionalizmu i plemenskim podelama.
Srpsko-crnogorsko književno i dobrotvorno društvo osnovano je u San Francisku 1880. godine. U svojim ranim godinama u njemu su dominirali Srbi iz Boke (Bokelji), koji su bili prvi Srbi sa brojnom imigracijom u Americi. Kako se povećavao broj Srba imigranata iz Hercegovine (Hercegovaca), tako su oni počeli da se takmiče sa Bokeljima za kontrolu nad društvom. Hercegovci, Bokelji i Crnogorci nadmetali su se jedni s drugima da dokažu ko je najbolji Srbin. Godine 1904. u San Francisku je osnovano novo društvo, Srpsko dobrotvorno društvo „Zmaj“. Iz spiskova njegovih članova očigledno je da su većinu članova ovog društva činili Hercegovci, a „Zmaj“ se pridružio Srpskoj bratskoj federaciji poznatoj kao „Hercegovačka federacija“ , upravo zbog dominacije hercegovačkih članova u njenim ograncima.
Nakon aneksione krize 1909. godine, Zmaj se pripojio ili tačnije, preuzet je od strane Srpsko-crnogorskog književnog i dobrotvornog društva, koje je zadržalo svoje ime sve do 1918. godine, kada je preimenovano u Prvo srpsko dobrotvorno društvo. Ovo društvo i dalje postoji, proslavivši svoj stogodišnji jubilej 1980. godine. Spoj Zmaja i Srpsko-crnogorskog književnog i dobrotvornog društva bio je veliki događaj u lokalnoj srpskoj zajednici i o njemu su izveštavale vodeće novine San Franciska kao što je The Call.
Brojnost srpske zajednice u oblasti Zaliva verovatno je dostigla svoj vrhunac između 1903. i 1918. godine, tokom najvećeg talasa srpske imigracije. Intenzitet srpske patriotske aktivnosti među imigrantima takođe je dostigao vrhunac tokom ovog perioda. Uoči Prvog balkanskog rata, srpska zajednica u oblasti Zaliva bila je mešavina starijih, utvrđenih srpskih imigranata, od kojih su neki bili u Americi dvadeset, trideset ili četrdeset godina pa i više, i mladih srpskih radnika koji su nedavno pristigli iz zavičaja. San Francisko je imao relativno veliku srpsku poslovnu zajednicu koja se sastojala od vlasnika restorana, salona i kafića, trgovaca vinom i uvoznika i izvoznika voća.
San Francisko je dugo bio stanica kroz koju su novi srpski imigranti prolazili na putu ka rudarskim oblastima Kalifornije i Nevade, ili ka poljoprivrednim područjima u dolinama Santa Klara i San Hoakin. Bilo je uobičajeno da mladi srpski imigrant stigne u San Francisko gde bi mogao da poseti rođake ili meštane, a zatim se uputi ka jednoj od rudarskih oblasti, možda u okrug Amador u Kaliforniji, ili Tonopu u Nevadi. Posao se nalazio u rudnicima ili u jednoj od prodavnica u vlasništvu srpskih trgovaca koji su bili prisutni u mnogim gradovima na zapadnoj rudarskoj granici. Kasnije bi se imigrantski Srbin mogao vratiti u San Francisko ili se naseliti u poljoprivrednom kraju u Kaliforniji i započeti sopstveni posao. Kada su izbili Balkanski ratovi, a kasnije i Prvi svetski rat, mnogi Srbi iz unutrašnjih oblasti severne Kalifornije ponovo su prolazili kroz San Francisko na putu ka evropskim bojištima.
Dva srpska imigranta, koji su živeli u oblasti Zaliva uoči Balkanskih ratova, pisali su o aktivnostima lokalnih Srba i regrutovanju prvog dobrovoljačkog odreda iz San Franciska za crnogorsku vojsku. Ilija R. Ljubibratić, nećak Mića Ljubibratića, jednog od vođa Hercegovačkog ustanka 1875. godine, živeo je u Ouklendu uoči rata. U svom izveštaju o putovanju na Skadarski front („Od San Franciska do Skadra“, urednik Jeremija D. Mitrović, Dobrovoljci u ratovima 1912–1918: Doživljaji i sećanja, Beograd, 1971, str. 19–43), on opisuje kako su lokalni Srbi formirali Dobrovoljce severne Kalifornije za crnogorsku vojsku. Članovi ovog komiteta bili su mnogi istaknuti srpski trgovci i rančeri iz okruga oblasti Zaliva. Ljubibratić takođe navodi da su među dobrovoljcima bili jedan ili dvojica muslimana, sledbenici Osmana Đikića, vođe pro-srpskog krila hercegovačkih muslimana.
Još jedan izveštaj iz prve ruke o ovom prvom dobrovoljačkom odredu (S Pacifika na Skadarsko Blato, San Francisko, 1913) napisao je Čeda Pavić, mladi novinar iz Crne Gore koji je uoči rata pohađao Univerzitet Kalifornije u Berkliju. Pavić i Špiro Radojčić, drugi mladi novinar iz Trebinja, bili su vođe prvog dobrovoljačkog odreda iz San Franciska za crnogorsku vojsku. Obojica su bili predstavnici liberalne srpske studentske generacije 1900-ih, koja je gledala na Srbiju pod kraljem Petrom I Karađorđevićem kao na svetionik parlamentarne demokratije i vođu pokreta za ujedinjenje Srba i drugih Južnih Slovena. I Pavić i Radojčić su izgubili živote boreći se u srpskoj vojsci tokom Prvog svetskog rata.
Prvi dobrovoljački odred koji je napustio San Francisko 31. oktobra 1912. godine brojao je sto dvadeset Srba, poreklom iz Crne Gore, Hercegovine, Boke i Like. O odlasku ove jedinici kao i kasnijih odreda dobrovoljaca u srpsku i crnogorsku vojsku izveštavali su vodeći listovi San Franciska, a dobrovoljci Balkanskog rata često su bili na naslovnim stranama. Na primer: „Američke trupe prate srpske dobrovoljce kroz grad“, San Francisco Examiner, 31. oktobra 1912; ili: „Blagoslovi, poljupci i ratna himna prate srpske i crnogorske patriote na putu ka ratu“, San Francisco Morning Call, 31. oktobra 1912. Novine i izveštaji Ljubibratića i Pavića opisuju kako su dobrovoljci marširali ulicama San Franciska do Feri zgrade, odakle su se ukrcali za Ouklend i voz koji ih je vozio za Njujork. Fresno Morning Republican, 21. oktobra 1912, izveštavao je o raznim grupama dobrovoljaca koji su napuštali Fresno na putu za Balkanski front. Neki od Srba iz Fresna putovali su u San Francisko da se pridruže dobrovoljačkim jedinicama tamo, dok su drugi krenuli direktno na istok preko Los Anđelesa i Nju Orleansa. Dobrovoljci su napuštali San Francisko, Fresno i druge gradove Kalifornije u grupama koje su se kretale od četrnaest do dvesta ljudi.
U Ljubibratićevom izveštaju i iz sanfranciskanske štampe saznali smo identitet nekih od najistaknutijih dobrovoljaca. Jedan od njih bio je stariji Božo Gopčević, bivši urednik „Srbina Amerikanca“ i navodno jedan od najbogatijih Srba u San Francisku. Stevan Mitrović, koji je ranije služio u crnogorskoj vojsci tokom Crnogorsko-turskog rata 1877. godine, stigao je u Ameriku 1880. Nakon nekoliko godina rada u rudnicima Nevade i Arizone, nastanio se u Fresnu, gde je poznat po tome što je Kaliforniji doneo Jadransku smokvu, pobednicu na Svetskoj izložbi u Čikagu 1893. godine. Mitrović je bio među dobrovoljcima koji su 1912. godine napustili San Francisko i otišli za Skadar. Mićo Plamenac pridružio se dobrovoljcima i postao prevodilac na Skadarskom frontu. Plamenac je bio nećak jednog od crnogorskih vojnih vođa, vojvode Plamenca. Do Nevade je stigao 1872. i postao jedan od pionira Tonope u Nevadi. Zgrada Miner’s Exchange Hall, u vlasništvu Plamenca i Davidovića, bila je jedna od najistaknutijih građevina Tonope tokom procvata 1900-ih. Još jedan dobrovoljac iz San Franciska sa dobrim vezama bio je Milo Martinović, ujak crnogorskog ministra rata i prvi rođak kralja Nikole.
Bilo je čak i slučajeva da su se Srbi rođeni u Americi pridruživali srpskim i crnogorskim dobrovoljačkim jedinicama iz severne Kalifornije. Jedan takav pojedinac bio je Aleksandar Zloković, rođen u Fresnu, čija priča zvuči kao Homerova Odiseja. Zloković je služio tokom Balkanskih ratova u crnogorskoj vojsci. Nakon toga je ostao u Crnoj Gori, gde ga je Prvi svetski rat ponovo zatekao u crnogorskoj vojsci, a kasnije je nastavio borbu pridruživši se srpskoj vojsci, kako bi učestvovao u Solunskoj ofanzivi 1917. godine. Zloković se nije vratio kući u Fresno sve do 1920. godine.
Kada je mladi bosanski Srbin, Gavrilo Princip, ubio nadvojvodu Franca Ferdinanda u Sarajevu 28. juna 1914. godine, zapalivši varnicu koja će dovesti do Prvog svetskog rata, Srbi iz San Franciska i severne Kalifornije ponovo su bili uvučeni u evropske sukobe. Na dan atentata slavili su svoj tradicionalni praznik, Vidovdan. Marširali su kroz San Francisko iza jahača koji su bili članovi organizacije „Soko“ i nosili srpske, crnogorske i američke zastave. Ukrcavši se na trajekt za okrug Marin, proveli su dan na izletu, igrajući igre, učestvujući u gimnastičkim aktivnostima, igrajući kola i pevajući patriotske pesme uz pratnju gusala.
Sa ratom na vidiku, srpski lideri su se pripremali za nove dobrovoljačke i humanitarne aktivnosti. Među prvim imigrantima koji su napustili San Francisko za srpsku i crnogorsku vojsku bilo je nekoliko dobrovoljaca iz Balkanskih ratova koji su se u međuvremenu vratili u Kaliforniju. San Francisco Examiner, 29. jula 1914, procenio je srpsku populaciju u okruzima oblasti Zaliva na pet hiljada. Regrutovanje dobrovoljaca za borbu u srpskoj i crnogorskoj vojsci tokom Prvog svetskog rata u početku je bilo otežano činjenicom da su Sjedinjene Države bile neutralne do 1917. godine. Ipak, neki dobrovoljci, podržani od strane srpskih imigrantskih organizacija, našli su načine da stignu do evropskih bojišta. Austrougarska vlada, preko svojih diplomatskih agenata u Sjedinjenim Državama, pomno je pratila aktivnosti južnoslovenskih emigranata iz Austrougarske, strahujući da bi oni svojom agitacijom mogli uticati na neutralni status Sjedinjenih Država. Dana 31. jula 1914. Srbi, Hrvati i Slovenci iz oblasti Zaliva održali su masovni skup na kome su pozvali na nezavisnost Južnih Slovena i izrazili snažno protivljenje Habzburškoj monarhiji.
Od organizacija u srpskim imigrantskim zajednicama koje su bile odgovorne za mobilizaciju podrške srpskoj patriotskoj stvari, „Srpska narodna odbrana“ bila je jedna od najvažnijih. Srpska narodna odbrana u Americi bila je uspostavljena po uzoru na onu organizovanu u Srbiji u vreme aneksione krize. Neki pisci tvrde da je ova organizacija tokom Prvog svetskog rata narasla na pedeset hiljada članova. Njen ogranak je postojao u oblasti Zaliva barem od 1910. godine, ali je njegovo postojanje verovatno bilo prekidano, te je ponovo aktivirano tokom vremena vanredne nacionalne situacije za Srbiju. Srpska narodna odbrana u oblasti zaliva pridružila se drugim lokalnim srpskim organizacijama u obezbeđivanju troškova putovanja dobrovoljca srpske i crnogorske vojske.
Tokom Prvog svetskog rata, srpske organizacije u oblasti zaliva bile su: Srpsko-crnogorsko književno i dobrotvorno društvo; Srpsko dobrotvorno društvo „Zora“ iz Ouklenda, osnovano 1910. godine; Srpski narodni fond, patriotska i kulturna organizacija osnovana uoči aneksione krize 1907. godine; i gimnastička i kulturna društva „Soko“ iz San Franciska i Ouklenda koja su tokom Balkanskih ratova postala više vojnički orijentisana i regrutovala veliki broj svojih članova za srpsku, crnogorsku i američku vojsku u Prvom svetskom ratu.
Srpsko-crnogorsko književno i dobrotvorno društvo bilo je najveća srpska organizacija u oblasti Zaliva. Tokom Prvog svetskog rata brojalo je preko šest stotina članova, od kojih je najveći deo bio iz Hercegovine. Tokom rata, Srpski narodni fond je rasformiran, a mnoge njegove funkcije preuzeo je Srpski odbor za pomoć, osnovan od strane Srpsko-crnogorskog književnog i dobrotvornog društva. Preko svog odbora za pomoć, društvo je lobiralo kod istaknutih Amerikanaca i humanitarnih organizacija za podršku srpskoj stvari. Novčana sredstva su slata Crvenom krstu u Srbiji i Crnoj Gori, a dve ambulante su poslate na Solunski front. Prikupljeno je preko trideset hiljada dolara u finansijskoj i medicinskoj pomoći. Devedeset članova društva dobrovoljno se prijavilo da služi u srpskoj, crnogorskoj i američkoj vojsci tokom rata.
Kada su Sjedinjene Države objavile rat Nemačkoj u aprilu 1917. godine, regrutovanje srpskih dobrovoljaca i aktivnosti pomoći Srbiji postale su mnogo lakše. Procenjuje se da je petnaest hiljada Srba napustilo Ameriku i pridružilo se srpskoj i crnogorskoj vojsci tokom Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata.
U decembru 1917. godine, zvanična srpska misija stigla je u Sjedinjene Države, a predstavnici srpske vlade i Jugoslovenskog odbora u Londonu poslati su u San Francisko da regrutuju dobrovoljce za Solunski front. Najmanje dve jedinice su regrutovane lokalno. Prva jedinica koja je brojala sto petnaest dobrovoljaca napustila je San Francisko 17. maja 1917. godine. Gradonačelnik Džejms Rolf iz San Franciska predsedavao je oproštajnom ceremonijom. Druga jedinica od sto pedeset dobrovoljaca napustila je San Francisko u januaru 1918. godine. Dalmatinski Hrvati pridružili su se svojim srpskim saborcima u obe jedinice. Regruti su dolazili iz Kalifornije i Arizone.
Srbi u Džeksonu i drugim rudarskim gradovima severne Kalifornije takođe su se oduševljeno odazvali pozivu da služe u srpskoj i crnogorskoj vojsci. Koncentracija mladih srpskih rudara u Džeksonu i drugim gradovima „Majke žile“[1] nesumnjivo je doprinela visokoj stopi regrutovanja iz ovih oblasti. Nakon rata, srpsko stanovništvo u Endžels Kampu i drugim gradovima „Majke žile“ bilo je praktično iscrpljeno. Pero Slijepčević, poslat od strane „Prosvete“, srpske kulturne organizacije iz Sarajeva da prikupi sredstva za bosanske i hercegovačke ratne izbeglice, bio je posebno impresioniran intenzitetom nacionalnog osećanja među Srbima u skromnim kalifornijskim zajednicama, pri čemu su Džekson i Fresno dobili posebno priznanje u njegovoj knjizi o Srbima u Americi (Srbi u Americi: Beleške o njihovom stanju, radu i nacionalnoj vrednosti, Ženeva, 1917).
Srpske zajednice u oblasti Zaliva i severne Kalifornije primile su mnoge istaknute posetioce tokom rata. Elizabet Lozanić Frotingem iz Srpskog Crvenog krsta napisala je u svojim memoarima (Dobrotvorna misija za Srbiju u Prvom svetskom ratu: Pisma iz Amerike i Kanade, 1915–1920, Beograd, 1970) da je San Francisko bio jedna od najboljih i najjedinstvenijih južnoslovenskih zajednica koje je srela tokom svojih putovanja po Sjedinjenim Državama i Kanadi. Severnokalifornijske zajednice takođe su posetili poznati teolog, a kasnije episkop Žički, Nikolaj Velimirović, Milan Pribićević iz Jugoslovenskog odbora u Londonu i Nikola Đonović, bivši urednik beogradskih novina „Pravda“.
Pre ulaska Sjedinjenih Država u rat, Srbi iz severne Kalifornije pokrenuli su većinu aktivnosti pomoći i dobrovoljačkih akcija za Srbiju i Crnu Goru bez zvanične misije i sa malo ili nimalo podrške srpske i crnogorske vlade. Mnogi od dobrovoljaca bili su mladi rudari, kuvari, konobari i poljoprivrednici koji su koristili svoje skromne ušteđevine da plate sopstveni put u Evropu. Da bi platili troškove putovanja za dobrovoljce, Srbi iz Fresna donirali su novac koji su štedeli za izgradnju srpske pravoslavne crkve. Prisustvo srednje klase među Srbima u San Francisku i drugim gradovima severne Kalifornije doprinelo je relativnom uspehu lokalnih aktivnosti pomoći i dobrovoljačkih zalaganja. Srpske patriotske organizacije kao što su Srpsko-crnogorsko književno i dobrotvorno društvo iz San Franciska i Srpsko dobrotvorno društvo „Jadran“ iz Fresna bile su na čelu ovih stremljenja. Pozitivna reputacija pomenutih organizacija u široj američkoj zajednici, kao i poslovni i lični kontakti mnogih srpskih trgovaca i voćara sa istaknutim pojedincima u američkoj poslovnoj zajednici, nesumnjivo su bili korisni u dobijanju podrške za Srbiju od američke javnosti. Rad na lobiranju intenziviran je nakon ulaska Sjedinjenih Država u rat, kada su se srpski i drugi južnoslovenski imigranti uključili u traženje podrške Sjedinjenih Država za uspostavljanje ujedinjene jugoslovenske države. Doprinos srpske imigrantske zajednice u severnoj Kaliforniji srpskim ratnim ciljevima, kako u ljudskim, tako i u finansijskim resursima, bio je značajan primer odanosti srpskih imigranata svojoj domovini i dugotrajnoj borbi naroda za nacionalno i političko oslobođenje.
[1] Majka žila ili na engleskom Mother Lode je naziv za oblast Kalifornije u kojoj je 1848. otkriveno zlato, što je u Kaliforniji izazvalo talas Zlatne groznice koji je trajao sve do 1855. godine. Ova oblast se prostire u dužini od približno 190 kilometara, od Maripose na jugu do Džordžtauna na severu, a široka je od 1,5 do 6 kilometara. Ovaj naziv došao je iz rudarskog rečnika i označava područje gde se prostire glavna rudna žila. (prim. prev.)
Komentari (0)