Manastir Bavanište, novi prilozi za istoriju

PIŠE: Saradnik portala Poreklo Ljubomir Boškov

Odlukom Hrizostoma (Stolića), Episkopa Banatskog, od 4. decembra 1996, bivša „vodica“, ili kapela, u Bavaništu, postaje muški Manastir Srpske pravoslavne crkve. Manastiru su tim povodom dodeljena i dva monaška lica. Posle proglašenja za Manastir započeta je velika obnova, kao i izgradnja potpuno novih objekata. U hramu, kao i trpezariji, urađen je živopis, koji do tada nije postojao. Izgrađen je novi konak za monahe, dve ulazne kapije, zvonara, automobilska okretnica, parkiralište, ograda, a gradi se i konak za goste. 

Put od vodice do Manastira

Predeo u bavaništanskoj Šumi, na padinama blago nagnutim ka jugozapadu, u potesu Majur, na kome se nalazi prirodni izvor „žive“ vode, još u dalekoj prošlosti je poštovan kao kultno mesto. Na tom prostoru odavno se međusobno sukobljavaju, a istovremeno dopunjuju i prožimaju, stara slovenska mitologija i kanoni Srpske pravoslavne crkve.

Naši slovenski preci u bivšoj Panoniji, a današnjoj Vojvodini, pre nego što su primili hrišćanstvo istočne crkve preko grčkih misionara, bili su mnogobošci. Na taj paganski period u njihovoj istoriji ukazuje nam i današnji toponim Bavanište. Poznato je iz mitologije da su Stari Sloveni svoja sveta mesta obeležavali grubo izrezbarenim drvenim kipovima svojih bogova. Slovenska reč balvan, bovan, ili bolvan, označavala je uspravno ukopane drvene kipove, kumire, njihovih bogova. Dakle, reč balvanište, bovanište, kasnije samo bavanište, bliže određuje mesto na kome se ti kipovi nalaze. Jedno takvo staroslovensko svetilište se najverovatnije nalazilo i u okolini današnjeg Bavaništa, koje je kasnije po njemu dobilo i svoje ime. Predpostavljamo da se ono nalazilo na mestu gde se sada nalazi Manastir. Poznato je iz istorijskih izvora, a to je mnogo puta potvrdila i arheologija, da je hrišćanska crkva prilikom pokrštavanja Slovena, u najvećem broju slučajeva, za svoje potrebe preuzela i njihova sveta mesta, neka odmah, a neka kasnije[1].

Po starim narodnim verovanjima, lekovita voda u kojoj žive, ili se oko nje okupljaju, natprirodna bića, nevidljivi demoni, misteriozne „kurfućice[2]“, zmajevi, „hale“, veštice, „milostive“ ili vile, može primenom propisanih magijsko-religijskih radnji da pomogne u izlečenju raznih bolesti. Takve vode su ranije masovno pohodili razni nevoljnici. Danas je to svedeno na najmanju meru. Umivali su se vodom, prali njome bolesna mesta, a krpe, ili peškire, sa kojima su to radili vezivali su o okolno žbunje. Verovali su da će se tako izlečiti i da će bolest, baš kao te krpe, ostati na granama grmlja. Vodu su pili na izvoru, a nosili su je i kućama. „Vodica“ je posle svih propisanih magijskih radnji darivana sitnim metalnim novcem. Ponekad bi se tu našao i pokoji srebrnjak. Sve je zavisilo od muke koja je mučila onoga koji je tražio leka. Izlečeni bolesnici su kao znak zahvalnosti na bunarima, ili izvorištima takvih voda, postavljali svoje porodične ikone, ili su gradili manja votivna (zavetna) obeležja. Te građevine su poprimale razne lokalne arhitektonske oblike. U Banatu, ovako uređeno kultno mesto narod je nazivao „vodica“.

U Bavaništu se do danas sačuvala samo jedna „vodica“ sa tekućom vodom. Meštani su je do proglašenja 1996. godine za Manastir, zvali samo „vodica“ u Šumi, ili „namastir“. Na severoistoku sela, sa desne strane lokalnog puta za Mramorak, odvaja se puteljak koji kroz „Vinograde“ i „Ključ“ vodi do bavaništanske Šume i Manastira. Na njemu se, stotinak metara od glavnog puta, sa leve strane, ispod žila jedne ogromne stare vrbe nalazi Čekićeva „vodica“. Za nju bi pre moglo da se kaže da je ručno kopani bunar sa promenljivom visinom podzemne vode nego izvorište. U sušnim periodima godine voda se povlači u dubinu zemlje pa bunar ostaje suv. Posle obilnijih kiša voda se pojavljuje, ali ne ističe kao izvor, nego njen nivo naraste skoro do površine zemlje[3]. Skoro sasvim trulo deblo stare vrbe je avgusta 2008. posekao novi vlasnik njive ne znajući da seče tabuisano „sveto“ drvo. Bratstvo Manastira Bavanište je rešilo da obnovi i oživi Čekićevu „vodicu“ pa je pored panja posečene vrbe već sledećeg meseca početa izgradnja manje građevine od pečene cigle malog formata na njenom mestu. „Vodica“je dobila ime po špicnamenu porodice Marjanov-Čekićev na čijem se imanju nalazila. Ova porodica se kasnije ugasila. U Šumi, nedaleko od Manastira, postoji još jedna trenutno zapuštena, ali za sada neimenovana „vodica“, koju bratstvo takođe namerava da oživi.

U Bavaništu je pored ove tri, postojalo još najmanje šest „vodica“. Neke od njih su u potpunosti uništene, tako da danas na njihovim mestima ne postoje bilo kakvi tragovi. Druge su devastirane i samo dobri poznavaoci mogu na terenu da prepoznaju mesta gde su se nalazile. Istraživanjem na terenu utvrdili smo njihova imena i mesta: Milovanova „vodica“ kod ciglane[4], Zujina „vodica“ na Crnoj Bari, Pajačeva „vodica“ u Zelenom sokaku, „vodica“ u Kraljevcu, „vodica“ u blizini Čardaka na putu za Dolovo i „vodica“ u Šarginici pored puta za Omoljicu.

Nastanak Manastira u vreme despotovine

Narodno predanje, na koje se poziva neimenovani autor propagandnog letka, izdatog 1997, po kome je Manastir u Bavaništu: „podignut … u XV veku, u vreme despotovine, za potrebe monaha i naroda koji je bežao od najezde Ismailćana-muhamedanaca, na Balkan, naročito posle maričke bitke i kosovskog boja[5]“ nije naučno potvrđeno. Na ilustrovanom karnetu, izdatom 2008, za turističke potrebe sa propratnim istorijskim komentarima, takođe neimenovani autor navodi: „Po predanju manastir je na ovim prostorima osnovan krajem XVI veka, a pominju ga u pisaniju manastira Pećke Patrijaršije[6].“ Oba podatka, koja se odnose na vreme osnivanja manastira, bez prethodne provere, prenose mnogi autori. Koliko je nama poznato, nijedan pisani spomenik iz tog vremena ne beleži njegovo postojanje. Sistematska arheološka istraživanja ispod kapele, kao ni u njenoj neposrednoj blizini, do sada nisu urađena. Arheološka iskopavanja, kao najsigurniji način za utvrđivanje vremena nastanka manastira, je još 1998. godine preporučio Nikola Vlajić, prvi istraživač[7] Manastira u Bavaništu.

Izgradnja prvobitne kapele

Izgradnjom manjih kapela na mestima votivnih građevina, crkvene vlasti su nameravale da izrazito narodne oblike ispoljavanja religioznosti, gde je dominirala stara slovenska mitologija sa mnogobrojnim magijsko-religijskim elementima, preusmere ka kanonski regulisanoj pobožnosti. Kada je bio u pitanju bogatiji darodavac, kao što je u našem slučaju, građeni su pravi manji hramovi.

Tako su i meštani Bavaništa, organizovani preko vojnih graničarskih vlasti[8] i crkvene opštine, na izvoru svoje lekovite vode, tokom 1857. i 1858. godine, sagradili malu crkvu, ili kapelu. Naime, po sačuvanom predanju, posle obimnih građevinskih radova na crkvi Uspenija Presvete Bogorodice u centru sela preostalo je nešto novca i materijala, koji je iskorišćen za izgradnju kapele u Šumi. O tome neposredno svedoči zapis Jovana Milkovića, paroha, u „Javoru“:

„Leto 1857. bude ista crkva u centru sela¹ ot zapadne strane produžena, i lepij novij toron, s bakarom pokriven i pozlatom obilnom, osobito lepo ukrašen.[9]“

Na licu (aversu) osnivačke zlatne ploče, pronađenoj 2004. godine prilikom građevinskih radova u oltarskom delu, predvukovskom ortografijom u osam redova ispisan je sledeći tekst:

„U ime s. troice sazidana e i posvećena ova kapela presvetoй bogorodicы lъta 1857. Za vreme G: Komp: Komandanta G: Kapetana Adolfa Eіhbergera i Gosp: Laйtn: Tіme StoAnova: Stefana Manoka: Zarіe Sarmeša: Petrovića i“

Na drugoj strani ploče (reversu) u četiri reda ispisan je nastavak:

„GG: Paroha Ιwana Mіlkoviča. Aksentіa i Mіhaйla Dimiča. troškomъ revnostnogъ i blag: Öbщestva Bavaniщkogъ.“

Na prvom mestu su zapisana imena vojnih starešina, pre svega „najstarijih“ po činu u mestu, „kompani komandanta“, kapetana Adolfa Eksbergera, i lajtnanta (poručnika) Time Stojanova. Zatim se poimenice navode tri lica neodređena po svom vojničkom činu, najverovatnije četnih kaplara, Stefana Manoka, Zarije Sarmeša i Petrovića. Za poslednjeg na spisku, kaplara Petrovića, sa velikom sigurnošću možemo da tvrdimo da se radi o Dimitriju-Miti Petroviću (1805-1876)[10], piscu još neobjavljene autobiografije: „Život moj, opisanije“. Kao predstavnici crkve, na reversu (naličju) ploče, navedeni su sveštenici, Jovan Milković[11] (došao iz Kovina), Aksentije i Mihailo Dimić.

Mnogi autori koji su pisali o Manastiru u Bavaništu, završetak gradnje kapele smeštaju u 1857, pa čak i u 1856[12]. godinu, Nasuprot njihovim tvrdnjama, sveštenik Jovan Milković, savremenik izgradnje, a čije se ime nalazi na zlatnoj ploči pronađenoj u temeljima kapele, u svom tekstu napisanom 25. maja 1859. za Javor jasno kaže:

„Nalazi se u opštinskoj šumi, nedaleko ot Bavaništa, nad izvorom jednim, mala, no vesma lepa, u gotičeskom štilu 1858. l. sazidana kapela, gdi ne samo mestni žitelji, no i iz udaljeni mesta pobožni hristijani na poklonjenie i molitvu dolaze[13].“

Na osnovu oba sačuvana teksta možemo sa velikom sigurnošću da zaključimo da je gradnja kapele započeta 1857, možda još i 1856, a da je u potpunosti završena 1858. godine.

Uticaj crkvenih vlasti

Odlukom Hrizostoma (Stolića), Episkopa Banatskog, donetom 4. decembra 1996. godine, a na osnovu Ustava Srpske pravoslavne crkve, član 30 bivša „Vodica“ u Bavaništu, ili kapela, postaje muški manastir Srpske pravoslavne crkve:

„Obnoviti davno zapusteli manastir Bavanište u blizini sela Bavanište, na mestu gde je ranije isti postojao (sada Vodica u narodu poznata kao ’Namastir’). Hram u obnovljenom manastiru je posvećen Rođenju Presvete Bogorodice i muški je manastir[14].“

Prilikom zasnivanja svetinje Episkop Banatski je Manastiru dodelio dva monaška lica, jeromonaha Rafaila (Golušina) i monaha Vasilija (Mitrovića). Monasi su u postojećoj kućici u blizini kapele, namenjenoj njenom „nadziratelju“, tek u proleće sledeće godine, 30. aprila 1997, zasnovali monašku zajednicu. Bratstvo Manastira, početkom 2008. godine, broji tri brata po veri, i ima nastojatelja (igumana), i po jednog jeromonaha i iskušenika. Nastojatelj Manastira je Rafailo (Golušin).

Do kraja decembra 2006. godine manastirskom bratstvu je pripadao jeromonah Dimitrije (Lazić)[15] iz Pančeva. Njemu je, počev od 1. januara 2007, povereno starešinstvo muškog manastira Vojlovica u Pančevu. Do 2007. Manastir su opsluživali parosi Svetouspenskog hrama iz Pančeva, a starešinstvo nad njim je imao Arhijerejski namesnik pančevački. Od 1964. godine, širenjem i daljom izgradnjom Rafinerije nafte u Pančevu, manastir se našao u njenom fabričkom „krugu“. Na osnovu obostranog sporazuma između Visariona (Kostića), episkopa banatskog, i Vilima Ušljebrke, direktora Rafinerije u izgradnji, u manastiru Vojlovica je ugašeno monaško stanište. „Konak je u vreme izgradnje služio kao upravna zgrada Rafinerije[16].“ Poslednji starešina Manastira u periodu 1941-1965 je bio iguman Danilo (Adamović).

U Bavaništu nije postojao običaj sahranjivanja oko kapele u Šumi, iako su zaslužni pojedinci do prve polovine XIX veka ukopavani u porti crkve u centru sela. Za potrebe sahranjivanja formirana su tri groblja na različitim krajevima sela, za svaku parohiju po jedno. Crkvene vlasti su napravile bar jedan izuzetak kada su dozvolile da čuvar svetinje bude sahranjen u blizini kapele. Na njegovom spomeniku piše:

„Ovde počiva Rab Božji, Jovan Jovanov, bi nadziratelj ovde kapele. Poživ.Še¹ 65 g. Predstav.Ši se¹ 1. dec. Šembra¹ 1866. S.Špomenik¹ diže zet i ćerka.“

Prikazi kapele na razglednicama

Prvu do sada poznatu fotografiju kapele ostavio nam je Karl Rehnicer „svetlopisac“ i izdavač „anzis karata“ iz Pančeva[17]. Ona se nalazi na jednoj od najstarijih razglednica Bavaništa koja je putovala 1903. godine. Neku godinu kasnije, ali sigurno pre 1910, razglednicu sa sličnim motivom izdao je Đorđe Jovanović, trgovac iz Bavaništa, vlasnik trgovine „Kod Srbijanca[18]“. Posle pionirskog rada ova dva izdavača u „zlatnom dobu“ razglednica, na početku Dvadesetog veka, tek posle 100 godina dobijaju sledbenike. Na početku Dvadeset prvog veka, bratstvo Manastira je u propagandne svrhe izdalo nekoliko serija razglednica u boji.

Velika obnova posle proglašenja za Manastir

Odmah po zasnivanju manastira počeli su i radovi na obnovi same kapele. Unutar hrama je postavljen mermerni pod i urađeno je podno grejanje. Zidovi su pripremljeni za živopis  koji je započeo Đorđe Popović, teolog i freskopisac iz Pančeva. Sagrađena je i časna trpeza, pošto u kapeli nije postojala.

Sama kapela ima krstoobraznu osnovu sa upisanim krstom i izrazito izduženim kubetom u preseku. Građena je u eklektičkom stilu, sa elementima koji karakterišu epohu romantizma, ali sa dominantno gotskim oblicima lukova na svim otvorima. Prvobitna građevina naknadnim dogradnjama nije u potpunosti izmenjena. Zadržala je svih osam izduženih prozora na kubetu i dva na bočnim zidovima. Proširenjem oltarskog dela (2004.) uklonjen je jedan slepi otvor na oltarskoj apsidi. Svi ti otvori u volumenu građevine jasno u prostoru ocrtavaju njen jednostavan i skladno ukomponovan arhitektonski sklop. Prilikom prve rekonstrukcije krova (1997.) umesto oštećenog pocinkovanog lima, postavljen je bakarni. Tada su, po oceni izvođača radova, kao stilski i kanonski neodgovarajuća, sa krova skinuta četiri stubića kvadratne osnove sa izrazito zašiljenim piramidalnim vrhom i metalnim krstovima na njima. Dogradnjom priprate 2002. godine i proširenjem oltarskog dela 2004. godine, kada su crkvi dodati đakonik[19], proskomidija[20] i apsida na čelu, spoljni arhitektonski izgled manastira u mnogome je promenjen. Prvobitna građevina je delo, za sada, nepoznatih narodnih majstora. Manastir je posvećen Rođenju Presvete Bogorodice (Mala Gospojina, 21. septembar).

Prvobitni mali ikonostas sa oslikanim carskim dverima koji su uradili duboresci iz Gornjeg Milanovca i četiri prestone ikone (Gospoda, Bogorodice, Sv. Jovana Krstitelja i Sv. Arhangela Mihajla) sinđela Stefana, pripadnika žičke ikonopisne škole, poklon su „grešnog monaha Vasilija (Mitrovića) iz manastira Svete Trojice u Ovčarsko kablarskoj klisuri kod Čačka[21]“. Dve prestone ikone, kao i ikone na carskim dverima, zamenjene su novim koje je ikonopisala monahinja Arsenija iz manastira Grgeteg na Fruškoj Gori. Iznad carskih dveri postavljeno je Raspeće, delo oca Stefana iz manastira Stubala.

Pored male kapije („kapidžika“) namenjene pešacima, sa desne strane betonirane staze koja vodi do manastira, u jesen 2003. postavljeni su temelji za zvonaru. Zvonara je završena 2004, a na spratu je postavljena drvena konstrukcija koja nosi zvono.

Na manjem uzvišenju („bregu“), istočno od kapele, nalazi se stari konak u kome je stanovao njen čuvar („nadziratelj“). Po ukazanoj potrebi služio je i za smeštaj težih bolesnika. Prvobitna zgrada je imala jednu sobu (4h4 metra), kuhinju (2h4 metra) i ostavu (1,6h4 metra). Zasnivanjem monaške zajednice (1997.) stari konak je postao pretesan, pa je na prednjem delu dozidana prostorija za prijem gostiju, koja ujedno služi i kao trpezarija. Tom prilikom je dograđena i jedna soba. Pozadi je dozidana još jedna soba, kuhinja i kupatilo. Kada zgrada novog konaka bude u potpunosti završena, bratstvo manastira namerava da poruši stari.

Postojeći manastirski kompleks je upotpunjen izgradnjom jednospratnog novog konaka sa približno 300 kvadratnih metara korisne površine. Temelji konaka su postavljeni u jesen 1999, da bi tokom 2000. bilo urađeno prizemlje sa prvom pločom. Naredne, 2001. godine u jesen, izlivena je i druga ploča. Pošto novca nije bilo, tek u kasnu jesen 2002. podignuta je krovna konstrukcija. Krov je patosan topolovim daskama i obložen ter papirom. U jesen 2003. konak je prekriven crepom koji je manastiru poklonila fabrika cigle i crepa „Toza Marković“ iz Kikinde.

U prizemlju konaka nalazi se freskopisana trpezarija, pekara i ostava. U proleće 2006. braća Grastić su počela rad na živopisu trpezarije. Tokom 2007. izgrađena je pekara i peć za hleb, opremljena je nova kuhinja, kao i kanalizacioni odvod. Na već izgrađenom novom konaku urađena je fasada sa izolacijom, a oko njega je postavljena betonska staza. Između velike kapije (namenjene za ulaz vozilima) i novog konaka počela je izgradnja još jednog prizemnog konaka za goste sa pet soba.

Krajem avgusta i početkom septembra 2007. godine, ispred Manastira i novog Konaka, naspram obe kapije, izgrađen je i asfaltiran plato sa automobilskom okretnicom, parkiralištem sa osam mesta za putnička vozila i jednim za autobus. Tom prilikom urađeni su i prilazni pešački trotoari od betonskih elemenata do male i velike kapije. Pre toga novim slojem asfalta širine tri metra je obnovljen već odavno ruiniran postojeći lokalni put koji povezuje magistralni put M-24 i manastirski kompleks. On počinje od ulice Sv. Save, kod NIS-ove benzinske stanice, nasuprot fudbalskog terena na „Vikaji“, a završava ispred manastirskih kapija. Pripremni radovi su počeli 23. avgusta, a postavljanje asfaltne podloge 29. avgusta. Znatno duži prilazni put do Manastira iz pravca Pančeva, koji vodi od centra sela i prolazi kroz ulicu Žarka Zrenjanina, ovoga puta nije obnovljen.

Rezime:

Predeo u blizini današnjeg Bavaništa, na kome se nalazi izvor „žive“ vode, još u dalekoj prošlosti je poštovan kao sveto mesto. Pretpostavljamo da se na njemu nalazilo i jedno staroslovensko svetilište. Stari Sloveni su takva mesta obeležavali grubo izrezbarenim kumirima, drvenim kipovima, odnosno balvanima, bovanima, ili bolvanima, svojih paganskih bogova. Dakle, slovenske reči balvanište, bovanište, ili bolvanište, bliže određuju mesto na kome se ti kipovi nalaze. Jedno takvo staroslovensko nalazište se najverovatnije nalazilo i u blizini današnjeg Bavaništa, koje je kasnije po njemu dobilo i svoje ime.

Bratstvo Manastira Bavanište se u svojim štampanim materijalima poziva na narodno predanje po kome je na mestu današnje kapele, sazidane 1857-1858, još u XV, ili XVI veku, postojao pravoslavni manastir. Manastir je prilikom Austrijsko-turskih ratova 1716-1718, navodno, do temelja porušen i više nije obnavljan. Koliko je nama poznato, nijedan pisani spomenik iz tog vremena ne beleži njegovo postojanje. Pošto do sada još nisu urađena sistematska arheološka iskopavanja ispod kapele, kao ni u njenoj neposrednoj blizini, ovu pretpostavku nije moguće dokazati.

Odlukom Hrizostoma (Stolića), Episkopa Banatskog, donetom 4. decembra 1996, bivša „vodica“, ili kapela, postaje muški manastir Srpske pravoslavne crkve. Tek sledeće godine, 30. aprila 1997, u novoosnovanom Manastiru Bavanište zasniva se monaška zajednica. Manastiru su dodeljena dva monaška lica, jeromonah Rafailo (Golušin) i monah Vasilije (Mitrović).

Formiran je manastirski kompleks, tako da su postojeći konak i kapela, posle obimnih rekonstrukcija, skoro u potpunosti izmenjeni. Izgrađeni su potpuno novi objekti: novi konak za monahe, dve ulazne kapije (jedna za pešake, a druga za putnička vozila), zvonara, zid i ograda oko celog komleksa, automobolska okretnica, parkiralište za putnička vozila i autobus, a gradi se i konak za goste.

Bratstvo Manastira je rešilo da oživi i dve devastirane „vodice“ u svojoj blizini. Na jednoj (Čekićeva „vodica“) u septembru 2008. je počela izgradnja manjeg objekta od cigle. U Bavaništu je do polovine Dvadesetog veka, pored ove dve, postojalo još najmanje šest „vodica“. I sam manastir je do 1996. godine bio „vodica“.

Literatura:

1. Boškov, LJ. 2004 Bavanište, plan mesta sa istorijskim kalendarom, Bavanište 2004, tekst na poleđini karte.
2. Vlajić, N. 1998 Manastir Bavanište, Glasnik Društva konzervatora Srbije br. 22, Beograd 1998, str. 91-93.
3. Đekić, M. 2001 Vodice u Vojvodini, Beograd 2001, str. 62.
4. Istorija srpskog pravoslavnog manastira Bavanište, Bavanište 2008, ilustrovani karnet, str. 1-12.
5. Jovanović, M. 2000 Srpski manastiri u Banatu, Zemun, Beograd 2000, str. 40-43.
6. Manastir Bavanište, Bavanište 1997, propagandni letak uprave Manastira, str. 1-4.
7. Milković, J. 1880 Građa za istoriju nekih banatskih sela, Opis sela Bavaništa, Javor, list za zabavu i nauku, Novi Sad 1880, str. 853-858, 889-892.
8. Sudarski, V. 2005 Skice zagubljene povesti, Pančevo 2005, str. 87-89.

Izvori:

1. Istorijski arhiv u Pančevu, Protokoli krštenih (1793-1810) i umrlih (1874-1885) Pravoslavne crkve u Bavaništu.
2. Tekst na osnivačkoj zlatnoj ploči sa imenima ktitora i upisanom godinom izgradnje kapele. Ploča je pronađena 2004, prilikom građevinskih radova u oltarskom delu kapele.
3. Razglednice Bavaništa sa motivima Manastira, izdate od početka XX veka, kao i one najnovije štampane do 2007. godine.
4. Kazivanje o „vodicama“ koje je Ljubiša Bugarin-Ćurak, čobanin (rođen 1935.), saopštio u dva navrata (juna 1995. i septembra 2008.) autoru teksta.

Fusnote:

[1] LJ. Boškov: Bavanište, plan mesta sa istorijskim kalendarom, Bavanište, 2004.

[2] Kurfućica je reč koja je na banatskim prostorima nastala kao jezički konglomerat rumunskog i srpskog jezika. Ona ima rumunsku osnovu-kurfuc i srpski nastavak –ica.

[3] Prilikom obilaska Čekićeve „vodice“ 23. septembra 2008, na dubini između 95-100 centimetara iskopane jame pojavila se bistra „bunarska“ voda. Bunar sa dimenzijama 40×30 centimetara pri dnu, je do tada bio samo malo vlažan. Pre toga, u periodu od 13. do 20. septembra, pala je kiša od 80 litara po kvadratnom metru.

[4] Izjave o Milovanovoj „vodici“, kao i o ostalim sa spiska, je u dva navrata (juna 1995. i septembra 2008.) dao Ljubiša Bugarin-Ćurak, čobanin, rođen 1935. godine.

[5] Manastir Bavanište, 1997, str. 2. Propagandni letak koji je posle osnivanja manastira štampala uprava sa namerom da prikupi novčana i materijalna sredstva za obnovu postojećeg konaka i kapele.

[6] Turistički karnet na 12 ilustrovanih stranica: Istorija srpskog pravoslavnog Manastira Bavanište, Bavanište, 2008, str. 1.

[7] N. Vlajić: Manastir Bavanište, Glasnik Društva konzervatora Srbije br. 22, Beograd, 1998, str. 93.

[8] Bavanište se od 1. januara 1774. do 1872. nalazilo u Vojnoj granici. Pripadalo je XII nemačko-banatskom puku (regimenti) sa sedištem u Pančevu.

[9] Časopis Javor, 1880, str. 856.

[10] Istorijski arhiv u Pančevu, Protokoli krštenih (1793-1810) i umrlih (1874-1885) crkve u Bavaništu. Dimitrije Petrović je kršten 8. novembra 1805, a umro je 27. februara 1876. godine. Svi datumi su navedeni po starom (julijanskom) kalendaru. U crkvenim knjigama je upisano ime oca, Arsenija, a za majku je zapisano samo „supruga ego majka“.

[11] Kasnije je porodica Milković izmenila svoje prezime u Miljković. Moguće je da su Joanikije (Milković), iguman manastira Vojlovice (1796-1822) i sveštenik Jovan Milković u srodstvu.

[12] M. Jovanović: Srpski manastiri u Banatu,Zemun, Novi Sad, 2000, str. 42. Isti podatak preuzima i objavljuje u svojoj knjizi M. Đekić: Vodice u Vojvodini, Beograd, 2001, str. 33.

[13] Časopis Javor, 1880, str. 857.

[14] Istorija srpskog pravoslavnog Manastira Bavanište, Bavanište, 2008, str. 6.

[15] Svetovno ime, Dragan, (otac Milan, majka Stanojka) Lazić, rođen 13.03.1968. Od 26.11.1992. do 01.06.2002. radi na svinjarskoj farmi „Nadel“ preduzeća „Stari Tamiš“ ad iz Pančeva kao poljoprivredni tehničar, matičar.

[16] Vitomir Sudarski: Skice zagubljene povesti, Pančevo, 2005, str. 88-89.

[17] Štampani natpis na licu (aversu) razglednice koja je putovala 7. decembra 1903. godine iz Bavaništa u Kovin jasno pokazuje ko je bio njen izdavač: 63295 Verlag von Karl Rechnitzer. Razglednica se nalazi u zbirci autora teksta.

[18] Kuća i danas postoji. Nalazi se u centru sela na Trgu Zorana Đurđeva i vlasništvo je porodice Dečermić. Navedena razglednica nije putovala i nalazi se u zbirci autora teksta.

[19] Đakonik je prostor, udubljenje, ili posebna prostorija u oltarskom delu gde se čuvaju crkvene utvari, predmeti neophodni za bogosluženje. O njima se po pravilu stara đakon.

[20] Proskomidija je mesto na kome se vrše pripreme za liturgiju (bogosluženje), odnosno pripremanje časnih darova (hleba i vina) za pričešće.

[21] M. Jovanović: Srpski manastiri u Banatu, Zemun, Novi Sad, 2000, str. 43.