Poreklo prezimena, grad Bačka Topola

BAČKA TOPOLA

Priredio saradnik portala Poreklo Aleksandar Marinković

U početnom periodu osnivanja srednjevekovne Ugarske, na severnom delu Bačke Topole, postojalo je naselje kojem se malo zna, ali je činjenica da se južno od Bačke Topole, na drugoj strani od sarmatskog lokaliteta ”Bankert – Vagohida”, južno od velike krivine gde Krivaja kreće ka Bajši (Dolina pčelara), na jednom uzvišenju nalaze ostaci srednjevekovne crkve, a oko nje veliko groblje, odnosno prostrano naselje. Ovo mesto Topolčani zovu ”Pusztatemplum” (crkva u pustari). Iskopavanjem 1976. godine otkriveno je 110 grobova i deo dubokog šanca koji je okruživao crkvu. Šanac je dokaz da je crkva sagrađena ili obnovljena posle 1241/42. godine odnosno mongolskih napada. Veliki broj grobnih mesta ukazuje na postojanje i većeg naselja. Ugarski kralj Matija Korvin je u Povelji od 17.02.1462. godine pomenuo mesto Fibajš (Fybayth) koje bi se moglo poistovetiti sa ovim naseljem.

Postoji nedokazana pretpostavka da se u pomenutom dokumentu 1462. godine, naziv Nađbajš (Naghbayth – Velika Bajša) odnosi na Bajšu, a Fybayth (Mala Bajša) na današnju Bačku Topolu. Ipak, ova teorija preovladava. U svakom slučaju, o srednjevekovnoj istoriji Bačke Topole i naselja iz kojih je nastala, ne zna se mnogo. Koja je od ponuđenih teorija tačna, odgovor bi mogli dati turski arhivi.

Mala Bajša se pominje u poreskoj listi iz 1485. godine, darovnici iz 1493. godine te kaločkoj poreskoj listi 1520/22. godine. Takođe, pretpostavlja se da je prostor Male Bajše opusteo u vreme građanskog rata i delovanja jedinica Cara Jovana Nenada Crnog te da nije ni postojalo u vreme turskog osvajanja ovih prostora (1529. – 1541. godine).

Za vreme Turaka, mnoga naselja su opustela o čemu 1553. godine svedoči i Antal Verančić, kanonik iz Ostrogona. On prenosi svedočenje jednog Srbina koji mu je rekao da je nekada, pre Turaka, u jednoj opštini bilo više stanovnika nego danas u 30.

Ipak, u poreskoj listi Kaločke nadbiskupije iz 1543. godine nalazimo na pomen Bajše (Baysa) koja plaća porez od 24 forinte.

Turci su 1570. godine izvršili popis celokupnog Segedinskog sandžaka koji je na mađarski jezik preveo istoričar turkolog Eled Vaš iz Budimpešte. U navedenom popisu, Mala Bajša (Kis – Bajsa) je na sedmom mestu. U njoj je bilo ukupno 14 porodica koje su plaćale 2.100 akči poreza. Već u sledećem popisu iz 1578. godine, zabelena je 22 porodica Male Bajše koja godišnje plaća 7.000 akči poreza.

Lista poreskih obveznika iz turskih deftera, sandžak segedinski, nahija subotička, 1570. godine:

Lista poreskih obveznika iz turskih deftera, sandžak segedinski, nahija subotička, 1578. godine:

Primetno je da su se neke porodice zadržale i povećale čak i unapredile (Vukoje Vučrin / Vučriš postaje knezom, Radosav Petre dobija sina kao i Ranko Pališ, a brat mu Dobrovi se ženi i takođe dobija sina). Pomenuti Ačonko Popović bi mogao biti sin popa Luče iz prvog popisa. Zbog načina pisanja, lično ime Uras (Uraš) moglo bi se čitati i kao Uroš.

U kasnijim poreskim popisima (1580/82. i 1590/91.), stanovništvo Male Bajše se kreće u stabilnom obimu od 21 do 23 porodice.

Vredi pomenuti zapis biskupa Benliha, sačinjena u Baču 28.08.1653. godine koji opisuje stanje u oblasti između Tise i Dunava. On veli sledeće: ”… Šuma i planina nema. Zemlja je plodna, ali zbog ratova retko nastanjena. Među stanovništvom je mnogo grkokatolika. Njih je više nego rimokatolika. Turci žive u nekoliko propalih utvrđenja (Bač, Sombor, Martonoš, Petrovaradin, Subotica, Titel, Senta, Segedin, Baja, Futog, Janošhalma). Ova utvrđenja okupatori retko napuštaju jer se plaše hajduka iz gornje Mađarske, koji krstare ovim prostorima, pljačkaju i čine razbojništva, često odvodeći sa sobom i hrišćane. Ako ipak dođe do pojedinačnih ispada Turaka, to se završava borbama sa vitezovima mađarskih pograničnih gradova….”

Tokom 17. veka, nestaje ime Male Bajše iz turskih i ugarskih dokumenata, ali je grof Adam Vešelenji (Wesselényi Ádám) između ostalih naselja Bačke županije, dobio i Topolay.  Takođe, 1655. godine u garantnom pismu cara Leopolda I (1658. – 1705.) među 300 naselja Bodroške, Bačke i Šoltske županje pominje i naselje Topola (Toroly). Ime je nesumnjivo slavenskog porekla i prema verovanju dobilo je ime po topolama koje su rasle u močvarnoj okolini. Dakle, može se smatrati da je Topola dobila sadašnji naziv u periodu između 1650. i 1655. Godine i da je prihvaćen ne samo od Austrije već i Turaka.

Prvi kolonisti komorskog sela Topola 1750. godine:

1751. godina:

1752. godina:

Stanovnici komorskog sela Topola 1756. godine:

Nemaju podataka:

1. MAJOROŠ ĐERĐ

2. KOVAČ ĐERĐ

3. TAKAČ IŠTVAN

4. EČEKI JANOŠ

5. HIDEG JANOŠ

6. ŠURA JANOŠ

7. MESAROŠ MARTON

8. KURUC IŠTVAN

9. TOT JANOŠ

10. CENI ĐERĐ

11. CIFERSKI ĐERĐ

12. KOVAČ JANOŠ

13. VARGA IŠTVAN

14. NAĐ JOŽEF

15. RACKEVI PAL

16. TRABULKO MARTON

17. BENČIK MIHALJ

18. MIHALEC JANOŠ

19. MAJOR JANOŠ

20. PINTER ĐERĐ

21. TAKAČ PAL

22. SOLDAŠ JANOŠ

23. BUČAR JANOŠ

24. MAK ANDRAŠ

25. SABO JANOŠ

26. FONTANJI MARTON

27. HATVANJI TAMAŠ

28. SANTO FERENC

Za obimnije podatke o svim gore navedenm popisima žitelja, kliknuti ovde.

            Intezivno naseljavanje Bačke pa i bačkotopolskog kraja, započela je Marija Terezija. Grof Grašalkovič obaveštava bečki dvor da je na bačkim i aradskim komorskim pustarama osnovano 17 naselja. Tačnije, cit: ”… komorske pustare sse nalaze daleko od Dunava gde ni bunara nema, pa su kao takve nepodobne za nemačku kolonizaciju. Mađari i Iliri (Srbi) su pogodni za to jer su naviknuti na pustoš i poznaju tamošnji način privređivanja….”. Tako su, pored Bačke Topole, nastali i: Bezdan (1742.), Bukin (1749.), Apatin (1750.), Stapar (1750.), Kupusina (1752.), Novo Karavukovo (1755.), Novi Kolut (1756.) i Doroslovo (1757.). Grof Antal Grašalkovič je slobodnjaku Ferencu Čizovskom izdao tapiju (pismo o naseljavanju), dana 15.09.1750. godine. Tom priliko je pustaru Topolu naselilo najmanje 200 mađarskih i slovačkih katoličkih porodica.

Prvi doseljenici su poticali iz prenaseljenih krajeva Gornje Mađarske odnosno iz županija: Heveš, Feher, Estergom i Đer. Slovaci su došli iz županija: Požun (Bratislava), Njitra i Trenčin. Crkvena vlast poverena je franjevačkom redu Sveta Marija iz Subotice koji je upravljao još i Suboticom, Sentom i Kanjižom.

            Komorsko selo Bačka Topola 1800. Godine prelazi, kao kraljevska donacija, u ruke Pala Kraija (Kray Pál), generala koji je pobedio Napoleonove trupe. On odmah izgrađuje svoju rezidenciju, baronski dvorac, sa ukupno 14 soba, salom i malim kabinetom. Crkveni inventar iz 1915. godine, nabraja da je ova prva spratna zgrada u naselju imala u prizemlju 7 soba, 1 kuhinju, 1 podrum i 1 nužnik, a na spratu 8 soba, 1 predsoblje i 1 nužnik. Sobe su bile grejane kaljavim pećima. Nakon Drugog sv. rata, zgrada je postala državno vlasništvo i služila je kao banka, Narodni univerzitet i izložbeni prostor. Od devedesetih godina prošlog veka, zaštićena je kao spomenik kulture.

Poslednji predstavnik kuće Krajevih bio je Janoš Nepomuk Kraj koji je sa suprugom Marijom Venkhajm (Wenkheim) imao sina Pavla i ćerku Irmu. Propast je usledila kada su nakon smrti sina Pavla, 1846. godine, Marija i Irma odselile u Bratislavu (Požun), a Janoš ostao u Topoli. U toku Revolucije 1848., kada se srpska vojska pojavila pred Topolom, Janoš Krai je apelovao susedima Vojnićima da prijateljski dočekaju Srbe. Međutim, spletom okolnosti, pojavljuju se mađarski dobrovoljci i husari te se borbeni moral Mađara podiže i organizuju zasedu. Kako zaseda nije uspela, mađarske snage beže ka Subotici, a nesrećni Janoš Krai biva okrivljen za izdaju. Pomoćne zgrade su popaljene, novac i konji oduzeti kao ratni plen. Po nalogu kapetana Dimitrija Stejina, sam Janoš završava u zarobljeništvu u Karlovcima, čitavih 5 meseci sve dok nije platio otkupninu. U to vreme ga materijalno pomaže i gospodar Bajše, plemić Đorđe Zako, obezbedivši mu pri tom i povraćaj dela garderobe koja je Janošu konfiskovana. Po oslobađanju, Janoš se nije više vraćao u Topolu. Umro je u Pešti 21.12.1852. godine, u 49. godini života, a posmrtni ostaci su kasnije preneti u Bačku Topolu i sahranjeni u porodičnu grobnicu Kraijevih. Zanimljivo je da je srce pokojnog Janoša Kraija uzidano u zid crkve, levo od oltara.

Prilikom revolucionarnih događaja 1848/49. godine, stradale su 43 osobe kojima je Marija Venkhajm Krai podigla spomenik. Prva žrtva među sveštenstvom bio je pravoslavni sveštenik iz Bajše, Miloš Panin, ubijen 28.12.1848. godine i to u stanu poljskog komesara Tome Strilića, na nacionalnoj osnovi. Kasnije su stradali i katolički sveštenik Janoš Vlojnič (Wlojnich János) i paroh Janoš Takač.

Valja dodati da su u periodu kolonizacije dvadesetih godina prošlog veka, na zemljištu Ujpusta (Nova pustara – Újpuszta), naseljeni solunski dobrovoljci. Novoosnovano selo dobilo je ime Mićunovo i danas ima 474 stanovnika. Danas je selo spojeno sa gradom Bačkom Topolom i smatra se njegovim predgrađem.

Demografska slika Bačke Topole

1806. – oko 4.000 stanovnika u 650 kuća

1859. – 7.785 stanovnika u 1.294 kuće

1890. – 10.816 stanovnika

1900. – 12.029 stanovnika

1948. – 14.051 stanovnik

1961. – 15.184 stanovnika

1981. – 17.027 stanovnika

1991. – 16.704 stanovnika

2011. – 14.991 žitelj

IZVORI:

Grupa autora – ”Monografija Bačke Topole 1750. – 1945.”, Novi Sad 2001.

http://www.btopola.org.rs/sr/opstina_grad

http://www.rts.rs/upload/storyBoxImageData/2013/10/31/14529492/3.jpg

Priredio saradnik portala Poreklo Aleksandar Marinković