Autor: Slobodan Zrnić
Božidar Adžija (1890-1941), rodom iz Drniša, bio je pravnik, političar, publicista i začetnik marksističke sociologije u Jugoslaviji. Njegova glavna aktivnost je bila u Zagrebu, gde je uređivao list Sloboda, a njegova knjiga Od Platona do Marksa (1929) prvi je prikaz socijalnih ideja u Jugoslaviji. Kao istaknuti komunista i član Centralnog komiteta hapšen je više puta u Kraljevini Jugoslaviji. Streljale su ga ustaše 1941. u Zagrebu, a po završetku rata je proglašen za narodnog heroja. Njegov brat Nikola bio je jedno vreme načelnik Drniša, a drugi brat, Krunoslav, ratovao je kao srpski dobrovoljac još u Balkanskim ratovima. Adžije su pružile značajnu pomoć mladom umetniku Ivanu Meštroviću da se probije i postane slavan.
Kulturno-obrazovna ustanova “Božidarac” na Vračaru u Beogradu osnovana je 1953. godine kao Dom kulture “Božidar Adžija”, da bi 1961. prerasla u Narodni univerzitet “Božidar Adžija” radi obučavanja za nova zanimanja koja su nastala razvojem industrije. Danas se naziva Ustanova kulture ,,Božidarac – Vračar’’. Postoji i Zanatsko obrazovni centar “Adžija” u Novom Sadu.
Porodica Božidara Adžije i njeno poreklo
Adžije su rimokatolička porodica iz Like, izvorno iz Gospića, ali početkom 19. veka Nikola Adžija (rođ. 1819) naseljavao je Karlobag. Imao je suprugu Vicu rođenu Kalinić i desetoro dece, a to je bila jedina porodica Adžija u Karlobagu. Jedan od Nikolinih sinova bio je Damas Adžija (1846-1935), otac Božidara, koji se preselio u Drniš i tamo zasnovao porodicu. Sredinom 20. veka (popis 1948) Adžija više nije bilo u Karlobagu, a u Lici su postojali samo u Gospiću (21 osoba u 6 domaćinstava). Moguće je da su Adžije potomci pokrštenih muslimana u Lici nakon proterivanja Turaka, s obzirom da su gradska porodica, a prezime im je neosporno turcizam.
Damas Adžija se iz Karlobaga preselio u Drniš 1868. godine, kao preduzetnik željezničkih mašina. Oženio je 1875. unijatkinju/grkokatolkinju Jelu Deretu (1849-1928) iz Drniša, čiji se otac Lazo doselio iz Biočića, a s pravoslavlja je prešao na uniju 1835. godine. Jelin brat Antonije se vratio na pravoslavlje 1880. i postao jedan od najistaknutijih Srba u Drnišu. Damas je imao kuću na samom ulazu u Drniš, kod mosta na Čikoli. Tu je bila gostionica sa konačištem, a upravo u njoj je pokrenuto društvo za finansijsku pomoć mladom umetniku Ivanu Meštoviću iz Otavica kod Drniša, koji će kasnije postati najslavniji vajar u Jugoslaviji. Meštrović je pred kraj života pomogao u stvaranju gradskog muzeja, otvorenom u kući Adžija, a donirao je i svoje radove. Damas je važio za jednog od najuglednijih Hrvata u Drnišu, poznatom po poštenju i darežljivosti u svojoj gostionici. Postojala je i izreka: “Bog dijeli zdravlje, a Adžija čorbu”. Sahrani 12. 4. 1935. prisustvovao je ogroman broj ljudi, kako Hrvata, tako i Srba.
Sinovi Damasa i Jele bili su redom: Ante, Nikola, Dragutin, Krunoslav i Božidar. Imali su i ćerku Milku. Svi su bili živi 1935. kada im je umro otac, a nisu imali muške potomke. Ante je preminuo 1941. godine i nije ostavio nekog traga.
Božidar Adžija (1890-1941) je pohađao gimnaziju u Splitu i Zadru, a doktorirao prava u Pragu 1914. godine. U političkom životu se pojavio 1918. kada je postao član Narodnog vijeća SHS, nakon raspada Austrougarske. Pošto su Italijani već 1918. okupirali delove Dalmacije, pa tako i Drniš (sve do 1921. godine), preselio se u Zagreb. Tamo je delovao kao socijalista uređujući list Sloboda, a naročito se zalagao za prava radnika. Iz Socijalističke partije Jugoslavije je 1935. nezadovoljan njenim radom prešao u Komunističku partiju Jugoslavije. Na predlog Josipa Broza izabran je za člana Centralnog komiteta 1937. Više puta je zatvaran i puštan, a raspad Kraljevine Jugoslavije i stvaranje NDH 1941. dočekao je u zatvoru Kerestinec. Ustaše su ga 9. jula 1941. streljale u parku Maksimir, zajedno sa grupom komunista, u znak odmazde za ubistvo njihovog agenta. Imao je suprugu Lidiju, ali bez potomaka.
Nikola Adžija (1876-1972) je bio jedan od glavnih ljudi u Sokolskom društvu Drniš, još u doba austrougarske vladavine, a zatim u Narodnom vijeću za Drniš. U Kraljevini SHS (Jugoslaviji) jedno vreme je bio drniški načelnik. U Drugom svetskom ratu je bio kritičar ustaša i četnika, ali i komunističkih vlasti nakon rata. Vodio je svoj dnevnik (hroniku), koja je danas značajna za proučavanje istorije Drniša. Oženio je 1932. činovnicu Katarinu Modrušan iz Petrinje, ali nije imao muških potomaka, pa se loza Adžija iz Drniša njegovom smrću 1972. ugasila. Kuću je ostavio gradu i u njoj je danas Drniški muzej.
Krunoslav Adžija (1884-1956) je otišao u Srbiju da se priključi kao dobrovoljac u Balkanskim ratovima. Nestao je krajem 1911. prilikom obavljanja nekakvog posla u Bosni, da bi četiri meseca kasnije porodici u Drniš stigla dopisnica iz Beograda: „Hoću da pomognem braći u borbi za slobodu. Ne vodite brigu o meni“. Ostao je u Srbiji i umro u Beogradu. Zna se da je 1934. je prešao na pravoslavlje, a 1935. je imao čin potporučnika u vojsci.
Dragutin Adžija (rođ. 1878) je otišao u Srbiju odmah nakon brata Krunoslava. Završio je agronomiju u Pragu i Beču i kratko radio u Zagrebu, a 3. maja 1912. krenuo u Srbiju, odnosno u Leskovac, gde je dobio mesto upravitelja državnog dobra i nastavnika poljoprivredne škole.
Izvori:
- Rimokatoličke matične knjige župe Karlobag iz 19. veka (o poreklu porodice, istraživanje autora)
- Rimokatoličke matične knjige župe Drniš (zapisi smrti i vjenčanja članova porodice, istraživanje autora)
- Narodni heroji Jugoslavije, Beograd, 1975. (o karijeri Božidara Adžije)
- Rašković Dušan, Kulturni život u Drnišu na prelazu iz 19. veka u 20. vek, Zbornik o Srbima u Hrvatskoj 5, 2004. (o Krunoslavu i Dragutinu Adžiji)
- Dnevne novine Novo Doba, Split, 1935. (o Damasu Adžiji)
- Zrnić Slobodan, Unijati u Damaciji (1832-1942), Beograd, 2021. (o Deretama)
Komentari (0)