Poreklo stanovništva sela Zavidince, opština Babušnica. Prema istraživanju saradnika portala Poreklo Miroslava B. Mladenovića Mirca, lokalnog etnologa i istoričara.
Reljef, položaj i poreklo.
Selo Zavidince je zaseljeno od stanovnika iz Crne Trave i Znepolja. Ime je dobilo po osnivaču sela Zavidi.
Predstavlja seosko naselje razbijenog tipa, koje leži u Gornjem Zaplanju, na nižim padinama Suve Planine (1810 m), između Kule (989 m), Gorunove glave (787 m) i Padeža (773 m), 23 km jugozapadno od opštinskog centra Babušnice.
Selo Zavidince osnovano je na mestu gde su pronađeni tragovi naseljenosti iz antičkog doba (ostaci građevina, keramike itd.). Pominje se u jednom spisku iz 1576/77. godine pod nazivom Zavidinče. Nakon oslobođenja od Turaka broji 57 domaćinstva i 440 žitelja (1879). Sa prvobitne lokacije, pored Manastirske reke, nakon Prvog svetskog rata, premešteno je na današnju lokaciju, bliže putu Gadžin Han – Babušnica.
Samo naselje Zavidince pripada opštini Babušnica, pirotskog okruga. Između ratova u 19-20. veku je često menjalo administrativno opštine (Vlasotince i Babušnica) i srezove/okruge (vlasotinački, jablanički, pirotski).
Zavidince je bilo ratarsko-stočarsko seosko naselje razbijenog tipa, od vrhova Kule i Gorunove glave u Lužničkom Zaplanju. Prostorno se razvija u visinskom pojasu od 400 – 500 metara nadmorske visine.
Naselje je podeljeno na 28 mahala: Brzince, Petkovce, Bušnjake, Tropšinjce, Tričkovce, Ivanovce, Karaberce, Boškovce, Jorkince, Dopavlovce, Lepojince, Selo, Cigan-malu, Živkovce, Čočince, Rajkovce, Barce, Vekince, Babaružance, Nešince, Babaperince, Zagorce, Buk, Vuštince itd.
Reke.
Reč ica Rdžavica ili “Rđavica” je rečica u jugoistočnom delu Srbije u opštini Babušnica. Rečica je dužine 11 km. Rečica izvire na padinama Suve Planine nedaleko od sela Bogdanovca. Rečica protiče pored sela: Bogdanovac, Zavidince, Malo Bonjince, Veleko Bonjince i Mezgraja a u reku Lužnicu se uliva u selu Svođe (zaselak Tropšinci).
Po legendi rečica je dobila naziv po boji vode i boji rečnog dna. Voda i dno često imaju boju rđe (ili “rdže”) pa zato i naziv Rdžavica. Rđa (“rdža”) je reč koja se u našim krajevima često koristi umesto reči korozija za boju korodiralog gvožđa.
Legenda o štapu (u zapisima o legendama za selo Crna Bara):
U selo Crna Bara (Vlasotince) u bari živeo crni bik, koji je povremeno izilazio i uništavao krave. Jedan govedar da bi odbranio kravu, sa svojim štapom udari po bika. U tom štapu je govedar čuvao zlatnike. Crnobarci su išli u vodenicu da melju žito u vodenicu rečice Rdžavica. Jednog dana jedan pomeljar je na donjem točku rečice primetio taj štap tog govedara iz sela Crna Bara, koji je ispod vode u izvoru izašao u viru vodenice rečice Rdžavica u selo Zavidince.
Poreklo i krsne slave.
Stanovništvo je u 19. veku doseljeno većinom iz Znepolju (Bugarska, do 1878. godine taj kraj srpskim življem je pripadao Srbiji, ali posle Berlinskog kongresa pripojen Bugarskoj. Srbi su posle odluke Berlinskog kongresa zaselili okruge: Pirotski, Lužnički, Zaplanjski, Vlasinski, Vlasotinačko-crnotravski). Po predanju mahala Zagorci nastala je od doseljenih Bugara.
– Rod Nešići, krsna slava Sv. Nikola, Sv. Jovan i Sv. Arhanđal, Sv. Petka. Starosedeoci poreklom iz Crne Trave (slave crnotravske krsne slave prema svom rodu).
– Rod Đurići, slave Sv. Jovana. Po jednom predanju poreklom su iz Makedonije (Prilep), a prema kazivanju Nenada Đurića (1967.g. s. Zavidince) potiču sa Zaplanja (s.Ostatovica), a doselili se iz Peći, prilikom seobe Srba pod Čarnojevićem;
– Rod Grozdanovići (Cincari);
– Rodovi Tričkovići, Zlatkovići Stanojevići, Milenkovići i Milošević (iz Leve Reke, Trn): iz okoline Trna (Bugarska), posle Berlinskog kongresa 1878.g. kao Srbi raselili se na jugu Srbije.
– Rodovi sa Vlasine: Stamenkovići, Petrovići, Stankovići, Radenkovići, Ilići;
-Rod Petkovići (okoline Bugarska);
–Rod Dinčići (iz Vlasine kod Vlasinskog jezera);
Obrazovanje i kultura.
U selu se nalazi manastir Svetog velikomučenika Georgija, poznat u narodu i kao manastir svetog proroka Ilije, četvorogodišnja osnovna škola (otvorena 1918., sagađena 1920, dograđena1969/70.g), spomen česma borcima palim u Prvom i Drugom svetskom ratu, dom kulture (izgrađen 1948. godine), zdravstvena ambulanta. U ataru naselja pronađeno je ležište betonita, kao i kamenog uglja.
Vremenom je značajno smanjen broj stanovnika, pa tako i broj učenika u osnovnoj školi .Samo su ostale četvorazredne škole u selima: Zavidince, Bonjince i Modroj Steni. Nekada su sela bila puna školskog žagora i đaci su dolazili sa sa svih strana u školu. Dobro se sećam iz 20. veka (zaplanjsko-vlasotinački moj rodni krak, podvukao autor M.M), kada su određene mahale iz sela Borin Dol (Džakmonovo), Svođa i drugih sela pohađale školu u selo Zavidince.
Pesma o selu Zavidince (preuzeto s Fejsbuka:
KUPINA JE SELO PREUZELA
Zaspalo je selo moje malo.
Ne budi se više godina,
Svi otišli, a ono učmalo,
Gorkom suzom tuguje za nama.
Kupina se njime razmnožila,
Iz nje samo vire ruševine;
Gde se vatra nije naložila,
Prošlo je mnogo vremena,
bilo je mnogo vremena.
Zarastaju rodni nam pragovi,
Jedva može kraj njih se da prođe,
Nestaju nam svi naši tragovi;
Retko neko na ognjište dođe.
I ko dođe ne ostaje tamo,
Šta da radi kraj takve divljiine;
Obilazi grobove još samo,
Što čuvaju naše dedovine.
Zalud su se dedovi mučili,
Da ostane nešto unucima;
Zalud svoje njive su krčili;
Kad sve ode krupnim koracima.
Preuzeto s fejsbuka 12. oktobra 2022. (NikolaSKorica)
Običaji i igre.
U selo se gajilo voće i čuvale pčele. Tako kada dođe jesen pekla se rakija i spremala za svadbe i slave. Devojke su u toku zime plele, tkale i spremale dar za miraz i udaju. Na vašarima i saborim vodila narodna kola, takmičilo se u toku sa stokom u bacanju kamena sa ramena. Deca igrala se drvenim igrama “gigaljama”, sa kojima se prolazili nabujali potoci.
Čuvala se stoka i sa ovcama pevale devojačke Lirske pesme. Pored radova u polje, krajem 20. i početkom 21. veka se brale gljive: vrganji i lisičarke po hrastovoj šumi i od toga dobro zarađivalo.
U selo u prošlosti su “izvodeni” svi običaji vezani za verske praznike: Božić. Uskrs, Đurđevdan, svadbeni običaji i izvodili obredni običaji sa obredniskih pesama. Kao pečalbari ciglari, Zavidovci su dolazili za vašare u susednim selima Bonjince (Pantale), Svođe (Sv. Petka- trnovska) na Petrovdan, na vašar u Grnčar i druga sela.
Naročito se pevalo u vreme žetve, kosidbe u toku leta, a kada se u toku jeseni i zimi udavalo i ženilo i na krsnim slavama, onda uz starinsku pesmu se orila pesma, bilo je to veseo narod koji je bio pun radosti i u nemaštini.
Zanati, ciglarstvo.
U selo mahom se odlazilo u pečalbu, ciglarima. Išlo se u Bugarsku, Vlašku, a u 20. i 21. veku i po bivšim republikama i pokrajinama. Prvo se izrađivala ručna cigla, crep i đeremida. Radilo se kao “četvorka”: majstor-desetar-dvojka ili sa jednim ili duplim kalupom (koji je sekao ciglu), kaldžija (pravio kal-blato od ilovače i terao na astal, da bi posle „sečenja“ u kalupima raznosači nosili i prostirali. Posle sušenja uveče se cigla denula u kope, pokrivala papratom zbog kiše.
Teško se podnosio ovaj težak zanat, koga su lužničani (iz Zavidinca) teško podnosili. Radilo o se od svanuća do mraka, a posle “denule” suve cigle u kope da se napravi mesto za naredni dan. Spavalo se pod venik na košenu travu. Bio je to najteži posao za siromahe iz ovoga kraja.
Pisac ovog članka je i sam bio ciglar ručne cigle i crepa, a moja generacija u drugoj polovini 2o. veka osetila je te muke, jer se trebalo pokositi livade, zdenuti u stogove sena, izvrši vršidba i onda u pečalbu-ciglarima; kako bi se zaradi neki dinar za školovanje (podvukao autor M.M).
U selu su postojali majstori: kovači, stolari, južjari, muzikanti, ćumurdžije, majstori za izradu grabulja i vila od drveta.
Istorija.
U svim ratovima poginulo je 102 stanovnika: u Otadžbinskom ratovima (od 1912-1918. godine) poginulo je 57 stanovnika i u Drugom svetskom ratu 45 stanovnika. Aprila 1942, i oktobra 1944.godine selo je bilo zavijeno u crno, kada su bugarski fašisti i nemački avioni streljali i pobili 15 stanovnika.
Demografija.
U naselju Zavidince živi 452 punoletna stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 54,3 godina (51,8 kod muškaraca i 56,8 kod žena). U naselju ima 208 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,42. Stanovništvo je srpsko (slavi Sv. Nikolu, Sv. Jovana i Sv. Stefana), a seoska slava je Spasovdan. Stanovništvo je starosedelačko i doseljeno u 19. veku iz Crne Trave.
Prema popisu iz 2011. godine u naselju živi 359 stanovnika, što ukazuje na vidljivo smanjenje prema popisnim godinama i ukazuje da je proces depopulacije duboko pogodio ovo naselje. Procena je da će u 2021. godini u selu biti 242 stanovnika.
Ovo naselje je velikim delom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je pad u broju stanovnika.
Grafik promene broja stanovnika tokom 20. veka
Godina Stanovnika
1948. 1.369
1953. 1.419
1961. 1.335
1971. 1.119
1981. 926
1991. 714
2002. 503
Etnički sastav prema popisu iz 2002:
Srbi – 488 (97,01%)
Romi – 11 (2,18%)
Bugari – 1 (0,19%)
Nepoznato – 3 0,59%
Stanovništvo prema polu i starosti:
m ž
? 0 1
80+ 11 21
75—79 17 27
70—74 29 20
65—69 35 47
60—64 34 40
55—59 20 10
50—54 9 14
45—49 10 13
40—44 11 4
35—39 8 7
30—34 13 8
25—29 16 9
20—24 11 2
15—19 4 8
10—14 7 8
5—9 10 7
0—4 7 5
Prosek : 51,8 56,8
IZVORI: Tihomir S. Milojković, Lužnica u prostoru i vremenu, Niš, 2015; Selo Zavidince, grupa s Fejsbuka, 2023. godine; Vikipedija (selo Zavidnce); Miroslav B. Mladenović Mirac, iz objavljenih knjiga iz etnologije etnografije, Vlasotince (20/21.vek)
PRIREDIO: Miroslav B Mladenović Mirac, 29. jul 2023.g. Vlasotince
-270x270.jpg)
Komentari (0)