Stanovništvo Gruže u prvoj polovini XVIII veka

Autori: Života Selaković, Kadir Demirel, Andrija Bačarević

Rad je objavljen u: Šumadijski anali, 2024, 14, 78–102.

Stanovništvo Gruže u prvoj polovini XVIII veka

Sažetak: Velike seobe koje su zadesile srpsko stanovništvo krajem XVII i u prvoj polovini XVIII veka dovele su do toga da u pojedinim trenucima Gruža ostane gotovo potpuno pusta, kako su smatrali stariji istraživači. Na osnovu neobjavljene arhivske građe pokušali smo da proširimo saznanja o naseljenosti i samim stanovnicima u prvoj polovini XVIII veka. Dve smene vlasti u ovom periodu rezultovale su nešto većim brojem sačuvanih izvora. Koristeći austrijske popise i osmanske deftere dobili smo jasniju sliku o žiteljima Gruže, njihovim poreskim obavezama i finansijskoj opterećenosti. Analizom imena viđenijih stanovnika ove oblasti koji se pominju kako u austrijskim izvorima iz 1730-ih, tako i u osmanskom defteru iz 1741. godine, može se zaključiti da je određeni kontinuitet stanovništva ipak postojao. Takođe, sačuvana porodična predanja govore da pojedini Gružani iz ovog davnog perioda ipak nisu sasvim zaboravljeni.

Ključne reči: Gruža, stanovništvo, osmanski defteri, austrijski popisi

Naseljenost Gruže u svetlu austrijskih popisa

 Nakon završenog austrijsko-turskog rata, 21. jula 1718. godine potpisan je Požarevački mir. Njime je Austrija, između ostalog, dobila severnu Srbiju, a ubrzo potom otpočeo je masovan prelazak stanovništva iz Osmanskog carstva na novoosvojene teritorije Habzburške monarhije. Naseljavanja ovih teritorija bila su učestala i ugovorena. Iz izveštaja komesara Bilardija iz 1719. godine saznajemo da je kragujevački ober-kapetan ugovorio naseljavanje 300 porodica iz Hercegovine na područje pod njegovom komandom[1].

Austrija tokom 1718. godine vrši prvi popis stanovništva na nekadašnjim turskim teritorijama. Tako je te godine izvršen popis domova i u gružanskim selima (Tabela 1)[2].

Tabela 1. Naseljena mesta u Gruži sa brojem domova 1718. godine.

Profesor Miloš Đorđević u svojoj doktorskoj disertaciji dovodi u pitanje tačnost ovih popisa, jer: “Čak ni naredni popis 1718-1719. godine ne iznosi precizne podatke koji govore o broju stanovnika u Srbiji. Iako se radi određivanja poreskih dažbina znalo koliko je bilo popisanih naselja i domaćinstava, zatim broj sinova, ćerki i braće domaćina, kao i pokretne i nepokretne imovine koja njima pripada, može se samo pretpostaviti koliko je stanovnika u njima živelo”[4]. Međutim, Đorđević smatra da je svakim sledećim popisom Dvorska komora povećavala tačnost popisa i otklanjala greške koje su se dešavale tokom prethodnih[5].

Godine 1732–1734, Dvorska komora je uradila pojedinačni popis Rudničkog distrikta. U ovom popisu prepoznajemo nekoliko gružanskih sela poput Crnuće i Lipovca (Slike 1 i 2).

Slika 1. Popis Crnuće 1732–1734. godine[6].

Popisani su:

Crnuća: Petar Dragutinov; Ćirko Nikolić; Radoica Došljak; Vasil Gavrilov; Stamat Lalošev; Peter Radivojev; Đorđe Nedeljko; Stanko Jankov; Marko Timošev; Nikola Jevremov; Vuk Stojkov; Jurica Mitrov; Vujadin Milinkov; Vidan Jankov; Arsenije Urošev; Marijan Mavremov; Mitar Petakov; Đuro Jovanov; Radosav Rajićev.

Slika 2. Popis Lipovca 1732–1734. godine[7].

Lipovac: Krsman Jankov; Aleksa Filipov; Vasil Zarić; Radosav Arsenijev; Aleksa Voinović; Petak Gavrilov; Boža iz kragujevačkog distrikta; Dragutin iz (?) distrikta; Radovan; Todor Kovač; Radosav Neškov; Stepan Nenadov; Arsenije Milutinov; Krasoje Vučetić; Stojan Panić; Pejko; Todor Vodeničar.

Na popisu iz 1732–1734. godine možemo videti da je u Crnući popisano devetnaest poreskih obveznika, dok je u Lipovcu popisano sedamnaest. Godine 1735. sačinjen je popis sela sa brojem domaćinstava za potrebe Mitropolije beogradsko-karlovačke[8]. U tom spisku primetan je porast broja domova koji se desio u vremenskom intervalu od sedamnaest godina u gružanskim selima (Tabela 2).

Tabela 2. Broj domova u gružanskim selima u Izvešteniju iz 1735. godine[9].

 Naseljenost Gruže u svetlu turskih deftera

Nakon austrijsko-turskog rata koji je vođen od 1737. do 1739. godine desila se još jedna velika seoba Srba. Drugu veliku seobu predvodio je Arsenije IV Jovanović Šakabenta, koji je Srbe poveo na sever, u današnje oblasti Srema, Bačke i Banata[10]. Srpsko stanovništvo iz središnjih krajeva Srbije napustilo je u značajnoj meri svoje stare naseobine u potrazi za sigurnijom egzistencijom. Smatra se da je Gruža pretrpela veliki pad broja stanovnika, ali je deficit ipak nadomešten doseljavanjem stanovništva iz južnijih krajeva – iz oblasti Kosova i Metohije, Raške i Sjenice, koje je došlo na napuštene posede na području Šumadije[11]^,[12]. Jedan opširni (mufassal) defter iz 1741. godine, sačinjen neposredno nakon Druge seobe, daje nam jasniju sliku o stanovništvu i naseljenosti u predelim koji su pretrpeli iseljavanje stanovništva tokom Druge seobe. Koliko je nama poznato, prva koja je koristila ovaj defter, uz jedan prateći sumarni defter, bila je Radmila Tričković, dok je nešto kasnije i Miroslav Pavlović dao njegov opširniji prikaz[13]^,[14],[15]. Neki zanačajni podaci sa ovog deftera, sa fokusom na Gružu, sumirani su u Tabeli 3.

Tabela 3. Broj vlasnika baština u gružanskim selima sa zbirom poreskih prihoda prema osmanskom defteru iz 1741. godine[17].

Na osnovu analize podataka koji su predstavljeni u tabeli, uočavamo veliku diskrepancu u broju vlasnika baština u pojedinim selima. Vidimo da se brojem vlasnika baština ističu sela Vitanovac, Guncati, Knić i Godačica, koja imaju preko 30 poreskih obveznika, dok su sela sa najmanjim brojem obveznika Konjuša, Brestovac, Borač, Belo Polje i Bečevica, ne računajući manastire Kamenac i Vraćevšnicu. Logično bi bilo pretpostaviti da će sela koja imaju veći broj poreskih obveznika plaćati veći porez od onih koja imaju manji broj obveznika. Međutim to nije slučaj. Uzmimo za primer selo Borač iz kog se ubira porez u iznosu od 5.600 akči i koje ima samo četiri vlasnika baštine, i selo Lipovac iz kog se ubira 4.700 akči i koje ima šest vlasnika baštine. Primećujemo da selo sa više vlasnika baština daje manji porez. Prostom analizom deftera videćemo da vlasnici unutar istog sela imaju ista poreska opterećenja, s tim što su stanovnicima Borča ta poreska opterećenja veća od poreskih opterećenja koje plaćaju stanovnici Lipovca.

U Gruži su popisana četiri manastira: Vraćevšnica, Kamenica (Kamenac), Bečevac (Bečevica) i sv. Arhangel kod Lipovca. Od četiri manastira samo Vraćevšnica i Kamenac imaju kalućere. U manastiru Vraćevšnica popisana su tri kaluđera: kaluđer Mihajlo (Joksim)^[18], kaluđer Todor i kaluđer Pajsije (Toma). Prihod od poreza koji ostvaruje manastir iznosi 2.700 akči^[19]. Manastir Kamenac, za koji se kaže da se nalazi pored sela Čestin, ima dva popisana kaluđera – Vasila i Gavrila^[20] (Sava), a prihod od poreza iznosi 2.200 akči^[21]. Za manastir Bečevac kaže se da se nalazi pored sela Bečevac (Bečevica) i da je u ruševinama iako je obnovljen pre petnaest godina (~1725). Takođe, navodi se da sveštenik Pavle iz Rudničke nahije ima pravo raspolaganja tim manastirom, i da je manastir pust^[22]. Porez koji se ubira od manastira Bečevac iznosi 1.300 akči. Manastir sv. Arhangel je pust i od njega se ubira porez od 600 akči. Pored manastira u defteru nailazimo i na crkve po selima. Za seoske crkve koje su u većini slučajeva bile brvnare, stoji oznaka da su nove (cedîd). Crkve su popisane u selima G. i D. Knić i Vitanovac^[23].

U samom defteru popisana su i sela koja su se vodila kao halije i mezre. Zapravo u nahiji Lepenici popisano je 499 naselja od kog su 130 činele halije i mezre, dok je 369 sela bilo naseljeno (Slika 3)[24]. Spomenućemo samo nekoliko sela Gruže koja se vode pod terminom „selo“ iz kojih se ubira porez iako su pusta, poput Muhe, G. Lanara, Dragušice i D. Vraćevšnice. Selo Muha i G. Lanar više ne postoje. Saša Zarić navodi da se selo Muha nalazilo negde između današnjeg Knića, Raškovića i Vučkovice, dok se Lanar nalazio u ataru današnjeg sela Bare[25]. Da je ova pretpostavka tačna, potvrđuje nam i defter u kom se navodi da je selo Muha pusto bez raje i da njegovu zemlju obrađuju stanovnici sela Gornjeg i Donjeg Knića. Visina poreza koji se ubira od sela Muha iznosi 1.100 akči, G. Lanara 2.000 akči, Dragušice 1.100 akči, a D. Vraćevšnice 1.100 akči[26]. Kada bi se na osnovu podataka prikazanih u tabeli pokušao napraviti statistički presek, dobila bi se iskrivljena slika koja ne prikazuje realno stanje broja stanovnika. Razlog nerealne statističke slike jeste to što su u Tabeli 3 prikazana samo mesta u kojima su poimenično popisani muški poreski obveznici. Defter sadrži i sela u kojima, iz nekog razloga, nisu poimenično popisani stanovnici. Najpribližnija realnosti bi bila statistička procena poreske opterećenosti po domaćinstvu. Prostom operacijom deljenja ukupne poreske sume i broja upisanih, dolazimo do podatka da je na osnovu 582 popisana domaćina i 257.130 akči ukupnog prihoda od poreza, poresko opterećenje po domaćinstvu iznosilo 441,8 akči. Kako je visina poreza varirala u zavisnosti od kvaliteta zemlje i niza drugih parametara, ne može se ustanoviti zakonomernost u novčanoj sumi po domaćinstvu[27].

Kada je etnička strukture u pitanju, defter nam ne daje vrste podataka na osnovu kojih bismo eksplicitno mogli reći kojoj etničkoj grupi deo stanovništva pripada. Prevodom imena popisanih domaćina možemo zaključiti da u gružanskim selima dominira hrišćansko stanovništvo. Nema pomena muslimanskog stanovništva. Muslimani su živeli u gradovima dok su u okolnim selim imali svoje posede (čiftlike). Najučestalija imena koja se ponavljaju ne samo u Gruži, nego i u čitavoj Šumadiji, imena su poput Jovan, Nikola, Petar, Radoje, Radosav, Stojan, Stanoje. U manjem procentu pominju se imena poput Ivan, Ilija, Janko, Marko, Mihajlo, Radovan, Stefan, itd.

Pojava čiftlika u gružanskim selima nije zabeležena. Kako navodi Pavlović, pojam čift ili čif(t)lik u originalnom značenju podrazumeva površinu zemlje koju je moguće obraditi parom volova i koja se u slovenskom govornom području naziva još i baštinom (baştine)[28]. Međutim, Pavlović dalje navodi da se pojam čiftlik više vezuje za posed nastao u procesu čiftličenja, odnosno nasilnog preuzimanja mirijske zemlje date na korišćenje slobodnom seljaku pod obavezom redovnog plaćanja poreza. Čiftličenjem je zemljište privatizovano, a raja koja ne napusti posed pretvarana u zavisnu radnu snagu (bezemljaše), gubeći zakonom garantovanu okućnicu[29]. Kako pojam čiftlika nije ubeležen u Gruži niti u čitavoj nahiji Lepenica, ne znači da ga zapravo nije ni bilo. Jednostavno pisar nije obratio pažnju da upiše pojave čiftlika, kao što je propustio da ubeleži knezove u nahijama Valjevo i Morava-Rudnik[30]. Na pitanje čiftlika u Gruži vratićemo se kasnije.

Defter prikazuje i rodbinske veze između stanovnika. Odrednicom „sin“ i „brat“ koja stoji uz popisano lice, utvrđen je rodbinski odnos sa licem koje je prethodno popisano sa imenom oca ispod sopstevenog imena. Takve odrednice između braće i sinova pisale su se jedino u slučajevima kada osobe žive na istoj baštini. Dešavalo se da očevi i sinovi, ili braća, žive na različitim baštinama, pa samim tim nisu ni upisivane rodbinske oznake među njima. Dobar primer nalazimo u selu Guncati, gde je upisan knez Nedeljko (Miško) i Petar, njegov sin, pa je potom upisan Trifun (Miško), koji je nesumnjivo u rodbinskim odnosima sa knezom Nedeljkom. S obzirom da ovde Nedeljko i Trifun ne žive na istoj baštini, rodbinski odnosi nisu upisani.

Slika 3. Mapa naselja u nahiji Lepenici prema defteru Smederevskog sandžaka iz 1741. godine[31].

 Analiza poreskog sistema u defteru

 Analizom strukture poreskog sistema koji je zastupljen u defteru Smederevskog sandžaka iz 1741. godine saznajemo koje poreze je stanovništvo Smederevskog sandžaka plaćalo, kao i visinu poreskog opterećenja. U osnovi osmanskog prava bio je zastupljen çift-hane sistem^[32]. Zapravo, u samom defteru stanovništvo je bilo opterećeno oporezivanjem zemlje (harac-ı müvazzaf). Oporezivanje zemlje vršeno je kroz nekoliko različitih poreza kao što su ispendža (ispence), poseban porez na zemlju (resm-i zemin), porez na kriminalne prestupe, porez na udaju, badihavu i dr. Drugu grupu poreza činili su porezi na proizvode sa zemlje (harac-ı mukasem), odnosno ušur (öşür) koji je proistekao iz harača. Ušur se prikupljao od vinograda, voćnjaka, grožđa, livada, sena, bašte, povrća itd^[33]. Termin „ušur“ biće pojašnjen u tekstu koji sledi. Za analizu poreskog sistema uzmimo kao primer selo Ljuljake (Slika 4).

Slika 4. Faksimil originalnog dokumenta – stranica koja sadrži popis stanovništva sela Ljuljaci 1741. godine[34].

Transkripcija dokumenta[35]

 Karye-i  Lulyak  tābi’-i Lipanice

Knez Mihad Petko; Mato Vuk; İspaso Yakov; Mihaylo veled-i o; Angelko birader-i o; İstepan ?; Radosav briader-i o; İstanoy David; İliya birader-i  o; Yovan Radoy; Yovan Vuşko

Hasıl

İspence     Gendüm     Şa’ir          Çavdar        ‘Alef

neferan        keyl         keyl             keyl           keyl

11/275      56/392       40/280        24/168        8/56

Erzen     Öşr-i mısır ma’a fasulye        Şire          Öşr-i kendir ve kelem ve piyaz

Keyl                         600                   müddre                        280

8/56                                                     2250

Öşr-i küvvare    Öşr-i Meyve        Bid’at mea bojik    ‘Adet-i deştbani

240                  20                      210                         48

Resm-i bostan ve hime ve giyah                            Resm-i tapu-y zemin

160                                                            320

Mahsul-ı beytü’l-māl-‘āmme ve mal-ı gayib ve

mefkud ve yuva ve kaçkun ve gayri-ez ev-i abık

1000

Bad-ı heva ve resm-i ‘arus ve resm-i fuçi ve cürm-i

cinayet ve resm-i haymanegan

400

Asiyab nim sehm

bab

3/45

Yekūn: 6.800

Prevod dokumenta

Selo Ljuljaci, pripada Lepenici

Knez Mijat Petko[36]; Mato Vuk; Spaso Jakov; Mihajlo njegov sin; Anđelko njegov brat; Stepan ?[37]; Radosav njegov brat; Stanoje David; Ilija njegov brat; Jovan Radoje; Jovan Vuško.

-Prihod:

Ispendža     Pšenica     Ječam      Raž           Ovas

osoba           kejla           kejla       kejla          kejla

11/275          56/392        40/280    24/168         8/56

Proso       Ušur od kukuruza i pasulja      Šira             ušur od konoplje ,kupusa

kejla                              600                          Medri                           i crnog luka

8/56                                                                 2250                                280

Ušur od košnica            Ušur od voća      Porez na svinje i Božić         Poljačina

240                                      20                                  210                               48

Porez na baštu ogrevno drvo i seno                   Porez na tapije zemlje

160                                                            320

Prihod od opšteg bejtulmala, imanja odsutnih i nestalih lica, uhvaćene stoke, odbeglog roba i drugih odbeglih od kuća : 1000

Badihava, svadbarina, porez na vinsku burad, kaznene i kriminalne prestupe, porez na odbegle: 400

Porez na mlin-vodenicu : 3/45

Ukupno: 6.800

 Značenje pojedinih poreza[38]

 –Ispendža: “Oporezivanje zemlje (harac-ı müvazzaf) vršeno je kroz nekoliko različitih poreza. Čift resmi (çift resmi) plaćali su muslimani po glavi porodice, odnosno domaćinstva, dok su hrišćani plaćali ispendžu (ispence)”.

–Kejla: “Predstavlja mericu- jedna kejla sadrži 20 “oke”, dok vrednost “oke” iznosi 1,28 kg”.

–Ušur: “Pod ušurom (öşür) se podrazumeva desetina od poljoprivrednih proizvoda. Od vrste proizvoda zavisila je i visina poreskog opterećenja, koja je propisivana u kanunnami i kretala se u rasponu od 1/7 ili 1/8 do 5/10. Sam ušur je proistekao iz harača (harac)”.

–Šira Medri: “Predstavlja mericu, kao i kejla. Medra šire je imala 10 pinti, odnosno 44 oke (oka=1,28 kg)“.

–Bejtulmal: “Bejtulmal (beyt’ul-mal) predstavlja instituciju šerijatskog prava, koja u osmanskom poreskom sistemu podrazumeva, pojednostavljeno objašnjeno, vlasništvo sultana nad celokupnom imovinom koja ostane bez vlasnika”.

–Badihava: “Badihava (bad-ı heva) u osnovnom značenju podrazumeva zakon određene provincije na osnovu koga se kažnjavaju prestupnici koji nisu poreklom sa te teritorije”.

–Porez na mlin (Asiyab), koji se vodi po brojnom stanju − komadu (bab), odnosno žrvnju (hacer). Vodenice su zabeležene u jedanaest gružanskih sela.[39] Za pojedine vodenice upisana je odrednica „nim sehm“[40] što bi značilo da se vodenica delila po pola.

Gružanska sela u sastavu timara – prema „icmal“ defteru iz 1741. godine

Celokupna seoska obradiva zemlja u Osmanskom carstvu pripadala je državi i nazivala se mirijskom. Sultan je iz fonda državne zemlje vojnim i civilnim službenicima, kao platu, na korišćenje i uživanje dodeljivao zemljišne posede koji su se nazivali timari[41]. Vlasnik timara bi naplaćivao rentu od raje koja bi živela na njegovom posedu. Takođe, selo kao određeni posed mogao je da bude u vlasništvu više spahija. Kazali smo da čiftlici nisu spomenuti u Lepenici u „mufassal“ defteru iz 1741. godine. Međutim, na osnovu propisa koje je Porta izdala 7. juna 1741. godine, izvršena je podela zijameta i timara u popisanim nahijama Smederevskog sandžaka[42]. Na osnovu „icmal“ deftera koji je završen 5. avgusta 1741. godine saznajemo kome su podeljeni timari i koja sela su ulazila u njihov sastav. Zbog ograničenog prostora, ovde prikazujemo samo odabrane primere (Tabela 4).

Tabela 4. Odabrani primeri poseda koji uključuju gružanska sela u icmal defteru iz 1741. godine.

Knezovi u Gruži prema defteru Smederevskog sandžaka iz 1741. godine

 Knežina je bila upravna jedinica koja je bila uređena osmanskim pravom[47]. Na čelu knežine se nalazio obor-knez. Takođe, pored knezova, postojali su i primićuri. Dužnost primićura bila je služba čuvanja i štićenja vilajeta, pomaganje u skupljanju državnog imetka, jamčenje za harač raseljene raje i vojna služba po potrebi[48]. Knezovi su hijerarhijski bili iznad primićura, imali su veće nadležnosti i samim tim su bili direktno nadređeni primićurima. M. Pavlović u svojoj disertaciji navodi da nakon 1741. godine nema više pomena primićura, te smatra da je ova institucija iščezla i da su na teritoriji opstali isključivo knezovi[49]. Pod knežinom treba smatrati teritoriju koja je u nadležnosti kneza, dok kneževa baština predstavlja lični knežev posed – njegovo domaćinstvo ili zadrugu.

Analizom deftera Pavlović zaključuje da je usled ratnih operacija došlo do potpune razbijenosti knežina. Kako navodi, u mnogo većim selima nije bilo pomena kneza, dok se u selima koja su jedno do drugog bili upisani po jedan knez, što nas navodi na zaključak da je knez morao plaćati zakup za svoje zvanje i da je titula kneza nasledna[50]. Analizom pomenutog deftera može se zaključiti da je knežina obuhvatala između sedam i 15 sela. Međutim, kako navodi Pavlović, broj sela koja bi obuhvatila knežina morao je biti veći kod nahija gde je velika naseljnost i broj halija[51]. U pomenutom defteru, knez se ništa nije razlikovao od ostale raje^[52]. Nije bio oslobođen poreza, na osnovu deftera ne možemo da zaključimo da li mu je poresko opterećenje bilo umanjeno, ali u pogledu prerogativa, nije bilo većih odstupanja od običnog stanovništva. U defteru Smederevskog sandžaka iz 1741. godine u Gruži je zabeleženo pet knezova (Tabela 5)[53].

Tabela 5. Gružanski knezovi u defteru iz 1741. godine.

Na osnovu dokumenata koje je objavio Dimitrije Ruvarac saznajemo imena knezova koji su dali punomoćje „deputirima“ povodom održavanja srpsko-narodno crkvenog sabora, održanog 20. jula 1735. godine u Karlovcima, šest godina pre deftera iz 1741. godine: „Plenipotencija Eparhiji valjevskija, deputirtov kameralskih kragujevačkago dištrikta. Znatisja kako mi niže imenovati podložnici ot cesara opšče kupno dištrikt kragujevački i jagodinski šiljemo deputirta, i dajemo našu plenipotenciju vjerovanija radi našim potroškom, i ti naši deputirti, koji na sobor pohodjat, mi kmetovi veliki i mali dištriktov višeimenovatih, koja bi djela tamo satvorili, budemo u to prestati, i šiljemo ot kragujevačke naije Radoja Jelačića, a ot jagodinske naije Ratka Joaćimovića, Novaka Obradovića, staroga kneza ot kragujevačke naije. Naije kragujevačke selo Borač: + Knez Vujadin i knez Dragutin, sa svi Hristijani. – Selo Bečevica: + Knez Milovan Petrović i Vučin, sa svi Hristijani. – Brestovac: + Knez Aranit i Veselin, sa svi Hristijani. – Selo Lulac: + Knez Mijat i Mato, sa svi Hristijani. – Selo Runjani: + Knez Aleksa, sa svi Hristijani. – Selo Kikojevci: + Knez Nikola, sa svi Hristijani. – Selo Ramiće: + Knez Planoje, sa svi Hristijani. –Selo Drača: + Knez Filip, sa svi Hristijani. – Selo Lužnica: + Knez Milosav. […] Togo radi svoje krstove polažemo vmjesto pečat, ovim našim deputirtom višeimenovatim, što tamo idut, koja bi se dela na soboru sotvorila, za koju potrebu budut glagolati vmjesto ust naših, i svi pristajemo na toje. Dato u Kragujevcu Julija 17. 1735.“[54] U Rudničkom distriktu je popisan knez Desimir iz Crnuće, „sa svi seljani“[55].

Sticajem okolnosti, sačuvan je i godinu dana stariji spisak predstavnika seljaka koji od austrijske administracije traže određena pojašnjenja u vezi sa dažbinama koje treba da plaćaju: „Urkundl. geben in dem Cragujevazer District den 25 Marty Röm. Cal. 1734. dorf Luschniza + Milossaff Milakovich sambt allen unterhanen, Marcko Vuckovich knes; dorff Czumiz + Radoe Otassovich, Obrad Maistorovich mit ganzem abrest; dorff Beczeviza + Vucsina Ivanovich, Milovan Petrovich; dorf Runjani + Vitomir Aronovich, Alexa Radosavljevich; dorff Ljuljazi + Jovan Marcovich, Mihat Pekovich; dorff Mickovaz + Dobrivoj Schiffkovich, Boschko Stojanovich, Stanko Negojevich; dorff Schabar + Nicola Petrovich, Janja Radovanovich: dorff Vlachze + Stoscha Ristophojevic, Ivan Obradovich; dorff Saranovo + Stojan Milossaffljevich, Juriza Velimirovich, Stojadin Stojkovich Oberknes mit ganzem Cragujevazer District. Belgrad 1. May 1734; Taduxit Joannes Gurschiz Cal. Illyricus Interpres.[56]“

Pokušajmo sada da pronađemo pomenute knezove i u defteru Smederevskog sandžaka. Na osnovu spiska iz 1735. godine vidimo da u Borču žive knez Vujadin i knez Dragutin. U defteru iz 1741. godine u Borču je upisan Dragutin (Simo) i Nikola (Vujadin), pa sa velikom verovatnoćom možemo zaključiti da je Nikola sin pokojnog kneza Vujadina, i da Dragutin više nema titulu kneza. U selu Bečevica 1741. godine ne nalazimo ni Milovana, ni kneza Vučinu. U Brestovcu se pominje samo Aranit (Jovica) i njegov brat Stanko, takođe bez titule kneza. U selu Kikojevac nalazimo jedino Radula (Nikola), kao mogućeg sina kneza Nikole koji se pominje u spisku iz 1735. godine. U Donjoj Crnući pronalazimo Desimira (Marko), verovatno istog onog koji je pomenut 1735. godine, i njegovog sina Radonju[57]; Desimir nema titulu kneza. Ipak, najzanimljiviji je primer Ljuljaka, gde se u defteru iz 1741. godine spominju knez Mijat (Petko) i Mato (Vuk), iste osobe koje su spomenute 1735. godine. Mijat jedini ima titulu kneza. Ovaj primer utoliko je zanimljiviji zbog toga što se među potpisnicima molbe iz 1734. godine javlja Mijat Peković, ali i izvesni Jovan Marković – jer i danas u Ljuljacima postoji porodica Marković u čijem se porodičnom predanju pominju neki od ovih ljudi.

Naime, u svojoj knjizi o Gruži, Mihailo Dragić zabeležio je predanje porodice Marković: “Markovići 10 k. Doseljeni su u prvoj polovini 18. v. od Pive. Slava: sv. Jovan (pr. 24. juna). Istoriju ove familije stavio mi je u rukopisu na raspoloženje g. dr. Stevan Marković prof. Univerziteta, i iz rukopisa saopštavam sledeće. Po pričanju „đeda“ Ognjana (najstarijem članu Savi Markoviću), koji je bio slep od rođenja, ali je imao čiste oči, tako, da mu se slepoća nije primećavala, i koji je živeo 103 godine, a umro 1872 godine, porodica Markovića je po starini iz Pive u crnogorskoj Hercegovini iz plemena Pivljanina Baja. Pivljanin Bajo još u mladosti počeo je hajdukovati, zbog čega se nije ni ženio, te nije ni ostavio neposrednog potomstva. U zadruzi je imao 12 bratučeda (ili zadrugara) koje su Turci često uznemiravali, da bi im izdali svoga strica Baja. Jednoga dana pred veče dođu Turci njegovoj kući, gde zateknu 11 sinovaca Bajovih. Kako su ovi bili spremni za spavanje Turci ih sve povežu i tu zanoće sa namerom, da ih sutra dan na muke stave, kako bi im izdali Baja. No jedna žena iskrade se, te noću ode na bačiju, gde je kod stoke bio onaj dvanajesti bratučed Bajov i javi ovome o događaju. On odmah skoči te nađe Baja, izvesti ga šta je kod kuće i upita za savet. Bajo odmah sa družinom pođe kući gde zatekne bratučede povezane a Turke razuzurene i na spavanju, te ove potuku a bratučede veza oslobode. Kad je to svrešeno, Bajo kaže bratučedima: „Do sada ste svi bili na mome vratu, a od sada vama više nema ovde opstanka, jer će nam Turci ognjište razoriti, već svaki svoju ženu i decu uzmite pa bežite u svet i to najviše po trojica zajedno“, a on ostane te je i dalje hajdukovao i u jednom okršaju poginuo. Po toj naredbi njegovi bratučedi raziđu se kud-koji. Tako jedan od njih po imenu Vuk sa onim „Bačarem“ (što je se one noći zatekao na bačiji) i bratom Mrlješem dođe pravo u Lunjevicu (kod Gornjeg Milanovca), ali kako im se tamo nije dopalo, to Bačaj ode u Radmiloviće (u Gruži) gde je danas familija „Bačarevići“. Mrlješ ode u Toponicu, gde mu se familija neko vreme prezivala Mršljevići, a sad se po nekom popu prezivaju i Popovići, a Vuk, koji se prezivao Marković (da li je i on menjao prezime, kao i drugi, da ih Turci ne bi uhvatili i zbog dela Bajovih kaznili, ne zna se) naseli se u selu Ljuljacima, koje se i tada tako zvalo. U Ljuljacima ima sada Markovića 12 kuća, kojima svima kumuju Popovići iz Belog Polja. […] Vuk je imao sina Mata, koji se na Badnji-dan udavio u Gruži, koju je prelazio konjem, pa ga sante leda oborile. Vuk je sahranjen u „Majuru“ u Ljuljacima, gde i sada ima beleg. […]”[58].

Poređenjem predanja koje je zapisao Dragić i deftera Smederevskog sandžaka, možemo sa velikom sigurnošću reći da je Mato Vukov, koji se spominje u defteru, predak današnjih Markovića u Ljuljacima, odnosno barem jedan od njihovih predaka.

Slučaj Bratonožića iz Bečevice

Uprkos dragocenim predanjima koja je u Gruži početkom XX veka zabeležio Dragić, prava je retkost imati izvor prvog reda o doseljavanju ili poreklu neke porodice koja je već u XVIII veku bila nastanjena u Gruži. Zbog toga su od izuzetnog značaja dva nadgorbna kamena sa očuvanim natpisima iz Bečevice iz ovog perioda[59]. Stariji spomenik podignut je 1750. godine u spomen na „Joku Miloševića podretlom Bratonožića“, dok je mlađi iz 1774. podignut „Panteliji ishodi Bratonožić“. Dragić nije u Bečevici zabeležio Bratonožiće, ali mi pomoću osmanskog deftera ipak uspevamo da saznamo još jedan podatak o ovoj porodici. Tako su 1741. godine u ovom selu zabeleženi: Ivan Miloš; Jovan njegov brat; Vasil[60] Miladin; i Radojan njegov brat. Sada postaje jasno da je Joka Milošević, koji se pominje u natpisu sa spomenika, upravo Jovan, sin Miloša sa osmanskog deftera, a vidimo da je imao i brata Ivana.

Rezime

Sticaj istorijskih okolnosti koji je doveo do dve smene vlasti na prostoru Gruže rezultovao je nešto većim brojem izvora o pravoslavnom stanovništvu ove oblasti u prvoj polovini XVIII veka. Iz tame istorije mogu se izvući imena sveštenika, knezova, ali i običnih domaćina, što nam pomaže u pokušaju da razumemo ovo davno prošlo vreme. O njihovoj svakodnevici saznajemo iz njihovih molbi austrijskim vlastima, ali i iz tipova poreskih opterećenja sa kojima su se suočavali u osmanskom sistemu. Poznata su nam i imena vlasnika timara koji su u ovom periodu posedovali imanja u Gruži. Primer ljuljačkih knezova čija su imena iz deftera u saglasju sa porodičnim predanjem zabeleženim 170 godina kasnije, kao i primer sticanja dodatnog uvida u porodicu bratonoškog porekla koja je pre 270 godina podigla spomenik u Bečevici kao svedočanstvo svog postojanja, podvlače moguće načine upotrebe izvora koje smo mi ovde samo delimično predstavili. Da je određeni kontinuitet stanovništva ipak postojao, svedoče lica koja su popisana i u austrijskim dokumentima iz 1730-ih, i u osmanskom defteru iz 1741. godine. Paradoksalno je da period druge polovine XVIII veka, iako bliži sadašnjosti, ipak obiluje sa manje izvora o hrišćanskom stanovništvu ove središnje srpske regije.

The population in Gruža in the first half of the XVIII century

Summary

Due to historical circumstances that led to two transitions of government in Gruža, a slightly larger number of sources is available about the Orthodox population of the area in the first half of the 18th century. From the depths of history, the names of priests, dukes, but also ordinary villagers can be extracted, helping us in understanding this long-gone time. We learn about their daily life from their petitions to the Austrian authorities, but also from the types of taxes that they had to pay in the Ottoman system. We also know the names of the owners of the timars who owned property in Gruža in this period. The example of the knezes from Ljuljaci, whose names from the defters correlate with the family tradition recorded 170 years later, as well as the example of gaining additional insight into a family of Bratonožić origin that erected a monument in Bečevica 270 years ago as a testimony of its existence, underline the possible ways of using the sources that we only partially presented here. That a certain continuity of the population still existed is evidenced by the persons listed both in Austrian documents from the 1730s, and in the Ottoman defter from 1741. It is paradoxical that the period of the second half of the 18th century, although closer to the present, provides fewer sources about the Christian population of this central Serbian region.

Izvori (neobjavljena arhivska građa)

• AT-OeStA/FHKA AHK HF Ungarn VUG 43-4 Fasz. 4. Nr. 97a und 97b, Österreichisches Staatsarchiv
• KK.TTd.170,Başbakanlık Osmanlı Arşivleri

 Literatura

• Barjaktarević M. Dva podatka o doseljenim Bratonožićima u Gruži, Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu 17, 1954, 144–146.
• Garić Petrović G. Demografske prilike i mreža parohija u Beogradskoj eparhiji od 1718. do 1739. godine, Istorijski časopis 59, 2010, 267–296.
• Dragić M. Gruža, Naselja i poreklo stanovništva 10 – Srpski etnografski zbornik XXI, Beograd 1921.
• Đorđević M. „Kraljevstvo Srbija“ 1720–1739, doktorska disertacija, Niš 2013.
• Zarić S. Gruža i gružani u srpskoj istoriji, Knić 2022.
• Pavlović D. Austriska vladavina u severnoj Srbiji ( 1718-1739), po građi iz bečkih arhiva, Beograd 1901.
• Pavlović M. Vojno administrativno uređenje Smederevskog sandžaka 1739–1788, doktorska disertacija, Novi Sad 2016.
• Pavlović M. Opširni (mufassal) defter za smederevski sandžak iz 1741. godine: strukturna analiza, Istraživanja 25, 2014, 175–186.
• Radivojević T. Lepenica, Naselja srpskih zemalja 7 – Srpski etnografski zbornik XV, Beograd, 1911.
• Radosavljević N. Valjevska episkopija u „Izvešteniju“ iz 1735. godine, Glasnik IAV 31, 1997, 37–50.
• Ruvarac D. Protokol o plenipotencija svjaščenih i mirskih deputirov čto na sabor prihodili ljeta 1735. julija 20. ot svih eparhija, Letopis Matice srpske 165, sveska prva, 1891, 20–55.
• Stošić LJ. Srpska umetnost 1690–1740, Beograd 2006.
• Tričković R. Poreklo Nenadovića, naučni skup „Prota Matija Nenadović i njegovo doba“ 1978, Beograd 1985, 177–192.
• Tričković R. Beogradski Pašaluk 1687-1739, Beograd 2013.
• Tričković R. Organizacija uprave u Beogradskom pašaluku posle Beogradskog mira 1739. godine, magistarski rad, Beograd 1968.
• Ćirković S, Mihaljević R. Leksikon srpskog Srednjeg veka, Beograd 1999.

[1] Garić Petrović G. Demografske prilike i mreža parohija u Beogradskoj eparhiji od 1718. do 1739. godine, Istorijski časopis 59, 2010, 275.

[2] Zarić S. Gruža i gružani u srpskoj istoriji, Knić 2022, 93.

[3] Zarić, 93.

[4] Đorđević M. „Kraljevstvo Srbija“ 1720–1739, doktorska disertacija, Niš 2013, 33.

[5] Đorđević, 34–36.

[6] AT-OeStA/FHKA AHK HF Ungarn VUG 43-4 Fasz. 4. Nr. 97a und 97b, 28.

[7] Isto, 29.

[8] Radosavljević N. Valjevska episkopija u „Izvešteniju“ iz 1735. godine, Glasnik IAV 31, 1997, 43–45.

[9] Zarić, 95.

[10] Stošić LJ. Srpska umetnost 1690–1740, Beograd 2006, 25.

[11] Dragić M. Gruža, Naselja i poreklo stanovništva 10 – Srpski etnografski zbornik XXI, Beograd, 1921, 190–192.

[12] Radivojević T. Lepenica, Naselja srpskih zemalja 7 – Srpski etnografski zbornik XV, Beograd, 1911, 43–49.

[13] Tričković R. Organizacija uprave u Beogradskom pašaluku posle Beogradskog mira 1739. godine, magistarski rad, Beograd 1968.

[14] Tričković R. Poreklo Nenadovića, naučni skup „Prota Matija Nenadović i njegovo doba“ 1978, Beograd 1985, 177–192.

[15] Pavlović M. Vojno administrativno uređenje Smederevskog sandžaka 1739–1788, doktorska disertacija, Novi Sad 2016.

[16] Za Vitanovac navodi da je drugo ime Beli Potok(?) ili Belonić(?).

[17] U tabeli nisu uneta naselja koja su se vodila pod oznakom „sela“ od kojih se ubirao porez, a koja su bila pusta, kao ni mezre – uneta su isključivo sela koja su imala popisane stanovnike.

[18] U zagradi je upisano ime oca. Može da se čita i kao Maksim.

[19] (BOA) TKG.KK.TTd.170, 186 (u nastavku TTd.170)

[20] Može i Goril.

[21] TTd.170, 193.

[22] Isto, 220.

[23] Isto, 191, 215.

[24] Pavlović, 120.

[25] Zarić, 102.

[26] TTd.170, 221, 227, 241.

[27] Pavlović, 118.

[28] Isto, 147.

[29] Isto.

[30] Isto, 129.

[31] Pavlović, 313. Pavlović je konstruisao mapu naselja nahije Lepenice na osnovu popisanih naselja u defteru Smederevskog sandžaka 1741. godine. Mapa sadrži sva naselja koja se vode kao „selo“, ona u kojim ima popisanih meštana i ona koja su pusta.

[32] Pavlović, 147.

[33] Isto, 149–150.

[34] TTd.170, 185.

[35] Transkripciju i prevod uradio Kadir Demirel, master istoričar i doktorand sa Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi (AYBÜ).

[36] Može da se čita i kao Peko ili Niko

[37] Pisar nije verno preneo ligaturu, mogući prevod bi mogao biti „Radoicić“.

[38] Pavlović M. Opširni (mufassal) defter za smederevski sandžak iz 1741. godine: strukturna analiza, Istraživanja 25, 2014, 179–181.

[39] Vodenice su zabeležene u selima Ljuljaci, Vrbava, Lipovac, Borač, Knić, Oplanić, Čestin, Zakuta, Guberevac, Godačica, Vitanovac.

[40] Pavlović navodi da je u pitanju termin „nim sale“, odnosno da se porez naplaćuje od vodenice koja radi pola godine, dok Kadir smatra da je u pitanju termin „nim sehm“.

[41] Ćirković S, Mihaljević R. Leksikon srpskog Srednjeg veka, Beograd 1999, 729–730.

[42] Tričković R. Organizacija uprave u Beogradskom pašaluku posle Beogradskog mira 1739. god, magistarski rad, Beograd 1968, 21.

[43] Danas zaseok Ljuljaka.

[44] U selu Bare postoji mesto Gajčan.

[45] Nalazilo se kod sela Zakuta.

[46] U defteru se navodi da je drugo ime za Pajsijević, Kopljanica. Pošto je Pajsijević naseljen, ovo selo se verovatno nalazilo u njegovoj blizini.

[47] Pavlović M. Vojno administrativno uređenje Smederevskog sandžaka 1739–1788, 95.

[48] Isto, 95.

[49] Isto.

[50] Isto.

[51] Isto, 97.

[52] Tričković R. Organizacija uprave u Beogradskom pašaluku posle Beogradskog mira 1739. god, magistarski rad, Beograd, 1968, 184.

[53]TTd.170, 183, 185, 189, 194, 215.

[54] Ruvarac D. Protokol o plenipotencija svjaščenih i mirskih deputirov čto na sabor prihodili ljeta 1735. julija 20. ot svih eparhija, Letopis Matice srpske 165, sveska prva, 1891, 53–54.

[55] Isto, 55.

[56] Pavlović D. Austriska vladavina u severnoj Srbiji ( 1718–1739), po građi iz bečkih arhiva, Beograd 1901, 42–43.

[57] Može da se čita i kao Radoje.

[58] Dragić, 294–295.

[59] Barjaktarević M. Dva podatka o doseljenim Bratonožićima u Gruži, Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu 17, 1954, 144.

[60] Može i Vasilj.