Nije „krstača“ i nije „antropomorfna“ Reviewed by Momizat on . PIŠE: Saradnik portala Poreklo Goran Ž. Komar Ovim člankom želim ukazati na duboku pogrešnost dva termina obično upotrebljena u naučnoj literaturi od vremena kad PIŠE: Saradnik portala Poreklo Goran Ž. Komar Ovim člankom želim ukazati na duboku pogrešnost dva termina obično upotrebljena u naučnoj literaturi od vremena kad Rating: 0
You Are Here: Home » Autori » Goran Komar » Nije „krstača“ i nije „antropomorfna“

Nije „krstača“ i nije „antropomorfna“

PIŠE: Saradnik portala Poreklo Goran Ž. Komar

Ovim člankom želim ukazati na duboku pogrešnost dva termina obično upotrebljena u naučnoj literaturi od vremena kada su započinjala istraživanja srednjovjekovnih grobnih spomenika Bosne i Hercegovine. To su termini: „antropomorfni“, upotrebljen za stećak u formi krsta ili klesanu predstavu Krsta na starom grobnom spomeniku bilo kog oblika (i stupovi) i „krstača“, upotrebljen za stari spomenik izrađen u formi Krsta. Ni jedan ni drugi termin nisu pravilni termini iz razloga što nemaju utemeljenje u stvarnosti i stvarnom pisanom naslijeđu Balkana. Nauka bi se morala rukovoditi načelom i kriterijumom izvornosti, naslanjanjem svoje terminologije na realno naslijeđe, a posebno bi to morao biti slučaj kada je u pitanju pisano spomeničko naslijeđe koje je masovno prisutno.

Nigdje, dakle, na starim Krstovima Bosne i Hercegovine nije moguće u epitafima vidjeti termin „krastača“ (ili je to ekstremno rijetko), već isključivo Krst. Dakle, redovno stoji: „A SE KRST…“. Na stranu činjenica da je najveći broj starih nekropola Bosne i Hercegovine naprosto natkriljen Krstom izrađenim u kasnom srednjem vijeku i da su takvi spomenici apsolutno savremeni pretežitim djelovima nekropola sastavljenim od nadgrobnih spomenika tipa sanduka (i sljemenjaka) i ploča. Hajde da za primjer uzmemo centralnu nekropolu nevesinjskog sela Jasena koja je natkriljena masivnim Krstom višim od tri metra, ili nekropolu u selu Udora pozicioniranu na grobnoj gomili kojom dominiraju, ili nekropolu Radmilović Dubrava kod Bileće, ili groblje sela Petrovići u trebinjskoj Šumi… Konačno, najeklatantnije: Radimlja. Svi radimljanski Krstovi su jednake starosti kao i radimljanski sanduci i sljemenjaci i o tome govori njihova dekorativna plastika (ko je spreman da stup iz Zgošće proglasi mlađim od čuvenog zgošćanskog sljemenjaka?).

S druge strane, brojne nekropole u Bosni i Hercegovini formirane od spomenika tipa sanduka i ploča nose na brojnim spomenicima klesane predstave krsta. U bilećkom selu Radmilović Dubrava polegli spomenik – Krst koji svakako predstavlja dio srednjovjekovnog opusa ovog groblja leži u krajnjem sjevernom obodu nekropole, a niz od četiri Krsta manjih dimenzija (grob kaluđera Gligorija) na zapadnom obodu nekropole. Ovi manji spomenici izvjesno pripadaju periodu 16-17. vijeka i po svome postanku su mlađi u odnosu na središnji dio znamenite nekropole Radmilović Dubrava (Bunčići). Međutim, upravo u centralnom dijelu nekropole leži jako velik broj spomenika tipa sanduka i ploča čiji je karakteristični biljeg-predstava Krst. Dakle, Krst se javlja u kontinuitetu od najstarijih do najmlađih spomenika nekropole Radmilović Dubrava. U Radimlji (Vojvodini) na Batnogama postoje tri masivna Krsta koja zahvaljujući bogatoj dekorativnoj plastici ne mogu biti određena kao mlađi od visokih elegantnih sanduka i sljemenjaka u tom groblju.

Srednjovjekovno groblje dabarskog sela Milavići predstavlja jedno od najvećih starih grobalja Bosne i Hercegovine. Koncentracija masivnih starih spomenika ovoga groblja leži upravo u zapadnom dijelu, bliže crkvini. Međutim, u istočnom dijelu groblja postoje dvije stare i oštećene ploče sa jasnim predstavama Krsta-Hristosa na koje bih ovom prilikom ukazao. Prva ploča leži u krajnjem istočnom obodu nekropole i ima dimenzije: 1,63 h 0,80 h 0,30 m. Sama predstava Hristosa-Krsta nosi dimenzije: 1,45 h 0,70 m, zapremajući tako gotovo čitavu gornju plohu spomenika. Drugi spomenik se nalazi u istočnom dijelu nekropole, ali bliže njenom središtu i ima dimenzije: 1,92 h 0,83 h 0,42 m, dok sama predstava Hristosa-Krsta nosi dimenzije: 1,06 h 0,64 m.

spomenik-u-groblju-u-MilavićimaPosve je neprihvatljiva ideja koja direktno proizilazi i leži u podlozi termina „antropomorfni krst“ ili „antropomorfni spomenik“ da temeljno religiozni, skromni srednjovjekovni čovjek, na svoj grobni spomenik postavlja krstoliku figuru pokojnika, to jest da sam sebe predstavlja Hristosom-Krstom i tako nešto nezamislivo je i u eri tehnologija. Dakle, da sebe predstavlja Likom Hristosa. Na starim grobnicima Bosne i Hercegovine predstavljen je Hristos Krst Freska kako se to jasno vidi na prvom spomeniku u groblju u Milavićima čiji crtež ovdje pružam (slika desno). Predstave Hristosa dosta su prisutne na starim Krstovima u oblasti Nevesinja. Gotovo identične predstave nalaze se i na Krstu nekropole Pupoš u Donjem Brataču, a slična na Krstu koji stoji južno od crkve Svete Petke u trebinjskom selu Bihovi.

Zaista je neshvatljivo da nauka nije upotrebila i odomaćila makar kompromisno sintagmu „Hristoliki spomenik“ kada je već bila prisutna osjetna intencija pogrubljavanja termina „Krst“ u nigdje na spomenicima zastupljenu „krstaču“ i dalje ka ukidanju i prenebregavanju Krsta – simbola vječnog života do proglašavanja starih hrišćanskih grobalja Bosne i Hercegovine naslijeđem jeretika o kojima je rečeno da Krst pljuju i obrću naopako? Za nauku, bilo je dovoljno izgovoriti „Krst“. Neobično je da literarno naslijeđe 19. i 20. vijeka u kojem su djelovali istraživači-epigrafičari koji su u natpisu pravoslavne srpske kaluđerice Polihronije u Veličanima u Popovu isčitali termin „paganec“ i koji su stara groblja ove zemlje doživljavali kao proizvod neomanihejske jeresi, do danas nije doživjelo neophodno terminološko isčišćavanje u visokim naučnim ustanovama našega naroda.

Čovjek srednjeg vijeka nije sebe stavljao u središte vaseljene. On je svoje grobnike obilježio Hristosom Krstom dajući im dimenziju vječnosti, Čovjeka razgraničivši u beskraju prostorvremena. On ih je u najvećem dijelu i stvorio u vrijeme koje je sljedovalo djelu kosovskog Svetoga Kneza i njegovih živih sljedbenika, pa ako hoćete i gospodara humsko-zahumske i hercegovačke zemlje Kosača.


Komentari (1)

  • Nebojša Mićić

    Poštovani gospodine Komar i ostali čitaoci,
    terminološka razmimoilaženja u nauci su oduvek postojala, i nisu problem dok autori jasno objašnjavaju šta podrazumevaju pod određenim nazivom, ili dok ne postanu zlonamerna. Vi ste se, kako u „Deklaraciji o stećku“ tako i u ovom tekstu, obrušili na termine „krstača“ i „antropomorfni krst“ sa jednakom energijom sa kojom neki srpski autori pokušavaju da prognaju termin „stećak“ u korist „mramora“. Iako su neki od Vaših razloga opravdani, ne mogu se uvreženi termini ukidati na silu, niti na silu uvoditi novi.
    Nisam stekao utisak (možda grešim) da su Bešlagić i drugi autori muslimanske veroispovesti koristili termin „krstača“ zlonamerno. Mislim da su pokušali da naprave u tekstovima radova jasnu razliku između reljefnog krsta na površini spomenika i samog krstolikog spomenika. Dalje, termin „krstača“ nije nepoznat u narodnom govoru. Lično sam slušao od starijih ljudi u mom kraju ovakve izjave: „Umre uz rat, pa mu nisu mogli ni dići spomenik. Udariše mu prostu drvenu krstaču, koja vremenom istruli, tako da mu se sad i ne zna za grob.“ Dakle, pojam „krst“ u narodnoj svesti je više duhovnog, slikovitog, nematerijalnog značenja, a „krstača“ je fizička reprezentacija krsta . . . to bi bila neka jezička finesa.
    „Antropomorfni krst“, kako mu i naziv govori, je predstava krsta sa naznačenim obeležjima ljudske figure . . . da li je to predstava Hrista ili samog pokojnika može se diskutovati, ali je evidentno da su antropomorfni krstovi prisutni kao jedan od dekorativnih elemenata na stećcima, kao što i drugi ukrasi mogu biti antropomorfni.
    Nisam siguran da je srednjovekovni čovek bio baš tako duboko religiozan, pogotovo u hrišćanskom smislu. Podjednako, ako ne i više nego danas, kršili su božije zapovesti 🙂
    Ali šalu na stranu, shvatio sam na šta ciljate. U staroj literaturi je prisutno mišljenje da su „krstače“ mlađa forma stećaka u odnosu na sanduke i druge oblike. Meni lično je neprihvatljivo da ogromni, ukrašeni stećci, u čiju je izradu uložen veliki trud, rad, materijalno bogatstvo, a onda u silni reljef nije stavljen ni najmanji krst, mogu biti hrišćanska obeležja. Pa da je naručilac bi hrišćanin, valjda bi se potrudio da na neki način to naglasi. Naravno, nisam ni pristalice „bošnjačke“ teorije da su se pod stećcima sahranjivali isključivo jeretici (bogumili, ili koja već vrsta). Pre će biti da su stećci proizvod mešavine pripadni slovenskog staroverja i religija drevnih stanovnika Balkana. Ali opet, to je samo moje mipljenje.
    Tačan odgovor na rasprave o starosti kulture stećaka, i starosti pojedinih formi stećaka, moglo bi dati detaljno arheološo istraživanje. Modernim antropološkim metodama utvrdile bi se približne starosti skeleta, a na osnovu zagrobnih darova i drugih parametara proceniti kojoj kulturi su pokojnici pripadali. Ali postoji čudna nesrazmera između stalnih istraživanja nadzemnog dela nekropola stećaka, i onog što se nalazi ispod zemlje. Kao da je neko stavio embargo na arheološka iskopavanja, ili da se svi plaše onog što bi se ispod stećaka moglo pronaći…

    Odgovori

Ostavi komentar

© 2012- 2013 POREKLO poreklo.rs

Scroll to top