Godine 1859. ruska Carska akademija nauka u Sankt Peterburgu objavila je zbornik radova pod naslovom Bosna, Hercegovina i Stara Srbija, koji je priredio Aleksandar Fedorovič Giljferding, ruski naučnik, istraživač i putopisac, a od 1856. do 1859. godine i ruski konzul u Bosanskom pašaluku. Osim Giljferdingovog dela Putovanje u Hercegovinu, Bosnu i Staru Srbiju, koje zauzima centralno mesto ovog izdanja, u zborniku je objavljeno još nekoliko manjih radova srpskih autora. Jedan od njih, koji i zaključuje zbornik, je prilog koji je sastavio arhimandrit Nićifor Dučić, a koji nosi naslov Pokušaj statističkog opisa Trebinjskog, Prijepoljskog, Pljevaljskog i Nevesinjskog okruga u Hercegovini. U članku je Dučić predstavio sastav i brojnost stanovništva naseljenih mesta pomenuta četiri hercegovačka okruga, a te podatke je u svom radu delimično iskoristio i Giljferding.
Naslovna strana Giljferdingovog zbornika i prva stranica Dučićevog rada.
Iako je srpski prevod Giljferdingovog rada Putovanje u Hercegovinu, Bosnu i Staru Srbiju objavljen 1972. godine u izdanju Izdavačkog Preduzeća “Veselin Masleša” iz Sarajeva, pomenuti rad Nićifora Dučića nije nikad predstavljen našoj javnosti na srpskom jeziku i do danas je prošao prilično nezapaženo. U samom radu ne stoji navedeno kada je pisan, ali je iz konteksta jasno da je to moglo biti 1858. ili 1859. godine, s obzirom da se Dučić u njemu poziva na drugi tekst koji je pisao 1858. godine, a da je sam rad objavljen 1859. godine. Dučić ga je dakle pisao u vreme dok je još uvek bio jeromonah (kako se i potpisao na kraju članka) i boravio u manastirima Duži i Žitomislić.
Rad ima poseban značaj jer je jedan od retkih izvora koji prikazuje strukturu stanovništva Hercegovine sredinom 19. veka. Godine 1851. u Bosni i Hercegovini počinju po prvi put da se izrađuju tzv. nüfus defteri, popisne knjige stanovništva po uzoru na evropske, u kojima su poimenice beleženi svi muški stanovnici, prvenstveno zbog poreza i vojne obaveze. Ovi popisi su uvedeni kao jedna od novina koje je doneo tzv. Tanzimat – serija zakonskih reformi sprovedenih u Osmanskom Carstvu između 1839. i 1876. godine sa željom da se osavremene i konsoliduju njegovi društveni i politički temelji. Uvedene novine i promene, uključujući i novi način popisa, nailazili su na veliki otpor muslimanskog stanovništva, jer je sa njima ono gubilo brojne dotadašnje privilegije i u mnogim pravima i obavezama bivalo izjednačeno sa nemuslimanima. Po nalogu sultana, u Bosni i Hercegovini Tanzimat je počeo da sprovodi Omer-paša Latas 1850. godine. Te godine dolazi do pobune bosanskog begovata u kojoj se posebno ističe Ali-paša Rizvanbegović, kapetan stolački i vezir hercegovački, koji do tada praktično samostalno vlada Hercegovačkim pašalukom. Naredne, 1851. godine Omer-paša Latas okončava pobunu begova a vladavina Ali-paše Rizvanbegovića se završava njegovom smrđu, te Hercegovina gubi status ejaleta i ponovo postaje deo Bosanskog pašaluka. Ne želeći da dalje podgrejava nezadovoljstvo hercegovačkih muslimana Omer-paša odustaje od sprovođenja popisa u Hercegovini. Tako je Hercegovina ostala jedan od regiona koji popis iz 1851. godine većim delom nije obuhvatio, iako neke oblasti (poput nahije Neretva, odnosno Konjica) jesu popisane.
Nićifor Dučić u svom radu na početku daje sumarne brojeve domaćinstava i muških glava za 15 hercegovačkih okruga za koje kao izvor navodi turski popis iz 1851. godine. S obzirom da, kao što je prethodno pomenuto, poimenični nüfus defteri 1851. godine za Hercegovinu nisu rađeni, ostaje otvoreno pitanje koji defter je Dučić koristio kao izvor ovih podataka.
U nastavku rada Dučić predstavlja podatke o verskoj strukturi, broju domaćinstava i stanovnika pojedinačno po naseljima za četiri hercegovačka okruga – Trebinjski, Prijepoljski, Pljevaljski i Nevesinjski. Za razliku od sumarnog pregleda brojnog stanja stanovništva po okruzima u ovom slučaju je kao izvor podataka koristio informacije dobijene od srpskog pravoslavnog sveštenstva i seoskih glavara. Statistički podaci koji su predstavljeni su nepotpuni, jer ne obuhvataju sva naselja pomenuta četiri okruga, ali u nedostatku pouzdanijih svakako daju dobar prikaz stanja na terenu sredinom 19. veka.
U nastavku sledi prevod Dučićevog rada na srpski jezik. Za naselja koja se u njemu pominju korišćena su današnja imena, čiji su nazivi u nekim slučajevima u originalnoj ruskoj transkripciji pisani nešto drugačije. U slučaju mesta koja predstavljaju zaseoke u uglastim zagradama je u nastavku upisano ime administrativne jedinice (grada ili sela) kojoj naselje danas pripada. Neka naselja koja se pominju u radu danas su podeljena na dve administrativne jedinice, obično na “Gornje” i “Donje” selo, što je takođe naznačeno u zagradama iza naziva naselja. Gde se činilo važnim, u prevodu su umetani komentari prevodioca-priređivača. Prevod je prilagođen prezentaciji na internet stranici, pa negde u formi minimalno odstupa od originala.
Velibor Mihić
Pokušaj statističkog opisa Trebinjskog, Prijepoljskog, Pljevaljskog i Nevesinjskog okruga u Hercegovini
Autor: Jeromonah Nićifor Dučić
Hercegovina, koja ima oblik duguljastog i prilično uskog paralelograma, naklonjenog od severozapada ka jugoistoku i ograničenog sa severa i istoka Bosnom, sa zapada Dalmacijom, sa juga Crnom Gorom i ponovo delom Bosnom (Novopazarskim sandžakom), podeljena je na 15 okruga (nahija ili kadiluka). Evo njihovih imena sa brojem domova i žitelja muslimanske i hrišćanske veroispovesti, prema turskom popisu iz 1851. godine [O značenju ovih brojeva bilo je reči je u članku: „Bosna na početku 1858. godine.“]. Okruzi se nabrajaju od severozapada ka jugoistoku:
| Okrug | Muslimani (domovi) |
Muslimani (muške duše) |
Hrišćani (domovi) |
Hrišćani (muške duše) |
|---|---|---|---|---|
| Duvno | 173 | 665 | 555 | 2.511 |
| Ljubuški | 397 | 1.275 | 2.096 | 7.577 |
| Konjic i Mostar | 1.323 | 3.795 | 2.611 | 9.001 |
| Blagaj | 291 | 946 | 153 | 570 |
| Počitelj | 158 | 799 | 386 | 1.787 |
| Nevesinje | 407 | 1.383 | 1.340 | 5.263 |
| Stolac | 516 | 1.885 | 1.500 | 6.294 |
| Foča | 2.095 | 7.740 | 777 | 3.636 |
| Čajniče | 876 | 3.313 | 430 | 1.620 |
| Pljevlja ili Taslidža | 781 | 2.845 | 967 | 3.760 |
| Kolašin [1] | 1.039 | 2.570 | 546 | 1.688 |
| Prijepolje | 503 | 1.867 | 754 | 4.076 |
| Gacko | 589 | 2.060 | 1.395 | 6.230 |
| Nikšić | 611 | 1.790 | 883 | 2.479 |
| Trebinje | 1.062 | 3.132 | 2.395 | 8.314 |
[1] Sada je Kolašin priključen okrugu Taslidža.
Ukupno, turski popis pokazuje u Hercegovini 10.821 muslimanskih domova i 36.066 muslimana (muškog pola), 16.788 hrišćanskih domova i 64.806 hrišćana (muškog pola).
Od hrišćanskih stanovnika Hercegovine, kojih u stvari mora biti najmanje 150.000 duša, 50.000 duša (oba pola) ispoveda rimokatoličku veru. Oni se većinom nalaze u severozapadnim okruzima (Duvanjskom, Ljubuškom, Konjičkom, Mostarskom i Počiteljskom), a u Stolačkom i Trebinjskom žive u malom broju, blizu austrijske granice. Evo brojki katoličkog stanovništva Hercegovine i njegovog približnog odnosa prema broju pravoslavnih:
| Okrug | Broj duša katoličke veroispovesti [1] |
Napomena o pravoslavnima |
|---|---|---|
| Duvno | 4.760 | Pravoslavnih mnogo manje. |
| Ljubuški | 12.551 | – |
| Konjic | 881 | Pravoslavnih više. |
| Mostar i Blagaj | 13.186 | Pravoslavnih manje. |
| Počitelj | 6.354 | Pravoslavnih mnogo manje. |
| Stolac | 11.543 | Pravoslavnih manje. |
| Trebinje | 2.213 | Pravoslavnih mnogo manje. [2] |
[1] Nije jasno iz kojeg izvora Dučić navodi brojeve u tabeli, s obzirom da nisu u saglasnosti sa brojevima koje je dao na osnovu popisa iz 1851. godine u prethodnoj tabeli. (prim. prev.)
[2] Ovde je izvesno napravljena nekakva greška jer je u Trebinjskom okrugu broj rimokatolika bio gotovo zanemariv u odnosu na pravoslavne i znatno manji od navedenog broja od 2.213 osoba, što se vidi iz popisa stanovništva pojedinačnih naselja koji Dučić daje u nastavku rada. Možda se zapravo radi o području koje obuhvata oblast župe Trebinja/Trebimlja i susedne oblasti Zažablja i Hrasna, koje danas pripadaju opštinama Neum, Ravno i Čapljina. (prim. prev.)
U svim ostalim okruzima Hercegovine hrišćansko stanovništvo je isključivo pravoslavno.
Ovde će biti predstavljeni podrobni statistički podaci o tri okruga, koji čine jugoistočnu krajinu Hercegovine, pograničnu sa Crnom Gorom – naime, o Trebinjskom, Pljevaljskom ili Taslidžanskom i Prijepoljskom, i o četvrtom, Nevesinjskom, koji leži u sredini ove oblasti.
Podaci nisu sakupljeni iz zvaničnih izvora (jer su u njima podaci vrlo oskudni i nepouzdani), već uglavnom iz iskaza parohijskih sveštenika i hrišćanskih starešina.
I. Okrug Trebinjski
Ovom okrugu pripada i Ljubinjski kraj, koji je ranije činio zasebnu nahiju, i 13 posebnih oblasti, od kojih su neke, kao što su: Zupci, Kruševica i Dračevica, stalno uživale pravo unutrašnjeg samoupravljanja.
- Trebinje – tvrđava sa 50 muslimanskih domova i 360 duša; ispod tvrđave trgovačka čaršija sa 70 dućana, 5 hrišćanskih (pravoslavnih) domova i 38 duša, i 17 domova sa 210 duša Cigana muhamedanske veroispovesti. Nalazi se na reci Trebišnjici.
[Gde nije posebno pomenuto da se radi o rimokatolicima, tu se u ovom članku pod imenom hrišćana podrazumevaju isključivo pravoslavni.]
Sela i zaseoci oko grada:
| Selo / Naselje[1] | Dom. hr. | Duš. hr. | Dom. mus. | Duš. mus. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Hrupjela [Trebinje] |
16 | 125 | 40 | 300 | Crkva Blagoveštenja. |
| Podgljiva [Vrpolje Ljubomir] |
10 | 80 | 2 | 18 | – |
| Gorica [Trebinje] |
22 | 190 | 26 | 210 | Crkva sv. Georgija. |
| Zasad [Trebinje] |
38 | 305 | 60 | 469 | Dve razrušene crkve i u blizini na brdu ruševina tvrđave, gradnje pripisane hercegu Stepanu. |
| Mostaći [Trebinje] |
35 | 278 | 22 | 198 | Crkve sv. Klimenta i sv. Paraskeve. |
| Tvrdoš | 7 | 78 | – | – | U blizini razvaline manastira. |
| Dražin Do | 1 | 75 | 1 | 8 | Crkva sv. Klimenta. |
| Kutli [Dražin Do] |
3 | 22 | – | – | Crkva sv. Besrebrenika. |
| Gomiljani | 15 | 104 | 6 | 46 | Crkva sv. Georgija. |
| Volujac | 8 | 53 | 4 | 30 | Crkva sv. Trojice. |
| Pridvorci | 25 | 185 | 46 | 308 | Razvaline crkve. |
| Todorići | 6 | 47 | – | – | Razvaline crkve. |
| Police [Trebinje] |
23 | 165 | 20 | 148 | Razvaline crkve. |
| Pokrajčići [Arslanagića Most] | 6 | 45 | – | – | – |
| Arslanagića Most [2] | 6 | 43 | 14 | 114 | Dve razrušene crkve. |
| Rapti Zupci | 7 | 50 | – | – | Razvaline crkve. |
| Čičevo (Gornje i Donje) |
18 | 140 | 21 | 180 | Crkva sv. Pantelejmona i dve razrušene crkve. |
| Bihovo | 11 | 68 | 36 | 250 | Razvaline crkve. |
| Dolovi [Arslanagića Most] | 4 | 24 | – | – | Razvaline crkve. |
| Crnač [Bihovo] |
7 | 50 | – | – | Razvaline crkve; u blizini se nalaze razvaline manastira, koji je obuhvatao u sebi dve crkve. Naziva se Petrov manastir, ali o njemu nema nikakvih podataka. U njegovoj blizini i do danas se sahranjuju hrišćani. |
| Lapja | 4 | 29 | – | – | – |
| Velja Gora | 3 | 24 | – | – | Razvaline crkve. |
| Bugovina | 7 | 51 | – | – | Razvaline crkve. |
| Rasovac | 5 | 37 | 8 | 61 | – |
[1] Radi bolje preglednosti i čitljivosti u ovoj i svim narednim tabelama u zaglavljima kolona korišćeni su skraćeni naslovi: Dom. hr. – domaćinstava hrišćana, Duš. hr. – duša hrišćana, Dom. pr. – domaćinstava pravoslavnih, Duš. pr. – duša pravoslavnih, Dom. kat. – domaćinstava katolika, Duš. kat. – duša katolika, Dom. mus. – domaćinstava muslimana, Duš. mus. – duša muslimana. Kao što je i Dučić naveo, tamo gde u tabelama nije drugačije naznačeno pod hrišćanima se podrazumevaju isključivo pravoslavni hrišćani. (prim. prev.)
[2] Dučić ovo naselje navodi kao „Most preko reke Trebišnice u blizini“. (prim. prev.)
Oblasti koje ulaze u sastav Trebinjskog okruga:
2. Tretica – naselja:
| Selo / naselje | Dom. hr. | Duš. hr. | Dom. mus. | Duš. mus. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Uvjeća | 10 | 78 | – | – | Razvaline crkve. |
| Kremeni Do | 8 | 58 | – | – | Razvaline crkve. |
| Poljice Čičevo |
11 | 64 | – | – | Crkva sv. Andreja Prv. |
| Luka [Lapja] |
3 | 23 | – | – | – |
| Zgonjevo | 10 | 77 | 16 | 123 | – |
3. Zupci – naselja:
| Selo / naselje | Dom. hr. | Duš. hr. | Dom. mus. | Duš. mus. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Grab | 22 | 171 | – | – | Crkva sv. Paraskeve; u blizini razvaline manastira sv. Georgija po prozvanju Bravenik. |
| Ograde | 12 | 92 | – | – | – |
| Drenov Do [Kunja Glavica] |
24 | 187 | – | – | – |
| Kunja Glavica | 7 | 50 | – | – | – |
| Bogojević Selo | 24 | 189 | – | – | Crkva Proroka Ilije. |
| Konjsko | 32 | 225 | – | – | Crkva Voznesenja. |
| Orašje Zubci |
16 | 132 | – | – | Razvaline crkve sv. Tekle. |
| Turmenti | 25 | 195 | – | – | Crkva Uspenija. |
| Tuli | 12 | 95 | – | – | – |
| Podkraj [Kraj] |
11 | 88 | – | – | – |
4. Dračevica [1] – naselja:
| Selo / naselje | Dom. hr. | Duš. hr. | Dom. mus. | Duš. mus. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Žvinje [Provodina] |
12 | 98 | – | – | Crkve sv. Proroka Ilije i sv. Stefana. |
| Čenići [Sutorina] |
8 | 67 | – | – | Razvaline crkve sv. Georgija. |
| Lučići [Sutorina] |
12 | 95 | – | – | Crkve sv. Nikole i Rođenja Jovana Preteče. |
| Prijevor | 11 | 90 | – | – | Razvaline crkve Uspenija. |
| Igalo | 12 | 98 | – | – | Razvaline crkve. |
| Mokrine | 35 | 250 | – | – | Crkva sv. Paraskeve. |
[1] Danas u opštini Herceg Novi, Crna Gora. (prim. prev.)
5. Kruševica [1] – naselja:
| Selo / naselje | Dom. hr. | Duš. hr. | Dom. mus. | Duš. mus. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Kruševica | 90 | 790 | – | – | Crkva Rođenja Jovana Preteče. |
[1] Danas u opštini Herceg Novi, Crna Gora. (prim. prev.)
6. Površ – naselja:
| Selo / naselje | Dom. hr. | Duš. hr. | Dom. mus. | Duš. mus. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Glavska | 20 | 157 | – | – | Crkva Blagoveštenja. |
| Slivnica Površ |
13 | 100 | – | – | Crkva sv. Klimenta. |
| Rupni Do | 7 | 50 | 1 | 8 | – |
| Zagradinje | 6 | 53 | – | – | – |
| Baonine | 3 | 23 | – | – | – |
| Ljekova | 8 | 61 | – | – | Crkva sv. Paraskeve. |
| Mrnjići | 5 | 38 | – | – | Crkva Rođenja Jovana Preteče. |
| Orašje Površ |
5 | 40 | – | – | – |
| Sparožići | 4 | 30 | – | – | – |
| Bobovišta | 10 | 79 | – | – | Razvaline crkve. |
| Ljubovo | 8 | 57 | – | – | Razvaline crkve. |
7. Šuma – naselja:
| Selo / naselje | Dom. hr. | Duš. hr. | Dom. mus. | Duš. mus. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Bijelač | 6 | 46 | – | – | U blizini manastir Duži o kojem sam ranije podrobno pisao. |
| Marić Međine | 2 | 15 | – | – | – |
| Desin Selo | 3 | 19 | – | – | – |
| Taleža | 10 | 78 | – | – | Crkva sv. Stefana Prvomučenika. |
| Gola Glavica | 6 | 47 | – | – | Crkva sv. Ilije Proroka. |
| Klikovići | 5 | 36 | – | – | – |
| Cerovac | 3 | 18 | – | – | Razvaline crkve. |
| Mionići Gornji [Mionići] | 6 | 40 | – | – | – |
| Mionići Donji [Mionići] |
5 | 37 | – | – | – |
| Petrovići | 4 | 29 | – | – | – |
| Cicina | 5 | 37 | – | – | – |
| Kučići | 6 | 46 | – | – | – |
| Đedići | 7 | 49 | 1 | 9 | Crkva sv. Varvare. |
| Krnjevići | 2 | 14 | – | – | – |
| Hum | 6 | 44 | – | – | Crkva Rođenja Bogorodice. |
| Krajkovići | 6 | 46 | – | – | – |
| Začula | 10 | 80 | 1 | 6 | – |
| Orah | 13 | 97 | – | – | – |
| Zaplanik | 3 | 22 | 1 | 8 | Crkva sv. Pantelejmona i razvaline crkve sv. Petra i Pavla. |
| Uskoplje | 10 | 79 | – | – | – |
| Vukovići | 4 | 30 | – | – | – |
| Kalađurđevići | 2 pr. i 4 kat. | 15 pr. i 28 kat. | – | – | – |
| Slavogostići | 3 | 22 | – | – | – |
| Nenovići | 3 hr. | 24 | – | – | – |
| Kutina | 7 | 48 | – | – | – |
| Lug | 17 | 115 | 2 | 15 | Crkva Rođenja Bogorodice. |
| Staro Slano | 8 | 60 | 7 | 55 | 2 doma, 15 duša Cigana muhamedanske veroispovesti. |
| Kočela (Donja i Gornja) |
5 | 38 | – | – | Razvaline crkve. |
| Žulja [Kovačina] |
1 | 7 | 5 | 36 | – |
| Kovačina | 5 | 37 | – | – | – |
| Mesari | 13 | 95 | – | – | Crkva sv. Proroka Ilije |
8. Bobani – naselja:
| Selo / naselje | Dom. pr. | Duš. pr. | Dom. kat. | Duš. kat. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Dobromani | 12 | 86 | – | – | Razvaline crkve. |
| Jasenica Lug | 6 | 39 | – | – | – |
| Makljenovac [Jasenica Lug] |
1 | 8 | – | – | – |
| Gojšina | 4 | 30 | – | – | – |
| Prosjek | 3 | 23 | – | – | Crkva sv. Jovana Preteče. |
| Lušnica | 3 | 22 | – | – | – |
| Nevada | 6 | 43 | – | – | – |
| Vlaka | 4 | 27 | – | – | – |
| Bukanje [Slivnica] |
2 | 16 | – | – | Razvaline crkve. |
| Grebci | 3 | 26 | 5 | 38 | – |
| Slivnica Bobani |
5 | 30 | – | – | Razvaline crkve. |
| Lopoč [Slivnica] |
4 | 28 | – | – | – |
| Šćenovi Do [Slivnica] |
5 | 34 | – | – | – |
| Šuše [Čopice] |
4 | 26 | – | – | – |
| Kijev Do | 8 | 23 | 4 | 25 | – |
| Gorogaše | 7 | 49 | – | – | – |
| Belenići | 17 | 116 | – | – | – |
| Diklići | 3 | 20 | – | – | – |
| Dobromiri [Gorogaše] |
4 | 25 | – | – | – |
| Baljivac | 5 | 32 | – | – | – |
| Požarevo [Šćenica] |
4 | 27 | – | – | – |
| Čopice | 11 | 80 | – | – | – |
9. Popovo – naselja:
| Selo / naselje | Dom. pr. | Duš. pr. | Dom. kat. | Duš. kat. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Poljice Popovo |
30 | 226 | – | – | Crkve sv. Nikole i Rođenja Jovana Preteče. |
| Sedlari | 22 | 164 | – | – | Crkva sv. Proroka Ilije. |
| Grmljani | 35 | 280 | – | – | Crkva Rođenja Jovana Preteče. |
| Zavala | 10 | 79 | 6 | 46 | Razvaline crkava sv. Arhangela i sv. Petra i Pavla; u blizini manastir Zavala. |
| Orahov Do | – | – | 12 | 82 | Razvaline crkve. |
| Čvaljina | 12 | 80 | 5 | 39 | Razvaline crkve sv. Luke. |
| Ravno | 5 | 38 | 45 | 305 | Katolička crkva i mesto prebivališta katoličkog sveštenika. |
| Dvrsnica | 7 | 53 | – | – | – |
| Orašje Popovo |
7 | 50 | 2 | 16 | 3 dom, 23 duše muslimana. Crkva (pravoslavna) Blagoveštenja. |
| Čavaš | 10 | 79 | 3 | 21 | – |
| Velja Međa | – | – | 12 | 86 | Katolička crkva. |
| Strujići | 25 | 200 | 8 | 63 | 8 dom, 60 duša muslimana; pravoslavna crkva sv. Varvare. |
| Galičići [Veličani] | 8 | 59 | – | – | – |
| Veličani | 15 | 125 | – | – | Crkva sv. Arhangela. |
| Dubljani | 5 | 37 | 20 | 157 | Pravoslavna crkva sv. Georgija. |
| Dračevo | 25 | 170 | – | – | Crkva sv. Kozme i Damjana. |
| Drijenjani | 10 | 80 | – | – | 3 dom, 23 duše muslimana. crkva sv. Nikole. |
| Mrkonjići | 10 | 77 | – | – | Crkva sv. Nikole. |
| Tulje | 10 | 80 | – | – | Crkva sv. Pavla. |
| Žakovo | 13 | 105 | – | – | Crkva sv. Jovana. |
10. Ljubinje – naselja:
| Selo / naselje | Dom. hr. | Duš. hr. | Dom. mus. | Duš. mus. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Ljubinje (grad) | 12 | 92 | 120 | 895 | Razvaline crkve. |
| Vođeni | 6 | 43 | – | – | – |
| Krajpolje | 12 | 94 | – | – | – |
| Dubočica | 10 | 80 | – | – | – |
| Kapavica | 12 | 96 | 3 | 24 | – |
| Žabica | 8 | 59 | 7 | 50 | – |
| Gradac | 15 | 110 | – | – | Crkva Blagoveštenja. |
| Kruševica | 6 | 45 | 10 | 77 | – |
| Bjelošev Do [Kruševica] |
5 | 38 | – | – | – |
| Korlati | 3 | 23 | – | – | – |
| Drapići [Žabica] |
3 | 23 | – | – | – |
| Grablje | 2 | 16 | 6 | 43 | – |
| Ivica | 12 | 95 | – | – | – |
| Žrvanj | 6 | 44 | – | – | – |
| Dola [1] | 10 | 80 | – | – | – |
| Ubosko | 8 | 63 | 10 | 79 | – |
| Miljanovići [Obzir] |
3 | 22 | 5 | 40 | – |
| Mišljen | 5 | 36 | 4 | 30 | – |
| Obzir | – | – | 5 | 38 | – |
| Rankovci | 8 | 56 | – | – | – |
| Ćukovci [Pocrnje] |
5 | 28 | – | – | – |
[1] Danas u opštini Bileća. (prim. prev.)
11. Zagora – naselja:
| Selo / naselje | Dom. hr. | Duš. hr. | Dom. mus. | Duš. mus. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Zagora [1] | 35 | 267 | – | – | Crkva sv. Paraskeve i razvaline druge crkve. |
[1] Verovatno se odnosi na oblast koja je danas podeljena na više današnjih sela na području Trebinjskih brda, a ne isključivo na selo Zagora. (prim. prev.)
12. Trebijovi – naselja:
| Selo / naselje | Dom. hr. | Duš. hr. | Dom. mus. | Duš. mus. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Trebijovi | 12 | 92 | – | – | Crkva sv. Stefana Prvomučenika. |
| Grbeši | 25 | 199 | – | – | – |
| Trnovac (Gornji i Donji) [Grbeši] |
– | – | 8 | 43 | – |
| Šarani | 2 | 16 | 5 | 37 | – |
| Vladušići | 4 | 30 | – | – | – |
| Bodiroge | 5 | 37 | – | – | – |
| Grkavci | 4 | 39 | – | – | Razvaline crkve. |
13. Ljubomir – naselja:
| Selo / naselje | Dom. hr. | Duš. hr. | Dom. mus. | Duš. mus. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Domaševo | 25 | 200 | – | – | Crkva sv. Nikole. |
| Mumali [Vladušići] |
3 | 22 | – | – | – |
| Krtinje | 5 | 39 | – | – | – |
| Ugarci | 12 | 96 | – | – | Crkva sv. Arhangela. |
| Bare [Borilovići] |
6 | 42 | 5 | 30 | – |
| Vrpolje Ljubomir |
15 | 115 | – | – | Crkva sv. Joakima i Ane. |
| Brova | 10 | 79 | – | – | – |
| Brani Do | 8 | 54 | – | – | – |
| Šćenica Ljubomir |
7 | 47 | – | – | – |
| Pijavice | 5 | 40 | – | – | – |
| Vlaška | 4 | 30 | – | – | – |
14. Zarječje – naselja:
| Selo / naselje | Dom. hr. | Duš. hr. | Dom. mus. | Duš. mus. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Dubočani | 10 | 80 | – | – | U blizini Vavedenjskog manastira Dobričevo. |
| Vrbno (Gornje i Donje) |
7 | 53 | 4 | 30 | – |
| Necvijeće | 9 | 70 | – | – | Razvaline crkve. |
| Jasen | 8 | 60 | – | – | – |
| Mosko | 6 | 43 | – | – | Crkva sv. Lazara. |
| Orah | 8 | 63 | – | – | – |
| Panik | 9 | 71 | – | – | Razvaline crkve. |
| Miruše | 12 | 95 | 6 | 46 | Crkva |
| Zavođe [1] | 15 | 117 | 8 | 63 | – |
| Pilatovci [2] | 9 | 75 | 5 | 39 | Crkva |
| Baljci [3] | 10 | 78 | – | – | – |
[1] Nije jasno na koje današnja naselje se odnosi ovaj naziv. Zavođem se obično zove grupa sela zapadno od Bilećkog jezera, od kojih je većina već navedena u ovoj oblasti: Orah, Panik, Žudojevići, Skrobotno, Mosko, Dubočani, Budoši, Gornje i Donje Vrbno. Možda se odnosi na sela Žudojevići i Skrbotno koja nisu nabrojana u tabeli. (prim. prev.)
[2] Danas selo u opštini Nikšić, Crna Gora. (prim. prev.)
[3] Danas u opštini Bileća. (prim. prev.)
15. Klobuk – naselja:
| Selo / naselje | Dom. hr. | Duš. hr. | Dom. mus. | Duš. mus. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Klobuk | 5 | 39 | 6 | 47 | Pod tvrđavom se nalazi selo Klobuk. Tvrđavu pripisuju hercegu Stepanu; razvaline crkve. |
| Nudo [1] | 6 | 45 | 31 | 240 | – |
| Skočigrm | – | – | 52 | 420 | – |
| Župa | 8 | 63 | 60 | 457 | – |
| Grnčarevo (Gornje i Donje) |
2 | 16 | 20 | 150 | Razvaline crkve. |
| Lastva | 23 | 175 | – | – | Razvaline crkve. |
| Orahovac (Gornji i Donji) |
17 | 125 | 10 | 80 | Razvaline crkve. |
| Zaslap [2] | 16 | 120 | 40 | 315 | – |
[1] Danas u opštini Nikšić, Crna Gora. (prim. prev.)
[2] Danas u opštini Nikšić, Crna Gora. (prim. prev.)
Napomena. U tri manastira Trebinjskog okruga nalazi se 12 monaha. Svetovnih pravoslavnih sveštenika u ovom okrugu ima 11. U većini seoskih crkava nema sveštenika, i služba se u njima vrši retko [Stanje ovih crkava opisano je u „Putovanju po Bosni“ i drugim izvorima.].
II. Okrug Prijepoljski
Grad Prijepolje na reci Limu: 65 hrišćanskih domova, 350 duša [U Prepoljskom, Pljevaljskom i Nevesinjskom okrugu svi hrišćani pripadaju pravoslavnoj crkvi.]; 481 muslimanski dom, 3.660 stanovnika; osvećena kuća za bogosluženje sa školom pri njoj; 5 džamija.
Naselja:
| Selo / naselje | Dom. hr. | Duš. hr. | Dom. mus. | Duš. mus. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Čelice [1] | 15 | 120 | – | – | – |
| Gobate [Bistrica] [2] |
10 | 75 | – | – | – |
| Bistrica [3] | 25 | 180 | – | – | Crkva i škola. |
| Draževići [4] | 30 | 185 | – | – | – |
| Drenova | 18 | 130 | – | – | – |
| Rasno | 15 | 115 | – | – | – |
| Kosatica | 20 | 140 | 19 | 125 | – |
| Sedobro | 8 | 60 | – | – | – |
| Bjelobabe [Mileševo] |
6 | 46 | 1 | 7 | – |
| Milošev Do | 5 | 36 | – | – | Nad ovim selom stara tvrđava Hisardžik, koju je po predanju sagradila Jerina, žena despota Đurđa Brankovića; u tvrđavi 8 musl. domova, 85 duša. Blizu Miloševog dola razvaline manastira Mileševe. |
| Ivanje | 8 | 58 | 4 | 28 | – |
| Dučevo [Koševine] |
7 | 40 | – | – | – |
| Dečevo [Sopotnica] |
5 | 25 | – | – | – |
| Lučice | 9 | 58 | 2 | 15 | – |
| Sopotnica | 12 | 75 | 11 | 67 | – |
| Vodice [Donji Stranjani] |
15 | 90 | – | – | U blizini, na visokoj gori nad rekom Limom, razvaline tvrđave. |
| Karoševina | 10 | 79 | – | – | Razvaline manastira Pustinja, čiju gradnju pripisuju Stefanu Prvovenčanom. |
| Skokuće | 8 | 60 | – | – | – |
| Svojčevo [Skokuće] | 7 | 55 | – | – | – |
| Dubravčići [Miljevići/Hrta] | 10 | 76 | – | – | – |
| Mataruge | 5 | 43 | 10 | 80 | – |
| Žitin [Miljevići] | 8 | 59 | – | – | Razvaline manastira. |
| Miljevići | 10 | 78 | – | – | – |
| Gračanica | 1 | 10 | 3 | 28 | – |
| Staro [Pranjci] |
6 | 50 | – | – | – |
| Ždrijelo [Pranjci] |
2 | 16 | 12 | 100 | – |
| Vinicka | 15 | 135 | – | – | – |
| Dušmanići | 10 | 90 | – | – | Razvaline crkve. |
| Kovačevac | 8 | 77 | 5 | 50 | Razvaline crkve. |
| Mijoska | 3 | 27 | 10 | 98 | – |
| Ratajska | 9 | 90 | 5 | 45 | – |
| Mijani | 3 | 28 | 3 | 30 | – |
| Brajkovac [5] | 8 | 75 | – | – | – |
| Koritnica [Kamena Gora] |
10 | 98 | – | – | – |
| Kamena Gora | 8 | 80 | – | – | – |
| Izbičanj | 10 | 90 | – | – | – |
| Džurovo | 25 | 210 | – | – | – |
| Toci [6] | 18 | 176 | – | – | Crkva. |
| Zvijezd | 12 | 105 | 6 | 56 | U blizini manastir Seljani. |
| Savin Lakat [Zvijezd] |
8 | 78 | 8 | 80 | – |
| Babine (Gornje i Donje) |
20 | 200 | – | – | – |
| Vrbovo | 15 | 140 | – | – | – |
| Ograde [Krnjača] [7] |
7 | 67 | – | – | – |
| Poblaće [8] | 60 | 465 | 40 | 280 | Razvaline crkve. |
[1] Selo u opštini Nova Varoš, a možda je obuhvatalo i susedno selo Pribojske Čelice. (prim. prev.)
[2] Zaselak u opštini Nova Varoš. (prim. prev.)
[3] Selo u opštini Nova Varoš. (prim. prev.)
[4] Selo u opštini Nova Varoš. (prim. prev.)
[5] Brajkovac se na Dučićevom spisku navodi pod starim nazivom Mataruge, tako da se u Prijepoljskom okrugu javljaju dva sela ovog imena, pri čemu se prethodni pomen Mataruga odnosi na selo koje i danas nosi isto ime. (prim. prev.)
[6] Mogu biti Crkveni ili Zabrdnji Toci, ili zbirni naziv za oba ova sela, koja su susedna. (prim. prev.)
[7] Naselje u opštini Priboj. (prim. prev.)
[8] Imajući u vidu veliki broj domova koji je ovde za Poblaće naveden, verovatno se ne radi o pojedinačnom naselju, već se ime odnosi na šire područje doline reke Poblaćnice koje danas pripada atarima više sela. (prim. prev.)
III. Okrug Pljevaljski
Grad Pljevlja ili Pljevli, na turskom Taslidža: 115 hrišćanskih domova, 900 duša; 535 muslimanskih domova, 3900 duša; hrišćanska škola; 7 džamija; u blizini manastir Svete Trojice.
Naselja:
| Selo / naselje | Dom. hr. | Duš. hr. | Dom. mus. | Duš. mus. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Crljenice | 13 | 120 | – | – | – |
| Kojovići [Crljenice] |
5 | 40 | – | – | – |
| Rudnica | 4 | 32 | – | – | – |
| Zamršten [1] | 2 | 15 | – | – | – |
| Jugovo | 15 | 130 | – | – | – |
| Krće (Male i Velike) |
30 | 250 | 4 | 30 | Razvaline crkve. |
| Boljanići | 15 | 127 | 10 | 95 | – |
| Kovači | 20 | 160 | 20 | 164 | – |
| Židovići | 9 | 89 | – | – | – |
| Bušnje | 8 | 76 | – | – | – |
| Brvenica (Gornja i Donja) |
20 | 159 | 5 | 43 | – |
| Glisnica | 15 | 125 | – | – | – |
| Crno Brdo | 20 | 162 | – | – | U blizini, na gori Kukanj, razvaline tvrđave, koja se pripisuje Hercegu Stepanu. |
| Potoci | 10 | 86 | – | – | – |
| Orlja | 4 | 35 | – | – | – |
| Vrba | 10 | 79 | – | – | – |
| Meljak [2] | 10 | 80 | 20 | 170 | – |
| Trnovice | 15 | 125 | – | – | – |
| Pliješevina | 12 | 105 | – | – | – |
| Šljivansko | 15 | 120 | 2 | 16 | – |
| Lađane | 7 | 59 | 3 | 21 | U blizini kula. |
| Kakmuži | 15 | 123 | – | – | Razvaline crkve. |
| Vrbica | 10 | 79 | – | – | – |
| Bobovo | 35 | 278 | – | – | – |
| Ograđenica | 15 | 120 | – | – | – |
| Potpeće | 15 | 118 | 20 | 173 | Razvaline crkve. |
| Kruševo | 4 | 30 | 5 | 37 | Razvaline manastira, pripisuje se Nemanjićima. |
| Mataruge | 60 | 405 | – | – | U blizini obnovljeni manastir Sv. Nikole, zvani Dubočica. |
| Otilovići | 20 | 146 | – | – | Razvaline crkve. |
| Bučje [3] | 13 | 102 | – | – | Razvaline crkve. |
| Zastijenje [Kaluđerovići] [4] |
5 | 38 | 7 | 53 | – |
[1] Iako više naselja na području Crne Gore nosi ovo ime, nije poznato da postoji neko na teritoriji opštine Pljevlja ili u neposrednom pograničnom području, tako da nije jasno koje mesto je u pitanju. Možda je u pitanju zaselak Zamišalj danas pribojskog sela Krnjača. (prim. prev.)
[2] Dučić ovo selo beleži pod stari imenom Podgora, koje se u međuvremenu izgubilo. (prim. prev.)
[3] Danas u opštini Priboj. (prim. prev.)
[4] Danas u opštini Priboj. (prim. prev.)
Pljevaljsko polje, sa razbacanim po njemu 200 hrišćanskih domova, 1450 duša, i 10 muslimanskih domova, 78 duša; crkva Svetog Ilije Proroka, obnovljena 1851. godine.
Oblasti, pridružene Pljevaljskom okrugu:
- Kolašin. U celoj ovoj oblasti broji se 350 hrišćanskih domova, 2600 duša i 500 muslimanskih domova, 3200 duša; mala tvrđava Kolašin, naseljena samo muslimanima; u Bliškovu razrušeni manastir Svetog Nikole; u selu Podkrajci razvaline crkve; u selu Sokolac manastir, razrušen 1797. godine; u selu Vranješ [Možda se odnosi na selo Vranještica. (prim. prev.)] razvaline crkve; na obali reke Tare tri zapustela manastira: Svetog Arhangela Mihaila, Dobrilovina i Dovolja.
- Drobnjak. U celoj oblasti broji se 580 hrišćanskih domova, 4000 duša; razvaline tvrđave Pirlitor; dva postojeća manastira: Svetog Arhangela Mihaila kod Malinskog i Svetog Georgija u Bijeloj [Danas na području sela Donja Bijela. (prim. prev.)]; razrušeni manastir u Veprovici; 12 razrušenih ili zapustelih crkava.
Napomena. U oba okruga, Prepoljskom i Pljevaljskom, sa uključenjem Kolašina i Drobnjaka, broji se 7 pravoslavnih monaha i 28 parohijskih sveštenika.
IV. Okrug Nevesinjski
Grad Nevesinje: 100 muslimanskih domova, 800 duša; 5 domova, 36 duša Cigana muhamedanske veroispovesti. Priča se da je grad podignut na mestu gde se ranije nalazio manastir, koji su Turci razorili i zamenili džamijom.
Dabar: polje sa razbacanim naseljima – 80 hrišćanskih domova, 490 duša; 13 muslimanskih domova, 82 duše; razvaline crkve.
Naselja:
| Selo / naselje | Dom. hr. | Duš. hr. | Dom. mus. | Duš. mus. | Napomene |
|---|---|---|---|---|---|
| Trusina Donja | 12 | 76 | – | – | – |
| Trusina Gornja | 15 | 100 | 1 | 6 | – |
| Bežđeđe | 13 | 80 | 3 | 20 | – |
| Davidovići (Gornji i Donji) |
16 | 105 | – | – | – |
| Lukavac (Gornji i Donji) |
30 | 203 | 3 | 20 | – |
| Rogače | 9 | 60 | – | – | – |
| Zovi Do | 43 | 297 | – | – | – |
| Biograd | 30 | 216 | 6 | 39 | Razvaline crkve. |
| Lastavica [Biograd] |
4 | 30 | – | – | – |
| Solakovići [Biograd] |
12 | 79 | 1 | 7 | – |
| Odžak [1] | 15 | 110 | 8 | 60 | Svi muslimani pripadaju jednom rodu Ljubovića. |
| Budisavlje | 6 | 45 | 2 | 15 | – |
| Drežanj (Gornji i Donji) |
14 | 103 | – | – | – |
| Slato | 7 | 80 | 3 | 22 | – |
| Leskov Dub | 12 | 82 | – | – | – |
| Dubljevići | 12 | 80 | – | – | – |
| Kokorina | 10 | 73 | – | – | – |
| Slivlja | 23 | 160 | – | – | – |
| Jugovići | 13 | 90 | – | – | Crkva Svete Trojice. |
| Fojnica | 9 | 60 | 1 | 8 | Razvaline crkve. |
| Koleško [2] | 45 | 270 | 4 | 29 | – |
| Zalužje | 10 | 71 | 3 | 20 | Džamija i kula. |
| Grabovica | 10 | 70 | 3 | 21 | – |
| Krekavice | 5 | 36 | – | – | – |
| Bratač | 22 | 150 | 4 | 30 | – |
| Kifino Selo | 13 | 91 | 4 | 32 | Crkva Uspenja. |
| Krekovi | 13 | 89 | 1 | 8 | – |
| Postoljani | 7 | 52 | 10 | 71 | – |
| Bijenja (Gornja i Donja) |
10 | 70 | 11 | 79 | – |
| Kovačići | 3 | 20 | 3 | 21 | – |
| Kljuna | 3 | 22 | 15 | 110 | – |
| Luka | 5 | 37 | 10 | 76 | – |
| Kruševljani | – | – | 10 | 73 | – |
| Zaborani | 7 | 53 | – | – | – |
| Dramiševo | 4 | 29 | – | – | – |
| Lakat | 4 | 30 | 2 | 15 | – |
| Hrušta | – | – | 20 | 250 | – |
| Pridvorci | 7 | 49 | 3 | 23 | – |
| Sopilja | 1 | 8 | 10 | 75 | – |
| Šehovina | 8 | 60 | – | – | – |
| Bojišta | 15 | 118 | – | – | – |
| Batkovići | 16 | 115 | – | – | – |
| Žiljevo | 18 | 125 | – | – | Razvaline crkve. |
| Miljevac | 10 | 76 | – | – | – |
| Šurići (Žiljevo) |
7 | 50 | – | – | – |
[1] U originalu stoji Odžaci Ljubovića. (prim. prev.)
[2] Područje koje danas pripada selima Gaj i Rilja. (prim. prev.)
Napomena: U ovom okrugu postoji 6 pravoslavnih parohija i isto toliko sveštenika.
Jeromonah Nikifor Dučić.
Izvori:
1. Bosnія, Gercegovina i Staraя Serbія, Sbornikъ. Sostavlennый A. Gilьferdingomъ. S. Peterburgъ. Vъ tipografіi Imperatorskoй Akademіi Naukъ. 1859.
2. U ubikaciji naselja Prijepoljskog i Pljevaljskog okruga dragocena je bila pomoć gospodina Zorana Malešića iz Prijepolja.
-270x270.jpg)
4. septembar 2025. u 18:24
Bojana
Mozda beznacajan komentar, ali moje zapazanje …. U delu koji govori o Prijepoljskom okrugu imate stavke pod 3 i 4 – kazete da se nije moglo lepo procitati ili da je knjiga bila ostecena…. Meni je zalicilo na imena sela iz okoline Priboja, ali iduci prema Pljevljima. To su sela Bučije i Zastijenje, koja i danas postoje, moj otac je iz tog kraja i poznajem i sela i teren. A iduci posle ovih sela dalje, prema Pljevljima, nailazi se na Ograde, koje takodje pominjete u tekstu, a koje mi iz Priboja nazivamo Krnjaca , u nekom sirem znacenju.
5. septembar 2025. u 01:12
Velibor Mihić
Bojana, potpuno ste u pravu! U međuvremenu sam pronašao digitalizovani primerak knjige na kojem stranica nije oštećena i gde se jasno vidi da su u pitanju upravo Bučje i Zastijenje kao što ste to sjajno primetili. Unećemo odmah ispravku u članak. Mnogo hvala na veoma korisnoj sugestiji!
8. januar 2026. u 00:12
Slavisa
Ovde je nekom greskom i Poblaće smešteno u okrug Prijepoljski umesto da bude okrug Pljevaljski. Pola Poblaca danas pripada Pljevljima a pola Priboju. U 19.veku bio je pod Pljevaljskom jurisdikcijom a i geografski nije ni bliz Prijepolju.
8. januar 2026. u 01:43
Velibor Mihić
Tako stoji u izvoru.