Na današnji dan: Štampana prva knjiga na srpskom “Oktoih prvoglasnik”

4. januara 1494. – Prva srpska štamparija na Cetinju štampala prvu knjigu na srpskom jeziku – “Oktoih prvoglasnik” Đurđa Crnojevića i štampara Makarija, jednu od najviše korišćenih bogoslužnih knjiga u Srpskoj pravoslavnoj crkvi.

Oktoih – osmoglasnik, štampan u 4. januara 1494. u Obodskoj štampariji. Dimenzije 254 h 186 mm, obim 269 listova (538 strana). Štampan je na papiru u dve boje (crna i crvena), u stilu renesanse. Ukrašen inicijalima i zastavicama, na naslovnoj strani zastavica sa ukomponovanim grbom Crnojevića i inicijalom P. Štampanje i ukrašavanje Oktoiha izvelo je sedam monaha pod budnim okom jeromonaha Makarija u Obodskoj štampariji. Štamparija je poznata kao Štamparija Crnojevića, prva južnoslovenska ćirilična štamparija i prva državna štamparija u svetu. Oktoih je štampan u relativno velikom broju, od čega je do danas sačuvano 105 primeraka. To ukazuje želju izdavača da knjiga bude distribuirana i u okolne prostore.

Đurađ Crnojević je bio obrazovan čovek i ljubitelj knjige, svestan da knjiga ima večni smisao i značaj. Izum tehnike, štampariju za pečatanje knjiga podario je svome narodu kao nastavljač i naslednik slavnih prethodnika.

Ovo kulturno-istorijsko i patriotsko delo je imalo za cilj da štampanje knjige nadomesti, u vreme turskih osvajanja, razaranja ugašene skriptorije u crkvama i manastirima.

Iz tipografije Crnojevića štamparije izašlo je, koliko se do sada zna, pet dela:

1. Prva ikunabula – Oktoih prvoglasnik, štampan tokom 1493, godine, a završen 4. januara 1494. godine.

Oktoih je najznačajnija, najsadržajnija i najviše korišćena bogoslužna knjiga pravoslavne crkve, nastala još u osmom vijeku.

2. Oktoih petoglasnik, štampan verovatno u toku 1494. godine je druga knjiga i logičan nastavak prethodne. On je prva ilustrovana južnoslovneska knjiga koja je sačuvana samo u fragmentima koji čine jedva 1/6 knjige.

3. Treća po redu, a najveća po obimu je knjiga Psaltir s posljedovanjem, koja je s tehničke strane najsavremenija, a naročito se ističe po lepoti naslovnih slova i inicijala.

4. Naredna knjiga je Molitvenik, koja je prvobitno sadržavala tekstove liturgija za posebne potrebe i ona je sačuvana samo u fragmentima.

Najpotpuniji je onaj iz manastira Trojice u Pljevljima koji sadrži 184 stranice.

5. Poslednja poznata Crnojevića ikunabula je Četvorojevanđelje, štampano verovatno 1496. godine. Do sada nije pronađen nijedan primerak ove knjige i o njemu se saznaje na osnovu podataka da je prepis „izvod od formi Crnojević od složenija Makarija” urađen 1548. godine u Buđenovcima u Sremu.

Pored navedenih knjiga smatra se sa razlogom da je u Crnojevića štampariji „bilo još i više ali da nijesu pronađene”. Od dvadesetak bogoslužnih knjiga istočne crkve u Crnojevića štamapriji bilo bi mesta i za druge knjige osim navedenih.

Nažalost, Đurađ Crnojević (slika desno) nije imao previše vremena ni kao vladar Crne Gore, ni kao osnivač prve državne štamparije na jugoistoku Evrope. Pod najezdom moćne Turske vojske morao je napustiti zemlju 1496. godine, kada i štamaprija prestaje sa radom. Pretpostavlja se da je Đurađ štamapriju ostavio u Kotoru, u dvorcu Crnojevića. O slovima iz te Štamparije govori i Jerolim Zagurović – Kotoranin 1569. godine (L. Ćurić, „Psaltir iz 1569. i Trebnik iz 1570, Jerolima Zagurovića”, susreti bibliografa 84, Inđija 1985. 63).

Prvi crnogoski štampar, koji je odštampao sve knjige iz Crnojevića Štamparije bio je štamapar Makarije, osobiti majstor „da mu je teško bilo naći takmaca u južnoslovneskom svijetu, čak i među najboljim štamparima”. (B. Šekularac 500 godina Obodske Štamaprije, 38) (slika 41. str.)

Makarije je bio glavno tehničko lice i rukovodilac Štamparije, a radio je sa još 7 majstora. Pretpostavlja se da je štamparsku veštinu učio u Veneciji. Bio je ne samo talentovani štamapar već i daroviti i uman mislilac i bogoslov.

Kada je 1496. godine Đurađ Crnojević pred turskom najezdom napustio Cetinje i Crnu Goru prestala je sa radom i Štamparija ali su ostale knjige, štampane u njoj kao moćni svedok vremena koje se osim kvalitetne dvobojne štampe ističu i umetnički veoma uspelim ilustracijama, što im obezbeđuje primat među staroštampanim knjigama.

Više o dinastiji Crnojevića pročitajte OVDE.

IZVOR: SRNA, RTS, stamparijaobod.com

PRILOG: Digitalizovan primerak knjige “Oktoih prvoglasnik” iz fonda Digitalne biblioteke Matice srpske možete da pogledate OVDE.