Poreklo prezimena Ćuk

Poreklo bratstva Ćuk iz Like, opština Gračac (Lika)

PIŠE: dr Lidija Ćuk Jovanović

Identitet

Bratstvo Ćuk čini više porodica sa istim prezimenom, istom krsnom slavom – Sveti Nikola, i različitim porodičnim nadimcima.

U bivšoj Jugoslaviji porodice Ćuk sa kojima smo mi u bliskom srodstvu bile su naseljene u opštini Gračac i to u: Zrmanji, Vrelu, Palanci, Maloj Popini i naselju Kom/ Ruišta na Velebitu.

Prezime Ćuk je izvedeno od naziva slovenskog porekla za sovu malih dimenzija – pticu ćuk. Smatra se da je poput drugih zoonima naše prezime nastalo znatno ranije od prezimena po krvnom srodstvu i zanimanju i to na temelju psihološke potrebe za samoogledanjem u izabranom objektu prirode (Grujić R, Plemenski rečnik ličko krbavske županije, 2017, Krizmarić B., Porijeklo prezimena u Pregradi i okolici, 2007/.

Prezime Ćuk danas nose pripadnici pravoslavne, katoličke i islamske veroispovesti iz svih republika nekadašnje Jugoslavije. Porodično predanje i istraživanja mog oca Gojka Ćuka (1936 – 2004) govore da su neki od njih potomci bratstva Ćuk kome i mi pripadamo.

Na području opštine Gračac porodice sa prezimenom Ćuk su od davnina imale interne “špicnamete” – porodične nadimke – s izuzetkom moje porodice koja se “oduvek” prezivala samo Ćuk. Moj otac je govorio da: “…i danas svi Ćukovi iz Like, kad se međusobno upoznaju, pitaju se kojeg su nadimka”. Spisak nadimaka porodica Ćuk kao i mesta življenja pre raspada Jugoslavije navodim prema beleškama mog oca:

Ćuk Gavići – Ruišta  Ćuk Zukani – Ruišta, Ćuk Lakanovići – Ruišta, Ćuk Skele – Ruišta, Ćuk Puvače – Zrmanja, Ćuk Makleni – Zrmanja, Ćuk Bakule – Ruišta i Zrmanja.

Porodično predanje o poreklu prezimena Ćuk i naseljavanju Like

Predanje o burnoj prošlosti naših predaka sačuvalo se preko kazivanja mog pradede Milete Ćuka (rođen 1875. god.) koji je ovo predanje preuzeo od svog dede Jurgeša, Juraja Ćuka (rođen 1766. god.).

Naime, naši preci su trajno usvojili prezime Ćuk u vreme turskih osvajanja Balkana, išavši iz pravca (Stare) Hercegovine ka zapadu. Predanje kaže: “Da se dobro upamti i prenese svojoj deci i unucima da su Ćukovi uvek išli ispred Turaka i napadali ih sa one strane granice, samo noću kao što ptica ćuk izlazi iz svog skrovišta u lov samo noću”. Na tom putu, naši preci su dospeli u Dalmaciju, negde “iza Splita”.

U vreme “kada su Turci osvajali Beč” (1529. ili 1683. god. ?) deo bratstva Ćuk kome i mi pripadamo je pošao iz Dalmacije ka Lici i nastanio se na plodnom zemljištu kraj izvora reke Zrmanje. Istovremeno (ili nešto kasnije) su se odvijale i migracije drugih porodica Ćuk i to uglavnom u pravcu: Zagorja (okolina Zagreba), Slovenije (graničari) i zapadne Bosne. Porodice Ćuk naseljene u okolini Sinja su pre oko dva veka primile katoličanstvo (Acta Croatica; zapadnisrbi.com).

Prezime Ćuk u Vojnoj krajini

Naselivši se u Lici, naši preci postaju podanici Habzburške monarhije sa statusom krajišnika – “carskih slobodnjaka” : slobodnih ljudi vojnog staleža pod direktnom upravom dvora. Cena ovog izuzeća iz feudalnog karaktera kraljevine Hrvatske, bila je stalna kordonska služba i podređenost života vojnim obavezama.

Porodično predanje govori da su u Zrmanji u 17. veku po našoj direktnoj muškoj liniji rođeni: Jovan Ćuk, Nikola “Nina” Ćuk (rođen oko 1674. god.), Mihajlo “Zrile” Ćuk (rođen oko 1720. god.) i Dane Ćuk (rođen oko 1750. god.).

Uvidom u Popis zemljišnih poseda i “čeljadi” u Zrmanji iz 1712. godine vidi se da je registrovana i brojna porodica Ćuk koju su činili: sedmorica braće (starosti od 50 do 20 godina), njihovi punoletni sinovi i maloletna deca, kao i 22 osobe ženskog pola. Među braćom starešine bratstva, desetnika “Rachioui-a Chuk-a” spominje se i Nikola Ćuk, tada star 28 godina. U popisu imovine bratstva Ćuk navode se, pored okućnice u Zrmanji, i posedi u: “Dogliane” (Doljani?), Maloj Popini, “Ruistuo” (Ruišta), “Cerno Dol” i “Barich” (Kaser K. Popis Like i Krbave 1712. godine – Obitelj, zemljišni posjed i etničnost u jugozapadnoj Hrvatskoj, Prosveta; Zagreb, 2003).

U uvodu istog dokumenta navodi se da su u vojnu službu pozivani samo muškarci stariji od 16 godina iz mnogočlanih porodica sa posedima. Pri popisu se konstatovala postojeća imovina, a do nje se pre 1712. godine dolazilo: nasleđem, kupovinom, dodelom zemlje ili osvajanjem zemlje “sabljom” od Turaka. O sticanju poseda bratstva Ćuk u Popini, Zrmanji i Ruištima, Nikola Ćuk – Bakula kaže da je to zemlja: “…koju su (Ćukovi) zauzeli… prilikom svog dolaska na ove prostore uz pristanak tada nadležnih vlasti na ovim, tada praznim, prostorima” (Internet stranica Nikole Ćuka, “Koreni”).

Prema predanju krajem 17. veka, Mihajlo “Zrile” Ćuk (stariji od brata Save) napušta porodičnu zadrugu u Zrmanji i sa ocem Nikolom i sinom Danom se naseljava na uzvišenju iznad Zrmanje, tkz. Zrilinoj glavici, a kasnije u naselju Ruišta /Kom. U ovom delu predanje odgovara podacima sa sajta “Dinarsko gorje” kao i saznanjima porodice Tojaga gde se navodi da se naselje Ruišta/Kom formiralo tako što su prvobitni porodični katuni tokom tri veka postali stalna staništa sve brojnijih porodica: Ćuk, Tojaga, Grbić, Rakić i Jarić iz Podkomlja (Memories: Tojaga). Mada predanje to ne ističe, naseljavanje Ruišta se verovatno odvijalo prema starim običajima po kojima: “…kada se braća dijele, onda stariji izlazi iz rodne kuće isto kao kod pčela (gdje) izlazi stara matica sa rojem, a mlađe ostaju u košnici” (Nikola Ćuk – Bakula, Koreni).

Mihajla “Zrilu”” predanje pamti po unosnim tregovačkim poslovima po Dalmaciji ali i kao čoveka “lakog na oružju” od koga se nije “nikako” odvajao. Pamti se i njegova ženidba kada je morao da usmrti Turke napadače u njihovom pokušaju da mu otmu mladu.

U generaciji Mihajla “Zrile” Ćuka predanje spominje i njegovog rođenog brata Savu Ćuka (“Trnanjina”) kao i njegovu decu: Simata, Peru, Todora i Trivuna Ćuka.

Naredne generacije rađaju se u Ruištima – Komu: Jurgeš /Juraj, “Đuro” (rođ. 1766. god.), Maksim “Maća” (rođen oko 1835. god.), Mileta (rođ. 1875.god.) i Đuro Ćuk (rođ. 1907. god.).

Rođena braća Jurgeša Ćuka su i: Jovica, Damjan, Peruzan (Petar, Pero), Avram i Vaso Ćuk.

Porodično predanje pamti da je Avram Ćuk bio seoski knez ali i jatak čuvenog ličkog hajduka Laze Škundrića.

Imena i uzrast predaka iz generacije Juraja, Jurgeša Ćuka dobrim delom odgovaraju podacima o vojnicima sa Koma navedenim u Licaner 1770 Muster Lists tj. listi vojnika u sastavu Ličke regimente Austrijske imperijalne armije / Internet stranica Discovering Lika Ancestors, Dokument: Austrian Army, “Licaner 1770 Muster Lists”).

Naime, ovaj dokument sadrži podatke o imenima i datumima regrutacije Ćuk: Vase (1758. god.), Petra (1776. god.) i Jovana (1770 god.). U istom dokumentu od 1807. godine spominje se i Juraj (Jurgeš) Ćuk u dobi od 21 godine (1787).
U istom dokumentu od 1786. godine spominju se i Ćuk: Simo (Simat), 34 godine (1752. god.), Petar/Pero, 45 godina (1741), Todor, 21 godina (1765) i Trivun, 26 godina (1760).

Ovi podaci govore i da je većina Ćukova sa Koma regrutovana za potrebe artiljerije i izvidnice u vojnim pohodima austrijske vojske protiv Turaka ali i na tlu Mletačke Republike.

Predanje spominje i Daneta Ćuka, zvanog “Francez” koji je svoj nadimak stekao po povratku iz Napoleonovih osvajačkih pohoda.

U zadnjoj reviziji ove liste iz 1915. godine vidi se da su vojnici sa Koma sa prezimenom Ćuk dezertirali iz austrijske vojske.

Tokom Drugog svetskog rata, a prema listama nastradalih u NDH-a sa prezimenom Ćuk vidi se da su naši rođaci sa Koma listom bili aktivni učesnici NOB-a, a samo u jednom slučaju žrtve direktnog ustaškog terora (makroekonomija.org: Stradali u NDH sa prezimenom Ćuk).

U isto vreme Jakov (Milete) Ćuk, rođen na Komu, prva generacija kolonista, gine kao partizan u NOB-u na tlu Srbije.

Sumarno, gledajući unazad tri veka odnosno počev od 1712. godine pa sve danas, uz kraći period mirovanja od 1881. do 1915. godine, naši preci su konstatno bili vojno angažovani. Naime, u posleratnom periodu naše prezime se aktuelizuje u sastavu JNA, i to u prvoj generaciji Ćukova rođenih u Srbiji. Vazduhoplovstvo postaje profesionalni izbor mog oca, pilota Gojka (Đure) Ćuka koji ostaje upamćen, između ostalog, i po tome što je kao pitomac Vojne akademije među prvima leteo brže od zvuka davne 1957. godine (nosilac Zlatnog letačkog znaka VJ i članstva Mach Busters Club, Canadair Built F – 86 Sabre Jet,  tj. Kluba letača bržih od zvuka – Licenca Severnoameričke avijacije. Domen bezbednosti postaje profesionalno polje rada pukovnika JNA, Tomislava (Milana) Ćuka.

Za sada, završni delić istorijata vojevanja naše porodice pripada mom bratu, Vladeti (Gojka) Ćuk koji je tokom NATO bombardovanja 1999. godine bio aktivno vojno angažovan u odbrani naše zemlje.

Migracije porodica Ćuk

Migracije se u različitim vremenskim intervalima nastavljaju iz Ruišta – Podkoma i to u pravcu : Slovenije (okolina Kranja gde se odselio Mihajlov sin Milan Ćuk), Bosne (Srebrenica, gde se odselio Vaso “Vaslačanin” Ćuk 1875. god. i primio islam), Slavonije (Aleksandrovo, Bjelovar, Hrvatska gde se odselio Dane Ćuk 1908. god. – rođeni brat mog čukundede Maksima Ćuka).

Migracije mojih predaka sa Ruišta u 20. veku odvijaju se isprva u sklopu agrarne reforme Kralja Aleksandra te je u cilju jačanja južnih granica Kraljevine 1922. godine moj pradeda Mileta “Zila” sa brojnom porodicom raspoređen – naseljen na Kosovu (Požaranje, opština Vitina). Miletin mlađi brat Ilija “Ćić” ostaje na Ruištima. Ostaje da se o migracijama potomaka Ilije Ćuka govori posebno i drugom prilikom.

Miletini sinovi: Nikica, Đuro, Milan, Jakov (poginuo u Drugom svetskom ratu) i Dragiša Ćuk se u različitim periodima svog života naseljavaju u Beogradu.

Prvu generaciju Ćukova rođenih u Srbiji za sobom ostavljaju sinovi Milete Ćuka, i to : Đuro sa sinovima: Branislavom, Milošem, Gojkom, Njegošem i Radislavom, zatim Milan “Mile” sa sinovima: Vojislavom, Tomislavom, Ilijom i Maksimom kao i Dragiša sa sinom Milenkom.

Drugoj generacija Ćukova rođenih u Srbiji pripadaju moja braća: Vladeta (Gojko) Ćuk, rođen 1965. god., Branislav (Radislav “Račo”) Ćuk, Jakov i Vanja (Vojislav) Ćuk, te Matija (Milenko) Ćuk.

Migracije su nastavljene i u ovoj generaciji, te danas u USA žive Vanja Ćuk kao i Matija Ćuk.

Migracije porodica Ćuk sa nadimkom

Po saznanjima mog oca, posle Prvog  i Drugog svetskog rata a do pred kraj XX veka odvijale su se intenzivnije migracije drugih porodica Ćuk iz Like, čiji bi spisak sa mestom naseljavanja bio sledeći:

Ćuk Gavići – Srbija (Zemun i Vojvodina – Bački Gračac), ostali u Ruištima do “Oluje”;
Ćuk Zukani – Makedonija (Dorjan), Hrvatska (Vukovar), Srbija i to: Sjenica, Vojvodina Bačka Palanka, Kosovo – Požaranje, Vitina, Obilić, ostali u Zrmanji;
Ćuk Zolote: Zapadna Bosna, ostali u Zrmanji;
Ćuk Bakule: Srbija/Vojvodina – Banatsko Karađorđevo, Bački Gračac; Hrvatska (Pirovac), u Lici (Gračac), ostali na Ruištima;
Ćuk Makleni: Srbija – Beograd i Pančevo, u Lici (Gračac i Zrmanja);
Ćuk Lakanovići: Srbija – Bački Gračac, Beograd – Bežanijska Kosa i Kosovo (Požaranje);
Ćuk Skele: Srbija/Vojvodina- Bački Gračac i Bačka Palanka.
Dodala bih da su Ćukovi bez nadimka danas skoncentrisani u Srbiji – Beograd, Pančevo i Hrvatskoj (okolina Bjelovara).

Poznate ličnosti sa prezimenom Ćuk

Od poznatih ličnosti sa prezimenom Ćuk u svetu sporta navela bih uspešne srpske vaterpoliste, braću Marka i Miloša Ćuka. Miloš Ćuk (Novi Sad, 1990) je sa vaterpolo reprezentacijom Srbije osvajač Prvenstva sveta, Evrope i pobednik Olimpijskih igara 2016. i 2024. godine (Internet stranica: VK Radnički, Olimpijski komitet Srbije).

U domenu primenjene umetnosti (i humanitarnog rada) izdvaja se Sofija di Garofani, rođena Ćuk (detalji o radu i životu u: RTS, Tv lica, 2024).

U svetu nauke izdvajaju se: Ruža Ćuk (Gračac, Lika, 1949 – Beograd, 2007) kao jedan od vodećih srpskih istoričara pri SANU za oblast srednjeg veka i Dubrovnika (Prometej, E – knjižara).

Matija Ćuk (Beograd), astrofizičar – (SETI Institute, USA / RTS nauka: RTS lab. Minijatura, Matija Ćuk, o nastanku Meseca, 2023).

Nikola Ćuk (Gračac – Bruvno, 1860 – Zagreb, 1937.) bio je trgovac vinom, potom bankar i konzul Kraljevine Grčke u Zagrebu. Uz svog kuma Vladimira Matijevića bio je jedan od osnivača i dobrotvora Srpskog privrednog društva u Hrvatskoj. Dobrotvornom Fondu ovog društva doprinosili su i velikani poput Pupina, Tesle, Cvijića, a sve u cilju obrazovanja (bezmalo 40.000) nadarene, ženske i muške dece iz osiromašenih i obespravljenih srpskih porodica iz : Like, Banije, Slavonije, Korduna, Crne Gore, Srbije (privrednik.org, Spomenica Privrednikovoj dvadesetpetogodišnjici, Štamparija “Zaštitnik”, Beograd, 1923).