Poreklo stanovništva sela Mali Žam, opština Vršac. Prema studiji Jovana Erdeljanovića “Srbi u Banatu”.
Predanja 0 naselju.
Svuda u najstarijim protokolima piše Džam (umesto Žam). Do 1848. godine selo je bilo pod spahijom Karačonjijem. Ima 209 numeri: Srba 272 duše, Rumuna 673 i nekoliko Nemaca i Mađara.
Otkako stari ljudi znaju, ovde je bilo Rumuna. Srba je bilo više, pa su se neki usled robote razbežali. Po pričanju starih ljudi, selo je bilo ovde, ali rastureno y omanje grupe kuća. Na mestu Livade su ruševine od neke građevine.
I ovde, kao i u Dobrici, ima primera: porodice sa srpskim prezimenima smatraju sebe za Rumune, a druge, sa rumunskim prezimenima, sad su potpuno srpske. Ima, na primer, Aleksijevića koji su Rumuni, dok su drugi od njih i sad Srbi.
Kapela srpska je napravljena 1881. godine, a rumunska crkva 1886. godine. Po delu o Tamiškoj županiji, ovo je selo poznato još u XIV veku.
Ništa se ne zna o doseljavanju Srba i Rumuna ovde. I jedni i drugi imali su zajedničku prvu crkvu od starine do 1844. godine (tada je sazidana današnja vlaška crkva) i slavila je Uskrs, koji je i danas slava celog sela. Sada vlaška crkva slavi Sv. arhanđela Mihaila, a srpska Mitrovdan. Bio je jedan srpski sveštenik i jedan rumunski. Godine 1872. Srbi su se odvojili od Rumuna i tada im je isplaćena jedna trećina vrednosti za crkvu, pa su posle Rumuni kupili jednu kuću za kapelu.
Groblje je oduvek na današnjem mestu, i tu su izmešane i srpske i rumunske familije, kao što su im i u selu izmešane kuće, od starine. Crkvene knjige su bile pisane ćirilicom, inače vlaški. Škola je bila mala, trskom pokrivena. Učitelj je bio Vlah, ali deca su učila, koja su htela, i srpski, iz srpskih knjiga. Ali mnoga srpska deca su učila vlaški. U crkvi se pojalo vlaški.
Po saopštenju Dušana Marganovića, Srbi su nekada ovde bili vrlo bogati, pa su docnije bili jako posrnuli s imanjima i do pre tridesetak godina je bilo svega pet do šest srpskih kuća u kojima se među sobom govorilo srpski, a svi su ostali Srbi i u kućama govorili rumunski. Tek kad su se na njegovo zauzimanje (bio je i pre Prvog svetskog rata šest godina knez) odvojile srpska škola i crkva od rumunske i kad je osnovana zemljoradnička zadruga, pojačala se srpska svest kod ovih Srba i ponovo pojavila želja da se više služe svojim jezikom. Sada se u svim srpskim kućama govori samo srpski, osim u dve do tri najsiromašnije, u kojima se još ponekad „čvrkne” i rumunski.
Starine.
U rumunskoj crkvi u Malom Žamu sačuvana je knjiga Napisanie venčaemih krštenih i umrlih u kojoj su zabeležena imena venčanih od 1778. do 1793, krštenih od 1778. do 1791. i umrlih od 1778. do 1793, sva na srpskom jeziku.
Od 1774. godine vodi se Knjiga crkvenih računa najpre na srpskom, a posle, od 1820. godine, na mešovitom srpskom i rumunskom ili samo rumunskom jeziku.
U rumunskoj crkvi i sad stoje na ikonostasu ikone sa srpskim natpisima, a na stolovima imena srpskih sopstvenika (i rumunskih) onoga vremena ispisana crkvenoslovenskim pismenima.
Na groblju Malog Žama ima samo prostih škriljača kamenova (dva do tri stara krsta bez natpisa). Velika većina grobova je sa povećim drvenim krstovima, i srpski i rumunski. Grobovi sa natpisima pojavili su se tek poslednjih decenija — jedni sa srpskim, a drugi sa rumunskim.
Toponimi.
Sokaci u selu nemaju naziva, osim dva: Veliki i Ćoravi. Inače, stanovnici označavaju delove sela po rodovima.
Zemlje: Kruštica (njive); Ludoš (njive); U tries` lanaca (pašnjak, bio spahijski, sad opštinski, od komasacije 1882. godine); Gradine – Građinele (livade, bašte i vinogradi); Breg ritski —Ćalu Rtuluj (njive, oranice); Deonice (oranica), Livade i Iberland (oranice i jedna voda: Bili bara — naziv kod Rumuna, a Bela bara – kod Srba). Spahijsko zemljište zahvata Livade i Kruščicu, a u njoj su: Iza Čade (bio je tu nekad Čada, čovek, i kuća mu), Mala pustara — Pusta Mike (oranica iza
groblja); Široka bara — Voruga Late; i Stare Gradine. — Kroz selo teče Bara — Bopyra (izvire i stalno otiče kao potok).
Humki ovde nema. U kvadratu 30 puta 40 metara nalaze se ruševine od građevina zidane običnim ciglama; ne zna se od kakvog zdanja.
Rodovi poznatog porekla.
– Barbulovi — Kreculovi (2, Petkovača), otac iz Velikog Središta, ušao u kuću Grujičinih (negdašnje srpske familije — slavili Sv. Mratu).
– Birđan – Živulovi (1, Sv. Nikola), otac iz Velikog Gaja.
– Vijatov (1, Sv. Nikola), iz Velikog Središta, kovač.
– G. Vitomirović Inokentije, kršten Ivan (Sv. Jovan Zlatousti – 13. novembar), paroh, iz Kruščice.
– Đorić (Sv. Nikola), berberin, iz Dente.
– Žarkov — Brkini (1, Sv. Nikola), iz Velikog Središta.
– Ištvan — Marin (1, Sv. Nikola), došao iz Ečke.
– Jovanović; sad Rumun, a predak mu je bio Srbin, došao u Krnjaču kod Jagodiša.
– Koćecovi – Vasilkini (1, Sv. arhanđel Mihail), otac došao iz Prkosave.
– Ninkovi — Farbarovi (1, Sv. Nikola), deda došao iz Dežana.
– Pavkovi (2, Petkovača), iz Velikog Gaja; otac ušao u kuću starih Grujičinih.
– Pljaskar (1, Sv. Nikola), kovač, došao iz Soke.
– Popovi — Sitarovi (2, Miholjdan); jedan u Užicu, jedan ušao y kuću i slavi Sv. Nikolu; došli iz Velike Margite i ušli u kuću Sitarovih.
– Putnik (2, Đurđic), rodom iz Vršca.
– Radulovac — Lomborovi (-onji) (2, Sv. Jovan), otac došao iz Vršca; jedan u Vršcu, jedan u Temišvaru.
– Skokin – Pandur (1, Cv. Nikola), iz Velikog Središta.
– Trajan — Lackovi (2, Sv. Nikola), otac iz Velike Margite (u ovom selu ima i Lackovih – Rumuna).
Stari rodovi čije poreklo nije utvrđeno:
– Aleksijević (2, Velika Gospojina, 1, Sv. arhanđel Mihailo, kućevni svetac); bili od njih sveštenici, ali desetak kuća porumunjeno.
– Bavanski — Jovasarini (2, Sv. Nikola).
– Bavanski — Šapćini i Peredaničin (3, Cv. Mpata), jedan u Vršcu.
– Vladislavi – Petrini (3, Cv. Nikola) i Lepini (1, Sv. Nikola).
– Dragija — Tikalovi (1, Miholjdan), prešli iz vlaške strane na srpsku.
– Isajlovi – Lazonji Lazini Kendrini (-onji) (6, Sv. Nikola).
– Kusicki — Blagojev, Latin, Duduliševi, Kuzmanovi (8, Sv. Nikola).
– Marganovići – Moreljanovi (2, Sv. Nikola), pradeda se doselio sa jednom familijom y Središte.
– Stanojevi — Andreškov (1, Velika Gospojina).
– Subotini – Sitarovi (-onji) (2, Miholjdan).
– Folje (slavili Sv. arhanđela Mihaila); jedan nazaren; a jedan y Sloveniji.
Iseljeni i izumrli rodovi:
– Bavanski – Pržolovi (Sv. Mrata); otišao u Vršac.
– Popovići, izumrli, stara srpska familija.
IZVOR: Jovan Erdeljanović, Srbi u Banatu – naselja i stanovništvo, Matica srpska, Novi Sad, 1992, str. 144-146.
28. maj 2024. u 22:20
Dušan Vladislav
Mali Žam ili Džam(Čam) nije veliko selo i opštini Vršac,ali o njemu postoje podaci kroz vekove i uvek je beležen kao naseljeno mesto.Prvi put Džam se pominje 1370.godine.Pripadao je Krašovskoj županiji.
1597.zapisani su :Vuk Vojča,Petar Marković i Nikola Drenović.
U Pećkom pomeniku 1660/66. zapisani su:pop Vučihna,knez Jeremija,Petko Vladikovčanin i Nikola Ognjanović.
1713.imao je 62,a 1717.godine 65 kuća.Najstariji rodovi koji su tada zapisani su: Vladislav,Popović, Marković,Rajić,Petrović i Kosanić.
Kada je nakon oslobodjenja od Turaka,po predlogu princa Eugena Savojskog,a pod upravom grofa Mersija počelo isušivanje banatskih močvara i raseljavanje privremenih naselja(uglavnom stočarskih) u Džamu se oko 1730 pojavljuju i sledeći rodovi:Radulović-Radulovac,Aleksijević(Aleksić),Isailov,Nikolin,Subotin,Grujičin,Kusi(ć)cki,Erdeljanski i Bavanski.Ober knez je 1733.bio Gavrilović.Od prvih zapisa Džam je bio nastanjen isključivo Srbima.Pominje se samo jedna madjarska i jedna cincarska porodica oko 1735.godine.
Kolonizacijom od strane Bečkog dvora 1746. u Džam su doseljeni Rumuni.1749. Džam je imao 180 kuća(tri puta više je kolonizovano Rumuna u odnosu na broj Srba).Prvi i najveći rumunski rodovi bili su Boronke i Oldje.Tada,su se mnoge srpske familije iselile u Vršac i okolna mesta(to se posebno odnosilo na one manje imućne,zanatlije i trgovce).
Oko 1855.godine u Malom Žamu,pored starih rodova,pojavljuju se i srpske porodice:Birdjan,Momirov,Teodorović,Čampazović,Ružić,Stefanović,Despot,Klicin,Marganović i Pavlović(neka su prezimena) patronimska od starijih rodova.Do XX veka Srbi i Rumuni se nisu medjusobno venčavali,iako su delili dugo crkvu. Govorilo se : ,,Desna strana od Velikog sokaka su Vladislavi,leva su Boronkini(po najvećim srpskim i rumunskim rodovima). Kada se rumunska crkva od odvojila od srpske,Rumuni su Srbima isplatili,kako bi preuzeli novioizgradjenu crkvu(iako je bilo dosta problema oko toga).Čak su i najstarije crkvene matrikule ostale u rumunskoj crkvi,iako su pisane na staroslovenskom ili srpskom jeziku.
29. maj 2024. u 07:57
Jovica Krtinić
Poštovani Dušane, hvala Vam na ovim značajnim informacijama o istorijatu i rodovima sela.
29. maj 2024. u 21:17
Dušan Vladislav
P.S.Zaboravio sam da spomenem još dve familije sa prezimenima Ranislav i Stanislav.Ove dve familije ne pominje Erdeljanović,ali su postojale u Džamu.Zajedno sa Vladislavima su prešli iz obližnje Krnjače u Mali Žam.Porodica Ranislav se iselila i ima ih u Vršcu,Pavlišu i Zagajci.Stanislav postoji još jedna porodica u Džamu.Ovo nisu bili veliki rodovi,ali ima ih u Vršcu i okolini sa autentičnim prezimenom,ali i varijantama Ranisavljev(Ranisavljević) i Stanisavljev(Stanisavljević).
4. jun 2024. u 16:56
Nick Oldja
Hi. I come from that large Oldja family in Mali Zam. But my great-grandfather on my father’s side was surname Andrej. My grandfather took his mother’s maiden name Oldja, but he should have been an Andrej. I found out through Ydna testing that I match a lot of Serbs and South Slavs in general. But my Andrej ancestor was said to come from near the border in Romania, from the village Gaiu Mic, close to Mali Zam. And I found some records for Andrej’s in Markovac, which is also close to Mali Zam. My question to Vladislav, do you have the history of Markovac also, from 1700s and on, the names and surnames of the Serbs that first settled there? Because I suspect that my Andrej paternal ancestor or Andrejic, was probably there first. Thanks.
8. jun 2024. u 21:08
Dušan Vladislav
Hello Nick. First of all, thank you for contacting me. As I said, Boronka and Oldja are the oldest and largest colonized Romanian families in Mali Žam. As for your ancestor Andrej, do you know when he was born (approximately)? If he was born, for example, around 1850, church records from an earlier period will mean nothing to you, unless you are 100% sure that he came from Markovac. Then, possibly by comparing dates of birth, death… to match. Andrej is a calendar name and not very common in this period. The Serbian variant is Andreja or Andrija (which I have come across). Since I have studied the families from the Vršac area for a long time, I can say that these were mostly micro-migrations (within a radius of 15-30 km). Furthermore, Markovac was a Serbian place until around 1750, then the demographic picture changed due to colonization, but all the families that already had a permanent surname were recorded that way in church books, regardless of whether they were Serbian or Romanian priests. The churches were separated only around 1875. It would mean a lot to me if you have any more information about your great-grandfather Andrej. Also, if you have your haplo group, it can help. It happened most often that poorer Serbian sons-in-law entered Romanian houses and took the wife’s last name, while keeping the baptismal glory. Also, many “prnjavorci” of the Mesić and Malo Središte monasteries married Romanian women. Romanian “cooperatives” (households) had 12-15 members, and Serbian 5-8. At the beginning of the 20th century, many Romanian families converted to the Nazarene faith or the Greek-Catholic faith, which made it easier for them to emigrate….I will gladly We can help you. We can also communicate through private portals. Best regards.
9. jun 2024. u 22:10
Nick Oldja
Hello Vladislav. My paternal ancestor with last name Andrej/Andrei was born in Gaiu Mic, across from Serbian border around 1901, he went to Mali Zam for some festivities around 1918 and couldn’t return back over the border for legal reasons and so remained and married in Mali Zam. This great-grandfather was named Nicolae Andrej. His father, my great- great-grandfather was named Vicentie Andrei and was born around 1863 as I found out recently from my uncle. Know one knows for sure where he was born, but it could have been Gaiu Mic also. What do you mean by ‘Andrej is a calendar name’? I did realize recently from research that surnames in Serbia and probably Romania also, were not frozen or permanent officially until 1851, so I realize church records from the 1700s would probably not help. I did find records from an 1828 Hapsburgh census in Markovac that had several surnames that were Andrej, some with Romanian sounding names, but at least half with Serbian first names like Jovan, Proka, Voja, and Zsivan. I read the history of Markovac and understand that all Serbs there became Romanians over time. My haplogroup is I2a. I-PH908/I- FT14506/I-Y56203/I-FT25907 ect. Y56203 is very characteristic of Herzegovina from what I was told. My closest Ydna matches so far are a Bosnian Croat, a Bosnian Muslim, and a Bosnian Serb which is the closest, he has one extra mutation with me. They all did a Big Y test. Our TMRCA for us four is about 800 YBP and probably 750 YBP for the Serb and me. I also match close STR markers for a Cihoric that tested only 23 markers, I match on 21 markers, and they claim to be from the medieval Serbian noble family Cihoric. Of course only a Big Y test would prove a closer connection. My great-grandfather Nicolae Andrej was actually a new convert to the Nazarene faith along with his Oldja wife. It is not known if his father was Orthodox, so no patron saint is known. I think Markovac records from the early 1800s and on could help in possibly making a discovery for a connection to my latest known paternal Andrej/Andrei ancestor. Best Regards, Nick