Portal Poreklo pokreće seriju članaka pod nazivom Amerikanske priče, koji će se baviti životom srpskih emigranata u Sjedinjenim Američkim Državama. Serijal posvećujemo Radi Likiću, prerano preminulom članu Društva srpskih rodoslovaca “Poreklo”, koji se posebno interesovao za ovu tematiku.
Posetiocima portala ovaj put poklanjamo prevod teksta koji je 1984. godine napisao dr Ralf Milanović, Amerikanac srpskog porekla, povodom proslave 90 godina od izgradnje crkve Svetog Save u kalifornijskom gradiću Džeksonu, prvog hrama Srpske pravoslavne crkve u Novom svetu. Tekst je objavljen u časopisu srpske emigracije Serb World U.S.A. u izdanju za novembar/decembar 1984. godine.
Autor: Ralf Milanović
Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi počinje izgradnjom prvog hrama, Crkve Svetog Save u Džeksonu, okrug Amador, Kalifornija. Zemljište za crkvu i groblje kupljeno je 11. januara 1894. godine. Ubrzo nakon kupovine započela je izgradnja crkve i parohijskog doma i uređeno je groblje. Prvi zabeleženi ukop bila je sahrana deteta Save Lepetića u maju 1894. godine. Drvena konstrukcija zvonika sa kupolom u obliku lukovice podignuta je 22. avgusta 1894, a crkva je osveštana 4. decembra iste godine. Ove 1984. godine je devedesetogodišnjica podizanja Crkve Svetog Save u Džeksonu, ali i devedesetogodišnjica Srpske pravoslavne crkve u Americi i Kanadi.
Kada su mladi, avanturistički nastrojeni Srbi počeli da dolaze u Kaliforniju, već su ih ovde dočekali ljudi iz naših krajeva, „Sloveni“ (Srbi, Bosanci, Crnogorci, Dalmatinci, Slovenci, Hercegovci, Hrvati). Prvi od njih koji su videli Novi svet, Ameriku, došli su na brodu Džona Kabota još 1496. godine. Jedan od ljudi iz naših krajeva, sa nadimkom „Mornar“, radio je u Saterovoj pilani[1] kada je Džejms V. Maršal u tom kraju otkrio zlato. Doseljeni pripadnici slovenskih naroda su radili u rudnicima zlata i pre Maršalovog otkrića. Rusi su našli zlato u svojim kolonijama Ros i Bodega još 1814. godine. Ljudi iz naših krajeva su se ženili havajskim princezama na Havajima i ćerkama španskih donova u Kaliforniji, mnogo pre 1894. godine.
Čuveni Tadich Grill u San Francisku u Komercijalnoj ulici osnovao je 1849. godine Jovan Devkić. Prvi sekretar Kalifornijske zemljišne komisije bio je Đuro Ribar Sagić (Džordž Fišer), koji je došao u Ameriku 1825. godine i ostao zapamćen kao istaknuti američki pionir. Srbi su dakle ovde bili i pre 1894. godine, ali se nisu organizovali do vremena nakon Zlatne groznice.
Nije čudno što su Srbi došli u okruge Amador i Kalveras krajem 19. veka — mnoge rudarske kompanije u tom kraju bile su u vlasništvu ili pod upravom ljudi iz naših krajeva. Mnogi su stizali kao mornari na jadranskim jedrenjacima, koji su pristajali u kalifornijskim lukama tokom Zlatne groznice. Kada bi pristizali, „bežali“ bi s broda i kretali u potragu za zlatom.
Nakon Zlatne groznice, mnogi od ovih pionira su se preselili u veće gradove i formirali svoja udruženja. Jedno od prvih bilo je Slovensko ilirsko dobrotvorno društvo San Franciska, osnovano 1857. godine. Podružnica ovog društva, jedna od mnogih u Kaliforniji, osnovana je u Sater Kriku u Kaliforniji 1872. godine. Ova podružnica je u Sater Kriku podigla svoj dom na Taker Hilu 1874.godine. To je bio prvi dom nekog udruženja ljudi iz naših krajeva podignut u Americi.
Srbi i Rusi osnovali su 1864. godine Rusko-grčko-srpsko društvo San Franciska. Većina članova ove organizacije bili su Srbi. Prvi sastanak društva održan je u kući Petra Sekulića. Predsednik udruženja bio je Rus, ali mnogi poverenici bili su Srbi: Luka i Petar Zenović, Jovan Franeta iz Paštrovića, braća Nikola i Ilija Dabović iz Sasovića u Herceg-Novom, Đorđe Janković iz Herceg-Novog, Savo Martinović iz Crne Gore, Ilija Ćelović i Edvard, Božo i Petar Radović iz Risna, Petar Vukanović iz Trebinja i Đorđe Lazarević iz Beograda.
Rani srpski doseljenici u Kaliforniji nisu imali svoju crkvu niti groblje. Sahranjivani su po gradskim ili protestantskim grobljima. Kasnije, kada je izgrađeno srpsko pravoslavno groblje, neki od njih su preneti na osvećenu srpsku zemlju – njihov delić Srbije.
Jedan od poverenika pomenutog Rusko-grčko-srpsko društva, Ilija Dabović, imao je četvoro dece: dve ćerke i dva sina. Njegov sin Jovan, rođen 21. juna 1863, kasnije će postati arhimandrit Sevastijan Dabović — prvi sveštenik Srpske pravoslavne crkve rođen u Americi i prvi poglavar njene američke misije. On je bio taj koji je pokrenuo izgradnju crkve u Džeksonu u kalifornijskom Amador okrugu i zatim službovao kao njen prvi paroh [2].
Godine 1886–87. Srbi okruga Amador osnovali su Organizaciju Crkve Svetog Save okruga Amador. Ova prva udruženja u mnogome su pomagala svoje članove i celokupnu srpsku zajednicu. Bavili su se negom bolesnih, pomagali starima i organizovali sahrane preminulih. Organizovali su proslave Savindana i Vidovdana, slušali guslare, pevali omiljene pesme i igrali narodna kola. Većina članova ove organizacije značajno je učestvovala u izgradnji crkve Svetog Save u Džeksonu. Kasnije, 1902. godine, članovi ovog udruženja osnovali su Dobrotvorno društvo Sveti Sava okruga Amador.
U decembru 1893. godine otac Sevastijan Dabović došao je u Džekson da krsti Danila, sina Miloša Dragolovića. Tom prilikom pozvao je prisutne Srbe da izgrade crkvu u Džeksonu. Odziv je bio brz. Finansijski odbor, predvođen Jokom Skulićem i Tripom Vasiljevićem, u roku od mesec dana sakupio je dovoljno novca da kupi zemlju i započne izgradnju crkve. Dana 11. januara 1894. godine od Samjuela V. Brajta i njegove supruge je kupljena zemljišna parcela po ceni od 200 dolara u zlatnicima. Ubrzo nakon toga otpočela je izgradnja crkve i parohijskog doma. Novo osveštano groblje počelo je da se koristi 1894. godine i na njemu se pokojnici sahranjuju sve do danas.
Podršku izgradnji crkve Svetog Save pružila je celokupna lokalna zajednica, kako Srbi, tako i ostali stanovnici. Veliku pomoć pružio je Vilijam F. Diter, vlasnik rudnika Ziele, gde su Srbi radili. On je pomogao velikodušnim novčanim prilozima ali i ubeđivanjem Semjuela V. Brajta da bez uslovljavanja proda svoje zemljište crkvi. Upamćeno je i da je Dalmatinac Kris Marelija[3] pomogao ovaj projekat finansijski i na druge načine. Mnogi drugi ugledni poslovni ljudi su takođe pružali pomoć i novčanu podršku. Sve lokalne verske zajednice, bez izuzetka, pružile su podršku i finansijsku pomoć. Kako je nova crkva izgrađena u Americi i zbog pružene podrške od strane američkih prijatelja, osnivači naše crkve odali su počast Americi i svim Amerikancima postavljanjem američke zvezde na pročelja zvonika.
Sa izgradnjom crkve se krenulo početkom 1894. godine. Crkveno zvono je poklonio ruski vladika Nikolaj. Postavljeno je 22. avgusta 1894. godine u originalnu drvenu kupolu zvonika, koja je bila u obliku lukovice, i verovatno je prvi put zvonilo istog dana. Na zvonu su ispisane ove reči: „S blagoslovom Njegovog Preosveštenstva Vladike Nikolaja, episkopa Aljaske i Aleutskih ostrva.“
Na izgradnji crkve je bio angažovan preduzimač, ali najveći deo pomoći dobio je upravo od članova zajednice. Ostaje misterija kada su ti ljudi, članovi crkve, uopšte nalazili vreme za to, jer se u to doba radilo po dvanaest sati dnevno, šest dana u nedelji. Da bi uopšte mogli da prežive od nadnice od 2,50 dolara dnevno, mnogi su radili i šest, pa čak i svih sedam dana u nedelji. Ipak, uprkos takvim teškoćama, oni su neumorno radili na izgradnji crkve i uz to nesebično doprinosili i finansijski.
Ko su bili ti ljudi? Ko je izgradio ovu crkvu? Ko ju je sačuvao za nas? Naša crkva počinje sa Svetim Savom, zato je Pravoslavna Crkva Svetog Save (Svetosavska Pravoslavna Crkva). Njegova genijalna organizacija Srpske pravoslavne crkve u XIII veku razlog je što je naša crkva preživela sve nedaće i tragedije tokom poslednjih 765 godina. U XX veku, njegov duhovni naslednik, arhimandrit Sevastijan Dabović, bio je pokretač izgradnje crkve Svetog Save u Džeksonu, okrug Amador, Kalifornija.
On je doprineo očuvanju crkvene imovine, svedočeći pred sudom tokom parničnog postupka 1923. godine. Crkva ne može postojati bez svojih vernika — a članovi crkve Svetog Save u Džeksonu podržavali su je verno i vredno više od devet decenija. Ipak, neki od njih se posebno ističu i zaslužuju da budu pomenuti. Među njima su i neumorni Srbi koji su izgradili crkvu i dočekali njeno osvećenje pred velikim brojem okupljenih 4. decembra 1894. godine. To su bili:
- Otac Sevastijan Dabović
- Miloš Dragolović
- Nikola Dragolović
- Joko Skulić
- Tripo Vasiljević
- Savo Savić
- Savo Lakonić
- Andrija Vuković
- Mićo Kurilić
- Todor Kurilić
- Risto Kurilić
- Tripo Kurilić
- Trifko Kurilić
- Panto Kojović
- Simo Dragomanović
- Petar Obradović
- Šćepan Dragomanović
Ovi ljudi jesu izgradili crkvu, ali uspeh svakog poduhvata zavisi i od njegovog održavanja. Crkva Svetog Save u Džeksonu imala je tokom proteklih devedeset godina sveštenike, crkvene starešine i članove koji su bili hrabri, sposobni, vredni i istrajni. Kada je 1923. godine sigurnost crkve bila ugrožena, oni su, uz pomoć advokata Toma Negrića i svedočenja oca Sevastijana i drugih svedoka, brzo razrešili dužnosti prvobitne poverenike, koji su bili uzrok spora. Sami su sa radošću preuzeli odgovornost i imenovali nove poverenike. Ti novi poverenici crkvene imovine 1923. godine bili su:
- Mičel Banićević
- Petar Bakoč
- Đorđe Bakoč
- Lazar Ćurić
- Nik Perović
- Mićo Kurilić
- Jakov Milojević
- Jovan Ćorović
- Risto Prentović
- Nikola Živković
- Vaso Zerdo
Ubrzo nakon izgradnje crkve, oko nje je zasađena živica od čempresa, sa sadnicama donetim iz “starog kraja”. Članovi crkve su zapamtili da svetinje treba čuvati. Živica je vremenom narasla do strehe, bila je debela više od pet stopa (preko 1,5 metara) i udaljena svega šest stopa od severnog i južnog zida crkve. Takav način uređenja prostora predstavljao je jedinstven primer pejzažne arhitekture. Ipak, bilo je i nedostataka: korenje je počelo da oštećuje obližnje objekte, drveće je zahtevalo mnogo nege, stvaralo je mnogo otpada, a najviše od svega — skrivalo je samu crkvu. Sva stabla, osim četiri koja i danas stoje ispred crkve, uklonjena su 1955. godine.
Arhitektura crkve je tradicionalna srpska. Spoljašnjost je napravljena od cigala iz ciglane Gordon u Džeksonu, ali su one prekrečene belom bojom, što crkvi daje izgled male seoske crkve iz starog kraja. Narteks je na zapadu, a apsida na istoku, kao što je oduvek bio običaj.[4] Unutrašnjost crkve prati plan mnogih manjih srpskih crkava: ikone na zidovima, vitraži, ikonostas, brod bez klupa (koje su kasnije dodate), držači za sveće i polijeleji.
Ubrzo po kupovini crkvenog imanja 1894. godine, severno od crkve podignut je parohijski dom. Godinama su u njemu stanovali sveštenici. Nakon kasnih 1920-ih kuća se više nije koristila u te svrhe i izdavana je građanstvu. Između ostalih, u kući su živele porodice Radović, Matić, i porodica Freda Lefevrea. Mnogi od nas pamte te porodice kao prijatelje i rođake, i raduje nas što je ta kuća tokom čitavog svog postojanja služila u korisne svrhe. Godine 1952. javili su se viši interesi za zemljištem na kojem se kuća nalazila. Jedan od predloga bio je da se kuća premesti na imanje crkve u Sater Kriku — ali se kasnije saznalo da crkva nije posedovala odabranu parcelu. Ilija Ivezić je predložio da se kuća sruši, a drvena građa iskoristi za oplatu temelja nove zgrade, na osnovu saveta Laze Kurilića, člana crkve i majstora tesara. Njegova procena je pokazala da je jeftinije izgraditi novi parohijski dom od betonskih blokova nego premeštati staru kuću. Srećom, crkvena opština je još 1947. godine otkupila parcele severno od crkvenog imanja od kompanije Kennedy Mining, što je bilo idealno mesto za izgradnju nove sale. Tako je i bilo: nova sala je sagrađena.
I tako se Srpska pravoslavna crkva ukorenila u Americi, kao što se ukorenio i njen narod i njegovi običaji. Za nas u Americi, crkva u Džeksonu je simbol našeg dolaska u Novi svet. Dugi niz godina ona je bila najudaljenija misionarska ispostava srpske pravoslavne vere.
Naša crkva i naše groblje podsećaju nas na proročanstvo i opomenu Vladike Danila:
“Treba služit česti i imenu.
Neka bude borba neprestana,
neka bude što biti ne može –
nek ad proždre, pokosi satana!
Na groblju će iznići cvijeće
za daleko neko pokoljenje.”
A mi smo to cveće što niče iz njihovih grobova.
=====
[1] Saterova pilana je bila vodena pilana, a nalazila se nedaleko od današnjeg naselja Koloma u okrugu Eldorado u Kaliforniji, na reci South Fork American River (prim. prev.).
[2] Sevastijan Dabović kanonizovan je kao Sveti Sevastijan Džeksonski na Svetom Saboru Srpske pravoslavne crkve 30. maja 2015. godine u Beogradu. (prim. prev.)
[3] Verovatno sa pravim imenom Krsto Marelić. (prim. prev.)
[4] Na crkvi je kasnije dograđena i spoljašnja priprata. (prim. prev.)
-270x270.jpg)
Komentari (0)